“ىنتىماق كەتكەن جەردە ىرىس تۇرمايدى”

قىرعىزستانداعى قاندى قىرعىن ەلباسىنىڭ وسى ءسوزىنىڭ اقيقاتتىعىن تاعى دا تانىتتى ۋاقىتشا ۇكىمەت جاعدايدى ۋىسىنان شىعارىپ الىپ وتىر بۇل قاقتىعىس وش وب­­لى­سىندا 10 ماۋسىمنان 11 ماۋ­سىمعا قاراعان ءتۇ­نى باس­تالعان بولاتىن. قازىرگى كەز­دە ول وش وبلىسىمەن قاتار, جالالاباد اۋماعىن دا شار­پىپ وتىر. كەشەگى كۇنگى دەرەكتەر بوي­ىنشا, قىر­عىز­­ستاننىڭ ءوڭتۇس­تى­گىندەگى ءتارتىپسىز­دىك­تەر سال­دا­رىنان قازا بولعان ادام­دار­دىڭ سا­نى 113-كە جەتكەن. سون­داي-اق 1500-دەي ادام مەديتسي­نا­لىق مەكەمەلەردەن كومەك سۇراعان, ولار­دىڭ 742-ءسى اۋ­رۋ­­حانالارعا جاتقى­زى­لىپتى. قىرعىزستاننىڭ ۋاقىت­شا ۇكىمەتى جانە ەلدىڭ قۇ­قىق قور­عاۋ ورگاندارى ورىن العان ءتار­تىپسىزدىكتى توقتاتا الماي وتىر. ۋاقىتشا ۇكى­مەت­تىڭ باسشىسى روزا وتۋن­باەۆا كەشە رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميت­ري مەدۆەدەۆتەن “ىس­تىق نۇكتە­لەرگە” اسكەر كىر­گىزۋدى سۇرادى. رەسەي باس­شى­سى روزا وتۋنباەۆانىڭ ءوتى­نىشىنە ازىرگە جاۋاپ بەرگەن جوق. تارتىپسىزدىكتىڭ ءارى قا­راي ۇلعايۋى­نا جول بەرمەۋ ءۇشىن قىر­عىزستاننىڭ ۋا­قىت­شا ۇكى­مەتى ەرىكتىلەردى جۇ­­مىل­دىرۋعا شاقىرعان ەدى. قىر­عىزستان قور­عانىس مي­نيس­تر­لىگى جۇمىل­دىرۋ باس­قارما­سىنىڭ باستىعى ە.يۋلدا­شەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىرگى كەزدە 700-دەن استام ەرىكتى تىركەۋدەن ءوت­كەن. ولار ەلدەگى تارتىپسىزدىكتى تۇ­راق­تان­دىرىپ, زاڭدىلىقتى ورنىق­تى­رۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. سو­نى­مەن قا­تار, ولار ازامات­تار­دىڭ قاۋ­ىپ­سىزدىگىن قامتا­­ما­سىز ەتەدى جانە ەرەكشە ماڭىز­­دى نىسانداردى كۇزەتەدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قارا­عاندا, وش قالاسىندا ميليتسيا قىز­مەت­كەر­­لەرى مەن اسكەري قىزمەتشىلەر ماشينەلەردى تەكسەرىپ, ازاماتتار­دان قارۋ تۇرلەرىن الا باستاعان. ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرىلىپ, ول جۇمىس ىستەۋگە كىرىسىپتى. وش قا­­­لاسىندا 11 ماۋسىمنان باس­تاپ گاز بەرۋ مۇلدە توقتا­تىل­عان. جەكەلەگەن اۋدانداردا جا­رىق جانە ىستىق سۋ جوق. تۇر­عىندار ازىق-ت ۇلىك تۇرلە­رىنەن تاپشىلىق كورۋدە. قا­لاداعى نەگىزگى ساۋدا نۇكتەلەرى, با­زار­لار ورتەلگەن جانە تونالعان. “ينتەرفاكس” اگەنتتىگىنىڭ حابار­لاۋىنشا, جانجالداسۋشى تاراپ­تاردىڭ اراسىندا كەلىسىم شارالارى جۇرگىزىلۋدە. ولارعا جەرگىلىكتى كە­ڭەس­­تەردىڭ دەپۋتات­تارى, قىرعىز جانە وزبەك ۇلتتارىنىڭ اقساقال­دا­رى تارتىلعان. بۇلار ەلدى مە­كەن­دەردە جاستاردى ءتار­تىپ­­سىز­دىككە بوي الدىر­ماۋعا, ۇلتارالىق قاقتى­عىس­تارعا جول بەرمەۋگە شاقىرۋدا. قا­زىرگى كەزدە قىرعىزستان وزبەك­ستان­مەن شەكا­راسىن اشىپ, شەكارادان ەتنوستىق وزبەكتەردىڭ وتۋىنە جاعداي جاساپ وتىر. قىر­عىز­­ستان شەكارا قىز­مەتى ءتو­را­عا­سىنىڭ ورىنباسارى چ.