نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور دجەيمس دجوزەف حەكماننىڭ زەرتتەۋى بالالار ءومىرىنىڭ العاشقى 5 جىلىندا وقۋ, دامۋ الەۋەتى وتە جوعارى ەكەنىن, ولارعا سالىنعان ينۆەستيتسيا بارىنشا اقتالاتىنىن كورسەتتى. بالالاردىڭ ەرتە دامۋىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار قايتارىمى 13%-دى قۇرايدى. بالانىڭ ەرتە دامۋىنا جۇمسالعان رەسۋرستىڭ بولاشاعىنا اسەرى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋگە جۇمسالعان رەسۋرستان 3 ەسە جوعارى ەكەن. سونىمەن قاتار بالا ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭى ادامنىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى كەزەڭ سانالاتىنىن, وسى كەزەڭدە قۇر كەتكەن ۋاقىت بالانىڭ دامۋى ءۇشىن دە, جالپى ەكونوميكا ءۇشىن دە كەرى سالدارىن تيگىزەتىنىن ايتادى. دەمەك بالانى جاقسى ادەتكە كىشكەنتاي كۇنىنەن ۇيرەتكەن ءتيىمدى.
نەگىزى قازاق ءتالىم-تاربيەنى بالا قۇرساقتا جاتقاننان باستاۋدى قۇپ كورەتىن, قۇرساق تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولەتىن دانا حالىق قوي. وسى ۇلتتىق كودىمىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ, وسىعان قوسا عالىمداردىڭ كىتاپ وقۋعا بالانى جاراتىلىسىنان باستاپ باۋلۋ تۋرالى كەڭەسىن ەسكەرىپ, اناسى مەن اكەسىنە بالا بويعا بىتكەننەن باستاپ كۇن سايىن ۇيىقتار الدىندا 10 مينۋت داۋىستاپ كىتاپ وقىپ بەرۋدى ۇسىنامىز. بۇل ءۇردىستى بالا ومىرگە كەلگەندە دە ۇزبەي جالعاستىرا بەرگەن ءجون. وسى داعدى ارقىلى كىتاپقا قىزىققان بالانى كىشكەنتاي, جاس نەمەسە ءالى ەرتە دەپ بەتىنەن قاقپاي, ءبىر جاسىنان-اق كىتاپ ۇستاتىپ ۇيرەتە بەرگەن دۇرىس. ويتكەنى ول ءسابي شاعىنان باستاپ كىتاپتى ۇستاپ كورۋگە, زەرتتەۋگە, بوي ۇيرەتۋگە, دوس بولۋعا ءتيىس.
وسىعان وراي, «كۇنەكەي» بوبەكجاي-باقشامىزدا «وقۋعا قۇشتار بالاباقشا» جوباسىن قولعا الدىق. اقپارات الۋعا اۋديو, ۆيدەو, ينتەرنەت سەكىلدى جەڭىل جولدى تاڭداعان تۇستا قوعامدا كىتاپ وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق ازايىپ كەتتى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا جوبانى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ارنايى جوسپار قۇردىق. جوبانى ەنگىزۋدە وزىمىزگە بالالاردىڭ شىعارماشىلىق دامۋىنا ساپالى جاعداي جاساۋ جانە رۋحاني تاربيە بەرۋ, ادەبيەت پەن مادەنيەتتى ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە باعالاپ, قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەۋدى ماقسات ەتىپ الدىق. بۇل رەتتە بالاباقشا پەداگوگتەرىنىڭ الدىندا بالالاردى كىتاپقا باۋلۋ, وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ, ساۋاتتى وقىرمان قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. وسىلايشا, جوبانى قازاق تىلىندەگى ەرتەگىلەر وقىتۋدان باستاۋدى ءجون كوردىك. قاي جانردا جازىلعان ەرتەگى بولسىن, بالالار ونى ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن تىڭدادى. ەرتەگىلەردىڭ قيال-عاجايىپ, كەيىپكەرلەردىڭ باسىنان