تۋ­رۋسبەكوۆتىڭ ءمالىم­دە­ۋىن­شە, قىرعىز-وزبەك شە­كا­راسىندا شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋ فاكتىلەرى بايقالعان جوق. ماۋسىمنىڭ 13-ىندە قىر­عىز­ستان­نىڭ ۋاقىتشا ۇكى­مەتى جالا­لا­باد وبلى­سى­نىڭ اۋماعىندا دا توتەنشە جاعداي ەنگىزدى. بۇل ازا­مات­­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ جانە قوعامدىق ءتارتىپتى ساق­­تاۋ ءۇشىن قا­جەتتى شارا كورىنەدى. اتالعان اگەنت­تىكتىڭ اقپاراتتارىنا قارا­عان­دا, قىرعىزستانداعى جاع­دايدى تۇراق­تان­دىرۋ ماق­ساتىندا ماسكەۋدە ۇج­ىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيى­مىنا مۇشە مەم­­­لە­كەت­تەردىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرى شۇعىل جيىن وتكىزگەن. وسى جيىندا ۇجىمدىق قاۋىپ­سىز­دىك شارتى ۇيىمىنىڭ جار­عىسىنا سايكەس قىرعىز­ستان­دا بەيبىتشىلىك ورنا­تۋ­عا باعىتتالعان مەحانيزم­دەر تالقىلانعانعا ۇقسايدى. “ەگەمەن-اقپارات”. كوش باسىندا جۇرە ءبىلۋدىڭ ءوزى كوسەمدىك حالقىمىزدا “اتا تۇرىپ ۇلى سويلەگەننەن بەز, انا تۇ­رىپ قىزى سويلەگەننەن بەز” دە­گەن قاستەرلى ءسوز بار. بۇگىندە دە­موكراتيا, ءسوز بوس­تان­دىعى دە­گەندى جەلەۋلەتىپ نە­مەرە-ءشو­بەرەڭمەن جاستى بالالار اق شاش­تى ءازىز اعالارىنا, اق سا­قال­دى ابىز اتالارىنا ءتىلىن بەزەپ, تەسى­رەيە قاراپ تۇراتىن وقيعالار ارا­گىدىك بولسا دا كەزدەسىپ قالادى. بۇل – ءبىزدىڭ حالىقتىڭ داستۇرىندە جوق تەرىس تاربيە, سىرتتىڭ اسەرى. كەلە-كەلە مۇنداي جاعدايلار مەملە­كەت­تىك, ۇلتتىق ارەكەتتەرگە كەرى ىق­پالىن تيگىزۋى ىقتيمال. سوندىقتان ونداي جايتتەردىڭ الدىن كەسىپ وتىرۋ كەرەك, با­لا­نى ءاۋ باستان ۇلت­تىق تاربيە­نىڭ ۋىزىمەن اۋىز­دان­دىرا بىلگەن ءجون. مەنىڭ ۇعىمىمدا حالقى ءبىر-ءبى­رىن سىيلاي بىلمەگەن ەل ەشقاشان وڭ­بايدى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, مەملەكەت باس­شىسىنا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, ەلباسى قازاق ەلىنىڭ اتىنان تاۋەكەلگە بەل بايلايدى. قازاق ەلىنىڭ اتى­نان ءسوز سويلەيدى. ءبىز قي­ىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءتىلى مەن دىلىنە جانە دىنىنە ادال وس­ىن­داي ەلباسىن تاڭداعانىمىزعا قۇدايعا مىڭ مارتە قۇلشىلىق ەتۋىمىز قاجەت. ەلباسىن قۇر­­مەتتەي بىلگەن ەلدىڭ بولا­شاعى زور. وعان تاريحتان تالاي-تالاي مىسال­داردى كەلتىرۋگە بولادى. سەبەبى, حالىق ەل يگى­لىگىنە قىزمەت ەتكەن تۇل­عاسىن قاشاندا توبەسىنە كوتە­رگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ەل­دىڭ دە قابىرعاسى بەكي تۇسكەن. بۇعان كە­رى­سىنشە مىسالدار دا جەتىپ ارتى­لادى. ول ءۇشىن تىم الىس­قا بارماي-اق مىنا كورشى قىر­عىزستاندا بو­لىپ جاتقان وقيعالارعا جۇگىنسەك تە جەتكى­لىكتى. كورشىلەرىمىز وسى­مەن ەكىن­شى رەت ءوز پرەزيدەنت­تە­رىن زاڭ­­سىز تۇردە تاعىنان تايدى­رىپ, ەلىن تاستاپ شىعۋعا ءماج­بۇر ەتتى. سونىڭ سالدارى­نان ەل ءىشى دە بەرەكە-ءبىر­لىكتەن ايىرىل­دى. وسى تۇرعىدان ال­عان­­دا, قازاقستاندا جۇرەگىندە ەل­باسىنا دەگەن ىستىق سەزىمى مول جانداردىڭ مول بولۋى قۋان­تادى. لايىم وسىلاي بولا بەرسىن. دەگەنمەن, “حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار” دەگەن راس ءسوز. ەلباسى قاعاز جۇزىندەگى ماداق پەن مانساپتان بيىك ەكەنىن كورسەتىپ, ءوزىن سىيلاعان  پارلامەنتشىلەر مەن حا­لىق­قا دەگەن شەكسىز ال­عى­سىن شىنايى سوزىمەن جەت­كىزە وتىرىپ, “ەل باسى” دە­گەن مارتەبەدەن باس تارت­قاندى ءجون كوردى. ءويت­كەنى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول” دەگەن قاعي­دانى قاستەرلەگەن دانا حالىق­تىڭ پەرزەنتى. بۇگىندە قازاق ەلىن دە, قا­­زاق حالقىن دا, ونىڭ تۇڭ­­­­عىش پرەزيدەنتىن دە الەم تانىپ وتىر. قالىڭ ەلى – قازاعىنىڭ قام-قا­رەكە­تى­مەن جەر شارى­نىڭ قاي قۇر­­لى­عىنا بارسا دا مەرەيى ۇستەم بولىپ قايتىپ ءجۇر. الەم­دىك دەڭگەيدە وي قوز­عاي­تىن سايا­سات­شىلار ءسوزى­نەن دە, ىسىنەن دە ءمىن تاپپاۋدا. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ – جاڭا تۇرپات­تى قا­زاق مەملەكەتىن قۇرۋ­شى جا­سام­پاز تۇلعا. ونىڭ ەسىمى قازاق تاريحىندا قاي ۋا­قىت­تا دا التىن ارىپتەر­مەن جا­زىلاتىنىنا سەنگەن حالقى تاۋبە دەيدى. “مەن كۇردەلى كەزەڭدە ەلدىڭ كوشىن باستاۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. سون­­دا سىزدەردىڭ ناقتى قولداۋ­لارى­ڭىزدى, ىن­تا-جىگەرلە­رى­ڭىزدى, قا­جىر-قاي­راتتارى­ڭىزدى ءارايىم ايقىن سە­زىن­دىم. بۇل – وراسان باقىت. بۇدان وزگە ما­عان ەش­تە­ڭە قاجەت ەمەس. بوي­داعى قۋات, ءبى­لىك پەن تاجىريبە ءمۇم­كىن­دىك بەر­سە, مەن حالقىم جۇك­تەگەن قاس­تەرلى مىندەتتى ور­ىن­داۋ ماق­سا­تىندا ءالى دە قا­جىماي قىزمەت ەتە بە­رە­مىن”, دەۋى دە وسى ەل قۇرمەتى مەن سە­نىمىنىڭ ارقاسى. بۇ­دان ارتىق نە دەۋگە بولادى. باتىس پەن شىعىستاعى دامىعان ەلدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەنشە, قازاقى تىركەسپەن تاپسىرلەسەك, ەلىمىزدىڭ “قابىر­عاسى قاتىپ, بۇعاناسى بەكى­گەن­شە” ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كوش