كەشكەن شىتىرمان وقيعالارى, باتىرلىعى, تاپقىرلىعى سياقتى قاسيەتتەرى بالالاردى ەرەكشە قىزىقتىردى. ەرتەگى مازمۇنىن تولىق مەڭگەرتۋ ءۇشىن قويىلىم /ساحنالاۋ/كورسەتىلدى. ساحنالاۋ – ادەبي تالداۋدىڭ, بالالاردا ەرتەگى مازمۇنىن ەستە ساقتاۋعا كومەكتەسۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. بۇل بالالارعا كوركەم ءماتىندى وڭاي ءارى شىعارماشىلىق جولمەن تۇسىنۋگە ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار ساحنا ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن دا ارتتىرادى. جوبا اياسىندا ءار توپتا كىتاپ بۇرىشى جاساقتالىپ, ارنايى بەزەندىرىلدى, تاربيەشىلەر ويىن كىتاپحاناسى, ۆيكتورينا, شەبەرحانا, كورمە, ەكسكۋرسيالار سەكىلدى ءتۇرلى مادەني-تاربيەلىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرادى. بارىنەن بۇرىن جوبانى ىسكە اسىرۋدا اتا-انالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, وتباسىندا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتۋگە, اتا-انالاردىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرۋعا تىرىستىق. ناتيجەسىندە, بالالاردا كىتاپ وقۋ, كىتاپ ىشىندەگى كەيىپكەرلەردى سۋرەت بويىنشا وزىنشە سويلەتۋ, ساحنالاۋ داعدىسى قالىپتاستى.
بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. بىراق وعان تەك بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى بالا ادەتتە ايتقانىڭنان گورى ىستەگەنىڭدى ىستەيدى, ەرەسەكتەردەن كورگەنىن اينىتپاي قايتالاۋعا شەبەر كەلەدى. ولاردىڭ وسى قابىلەتىن پايدالانىپ بالاباقشا ۇجىمى مەن اتا-انالار اراسىندا «تاربيەنىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى ۇلگى بولۋ ەكەنىن ايتامىز, ال ءبىز كىتاپ وقيمىز با؟ وقىعانىمىزدى بالالارعا ايتىپ, ولارمەن تالقىلايمىز با؟ بالالارعا كىتاپ وقۋ داعدىسىن ۇيرەتۋ ءۇشىن نە ىستەيمىز؟ بالالاردى كىتاپ وقۋعا قالاي قىزىقتىرسا بولادى؟ ۇيىمىزدە كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىردىق پا؟» دەگەن سالماقتى سۇراقتار ارقىلى وزەكتى ماسەلەنى العا تارتتىق. وسىلايشا, بالاباقشا ۇجىمىنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى, اتا-انالاردان بالالارعا كىتاپ وقۋ ۇلگىسىن كورسەتۋدى ناسيحاتتادىق. ناسيحات جۇمىستارى بارىسىندا اتا-انالاردان, پەداگوگيكالىق ءبىلىمى جوق قىزمەتكەرلەردەن تۇسكەن ورىندى ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق. ءيا, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار ءوز بەتىنشە كىتاپ وقي المايدى, سوعان قاراماستان ولاردى كىتاپ الەمىمەن ەرتە جاستان تانىستىرۋدىڭ, انىق سۋرەتتەردى قاراۋ, ونىمەن پراكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇگىندە سابيلەرگە ارنالعان سيپاپ سەزۋدى دامىتاتىن جۇمساق, ىلعالدانبايتىن كىتاپتار, يلليۋستراتسيالارى كوز تارتاتىن, كەز كەلگەن جانۋارلار كەيپىنە ۇقساس كىتاپشالار, مۋزىكالىق كىتاپتار بار. وسىنىڭ بارلىعى بالانىڭ كىتاپقا قۇمارلىعىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.
جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا «بالالارعا كىتاپتى قالاي تاڭداۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق ءجيى قويىلدى. كىتاپتار بالانىڭ جاسىنا سايكەس تاڭدالۋى كەرەك جانە ءبارىن بىردەن بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. كەيبىر ەرتەگىلەردىڭ بالا دامۋىنا ەشقانداي پايداسى جوق, سەبەبى شىعارمادا ءتۇرلى ءتۇستى ەپيتەتتەردىڭ بولماۋى بالانى قىزىقتىرمايدى, ونىڭ ەرتەگىلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتادى. سوندىقتان كىتاپتى كەزدەيسوق تاڭداۋعا بولمايدى. كەز كەلگەن شىعارمانىڭ تاربيەلىك ءمانى بولعانى ءجون. ەرتەگىلەردى تاڭداعاندا, ەكى جاسقا دەيىنگى بالالارعا كوپتەگەن يلليۋستراتسياسى بار كىتاپ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋدارعان ابزال. سەبەبى بۇل جاستا بالا وقۋدىڭ ماعىناسىن تەك سۋرەت ارقىلى تۇسىنەدى, وعان قوسا ونىڭ ءالى ءوز تاجىريبەسى جوق. 3-4 جاستان اسقان بالالارعا يلليۋستراتسيالارعا قاراعاندا, ءماتىنى كوپ بولۋى كەرەك. قانداي دا ءبىر وقيعانى تىڭداي وتىرىپ, بالا جاعدايدى ەلەستەتەدى, قيالى داميدى. بۇل ءۇشىن وسى جاستاعى بالالارعا ەرەسەك ادام ونى مانەرلى, لوگيكالىق ۇزىلىستەرمەن, ءارتۇرلى داۋىس ىرعاعىمەن وقىسا, وندا بالا مۇنداي وقۋدى ۇزاق ۋاقىت ەستە ساقتايدى, شىعارمانىڭ مازمۇنى ونىڭ جادىندا بەرىك ساقتالادى. كەرىسىنشە, ەگەر ەرەسەك ادام بالاعا ودان تەزىرەك قۇتىلۋ ءۇشىن مانەرلەمەي, اسىعىس وقىسا, بالا ونى تەرەڭ تۇسىنبەيدى, كىتاپقا قىزىقپايدى. ال 5-6 جاستاعى بالالارعا كىتاپتان مازمۇنى كولەمدىرەك ەرتەگى, اڭگىمە وقىپ بەرىپ, وقىعان شىعارمانى 15-20 مينۋت تاپجىلماي تىڭداي بىلۋگە, اڭگىمەلەپ بەرۋگە ۇيرەتۋ قاجەت. سونداي-اق وقىلعان اڭگىمە, ەرتەگى مازمۇنىنا ساي ءبىر وقيعا توڭىرەگىندە سۋرەت بويىنشا اڭگىمە قۇراپ ايتۋعا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك.
قاي زاماندا بولسىن, ادامزات الدىندا تۇرعان ۇلى مۇرات-مىندەتتەردىڭ ەڭ باستىسى – سالاماتتى, سانالى, ساپالى ۇرپاق تاربيەلەۋ. قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا ء«بىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيى وتباسىندا نەمەسە ءبىر جاستان باستاپ ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلدانعانعا دەيىن مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا جۇزەگە اسىرىلادى» دەپ انىق جازىلعان. وسى مىندەتىمىزدى ابىرويلى ءارى ناتيجەلى اتقارۋعا نەگىز بولسىن دەپ «وقۋعا قۇشتار بالاباقشا» اتتى جوبامىزدى ىسكە اسىرىپ كەلەمىز, وزگە دە ارىپتەستەرىمىزگە, بالاباقشالارعا تاراتۋعا ءازىرمىز. بۇل – پەداگوگيكالىق باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىس. بىراق ونىڭ ءتيىمدى ىسكە اسۋى اتا-انالاردىڭ دا قولداۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى. سوندىقتان دا كەشەندى جۇمىس بارىسىندا بالانى كىتاپ وقۋعا ۇيرەتۋ جۇمىسىن ەڭ الدىمەن اتا-اناعا كەڭەس بەرۋدەن باستاۋ كەرەك ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
ءمولدىر بالعابايقىزى,
«كۇنەكەي» بوبەكجاي باقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
قىزىلوردا