باسىندا بولعا­نىن تىلەيىك, اعايىن. ءسوز ورايىندا تاعى ءبىر اتاپ كور­سەتەتىن ءجايت – قا­زاقستان باسشىسى تاياۋدا “ەل باسى” دەگەن مارتەبەدەن سا­نالى ءتۇر­دە باس تارتقانىن قايتالاپ ايتايىق. مۇنى ءبىر جاعى­نان وتە پارا­ساتتى شەشىم بولدى دەپ قابىل­داۋعا بولادى. بىراق ەكىن­شى جاعىنان مىنا كورشى قىر­عىز­ستاندا ورىن الىپ جات­قان قايعىلى وقي­عالار, پرەزي­دەنتتىڭ ەلدەن قا­شىپ شىعۋى كەيبىر ۇستا­نىم­دارعا باسقاشا قا­راۋعا يتەر­مەلەي­تىندەي. مەنىڭ ايت­پاعىم – ۇلت كوش­باس­شى­سى اتاۋى­نىڭ قاجەت­تىلىگىن وسىن­داي وقيعالار تاعى دا كورسەتىپ بەرىپ وتىر. سون­دىقتان ەلبا­سى اتالعان زاڭ­عا قول قويعاندا, ونىڭ ەلدىڭ ەر­تەڭى ءۇشىن كەرەك بولاتىنى دا اقيقات ءجايت ەدى. باتتال جاڭاباەۆ, جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. تاراز. بىرلىك جوق جەردە... ءتۇبى ءبىر تۋىسقان قىرعىز ەلى جاعىنان ءالسىن ءالى ەستىلىپ جاتقان سۋىق حابارلار جانىمىزدى ءتۇر­شىكتىرۋدە. وتكەن مامىر ايىنداعى “كەزەكتى” ءتوڭ­كەرىس سالدارىنان بۇرىنعى بيلىك ورنىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولعانى ءمالىم. بۇل ارادا كىم كىنالى دەگەن ساۋالعا سىرتتا وتىرىپ ءبىز تورەلىك ايتپاي-اق قويا­لىق. بىراق سوندا ونداعان ادامداردىڭ ءومىرى قيىل­عانى بارشامىزدىڭ جۇرەگىمىزدى سىزداتقانى راس. ەندى, مىنە, ول جاقتاعى جاعداي باسقاشا سيپات الىپ با­رادى. ياعني, وشتاعى سوڭعى كۇندەردەگى وقىس وقي­­­عالار ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. بۇل وقيعالار ءبىر ءبىزدى عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىر. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, “ىنتىماق كەتكەن جەردە ىرىس تۇرمايدى”. بۇگىنگى كۇنى شىن مانىندە قىرعىزستان حالقىنان ىنتىماق قاشقانداي. ەسەسىنە “بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار” دەيدى قازاق حالقى. وسى بىرلىك ارقاسىندا ىرگەلى ەلگە اينالا ءتۇسىپ كەلە جاتقانىمىز دا شىندىق. ىرىس الدى – ىنتىماق دەگەن حالىق دانالىعى تاعى بار. ال سونىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, ەلباسىمىزدىڭ اۋزىنان ءبىر ساتكە دە تۇسكەن ەمەس. ياعني, ن.ءا.نا­زارباەۆ قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان بەتتەن ۇلتتار دوستىعىن ۇلىق­تاۋ­دان تانعان ەمەس. جەر-جەردە ەتنومادەني ورتالىق­تاردىڭ اشىلۋى, ەلباسى باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسۋى كورە­گەندىك ەمەي نەمەنە! زۋلفيا جامالەتدينوۆا, “نۇر وتان” حدپ سەمەي قالالىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. رەۆوليۋتسيالىق جول تۇيىققا تىرەيدى بۇل كۇندەرى بۇكىل الەم جۇرتشى­لىعىنىڭ نازارى قىرعىز ەلىنە اۋىپ وتىر دەسە دە بولادى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, بۇل ەل بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كەلەڭسىز وقيعالاردى باستان كەشۋدە. ەڭ باستىسى – مۇندا قانتوگىس توقتاماي, ءالى دە جالعاسۋدا. وركەنيەتكە ۇمتىلىپ وتىر­عان مەملەكەت رەتىندە وسى ماسەلەگە قازاق­ستان تەك سىرتتاي باقىلاۋشى بولا المايتىنى دا, سونىمەن بىرگە, وعان بەي-جاي قاراي المايتىنى دا انىق. بىرىنشىدەن, ول – كورشى مەملەكەت. ەكىنشىدەن, قىرعىزستان تۇركى جۇرتىنىڭ ءبىر بولىگى. قازاق حالقىنا ەڭ ءبىر جاقىن تۋىس, باۋىرلاس ەلدەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. قىرعىزدار مەن قازاقتاردى تەك قانا قومۋز بەن قوبىز دەگەن ساز اسپابى جاقىنداستىرىپ وتىرعان جوق. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى تاريحقا ۇڭىلسەك, شىڭعىس ايتماتوۆ بىردەن ەسىمىزگە تۇسەدى. بۇگىندە قازاقستان اعايىن ەلگە ءوز كومەگىن تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان عانا كورسەتىپ وتىرعان جوق, سونىمەن بىرگە, رۋحاني تۇرعىدان دا قولداۋ كورسەتۋدە. باۋىرلاس ەلدىڭ حالقىن سابىرلىلىق پەن پاراساتتى كوڭىل-كۇي اۋانىنا شاقىرۋدا. سەبەبى, جەمىستى, وركەنيەتتى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق امالدار ىزدەستىرۋ ءلازىم. كەلەشەكتە تۇراق­­­­تى دامۋ ءۇشىن العاشقى ايتىلعان جولدى تاڭداۋ – تۇيىققا تىرەيتىن بولاشاعى جوق جول ىزدەۋمەن تەڭ. قالاي بولعاندا دا, بۇل دامۋ جولى ەمەس. دامۋ جولى تۇرماق كەرى كەتىرەتىن ۇدەرىس دەسە دە بولعانداي. ۆيكتور گيۋگو “توڭكەرىس قاي­ىرشىلىققا, ال قايىرشىلىق قايتادان توڭكەرىسكە اكەلدى” دەگەن ەكەن. سوندىقتان دا قازاقستان­دىق­تار الەمگە ايگىلى ماناس ەپوسىن تۋدىرعان تالانتتى حالىق وسىنىڭ ءبارىن تۇسىنە ءبى­لەدى, تۇيسىنە بىلەدى دەپ ەسەپتەيدى. بۇگىنگى وقيعالاردىڭ بارلىعىن ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ سانايدى. ءماجيت قايىرباەۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى. ورال. ەۆوليۋتسيالىق  دامۋ – قازاقستان  جولى ۋاقىت “ىنتىماقتى ەلدە باق تۇرار” دەگەن دانالىق­تىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەن­دىگىن كۇن سايىن دالەل­دەپ كەلەدى. حالىق پەن ەلدىڭ باستى ۇستانىمى وسى بولۋعا ءتيىستى. مۇندا ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءوزارا تاتۋلىعى مەن قول ۇستاسىپ جۇرۋىنەن جوعارى تۇرعان جاۋاپكەرشىلىك بار. سەبەبى, بارشامىزدىڭ تۇپكى ماقساتى­مىز ورتاق ۇيامىز – وتانى­مىزدىڭ, تىرشىلىكتىڭ تۇتقاسى – مەملەكەتىمىزدىڭ گۇلدەنۋى مەن وركەن جايۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, ساليقالى ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتۋ. كەز كەلگەن حالىق كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستان كەشىپ شىڭدالعان. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ چەشەن-ينگۋش حالقى دا بار. اسىرەسە, ۇلى وتان سوعى­سى جىلدارىنداعى زۇلمات, ەڭ باستىسى, تۇتاستاي حالىققا سەنىمسىزدىك جاسالۋى, بۇل شىن مانىندەگى كەمسىتۋ جانە قور­لىق سانالادى. تاعدىرى قىل ۇستىندەگى حالىق قازاقستانعا زورلىقپەن توعىتىلدى. بۇل ەكىن­شى جاعىنان وزگە از حالىق­تار سياقتى شەتقاقپايعا ءتۇس­كەن بىزدەردىڭ باعىمىزدى اش­تى دەۋىمىزگە بولادى. سەبەبى, كەڭ جۇرەكتى قازاقستان جەرىندە ۇلت پەن ۇلىس اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن باۋىرمال­دىق­تىڭ تارتىلىس كۇشىن, بولاشاق كۇندەرىمىزدىڭ الاڭسىز ساۋلەسىن سەزىندىك. ءۇرىم-بۇتاعىمىز ءوسىپ, توي-تومالاعىمىز تارقاماي كەلەدى. مۇنداي جاعداي ءوز ءىشىنىڭ مىعىمدىعىمەن, العا قويعان ماقساتىنىڭ ايقىندىعىمەن, جاقسىلىققا جاقىن داستۇرلە­رى­مەن, ەكونوميكالىق, الەۋ­مەت­تىك-ساياسي تۇراقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن مەملەكەتكە ءتان ەكەندىگى ءمالىم. وسىنداي مەم­لەكەتتە ۇرپاق ءوسىرىپ, ەرتەڭگى كۇنىمىزگە ءۇمىت ارتىپ وتىرعان بىزدەر مەملەكەتىمىزدىڭ ابى­رويىن اسىرۋعا كۇش سالامىز, پەرزەنتىمىزگە ەڭ ۇلكەن پارىز رەتىندە ۇعىندىرامىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­ستان حالقىنا ارناعان جول­داۋ­ىندا ايتقانىنداي, ءبىز “تاۋەل­سىز, وركەندەگەن, ساياسي تۇراقتى قازاقستاندى قۇرۋ­دامىز”. ءبىزدىڭ بۇلاندى اۋدانىندا 30-عا جۋىق ۇلتتىڭ وكىلى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, بەيبىت قاتار ەڭبەكتەنۋدە. ونىڭ ۇستىنە الەم­نىڭ 5 مەملەكەتىنەن مىڭ­نان استام ورالمان باۋىرلا­رىمىزدىڭ وتباسى كوشىپ كەلدى. اۋدانىمىزدا دەموگرا­فيا­لىق جاعدايدىڭ تۇزەلگەن­دىگىن ورتاشا ەڭبەكاقىنىڭ 37 مىڭ تەڭگەگە جەتكەنىنەن-اق كورۋگە بولادى. سوڭعى ءۇش ايدا جاڭا تۋعان 118 سابيگە باۋى بەرىك بولسىن ايتتىق. بۇل “ەۆوليۋتسيالىق دامۋ – قازاقستاندىق جول” ەكەندىگىن ايقىنداي تۇسەدى. جانى­مىز­داعى قىرعىز باۋىرلار وسىنى كورە ءبىلۋى ءتيىس. كيكىلجىڭمەن, اشۋ-ارازدىقپەن, نەشە ءتۇرلى اتاۋداعى رەۆوليۋتسيامەن حا­لىق­تىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. وسىنى تۇسىنىڭىزدەر, اقىلعا كەلىڭىزدەر, اعايىندار! ياكۋب كۋسيەۆ, اقمولا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى. بۇلاندى اۋدانى. كۇش قاشاندا ىنتىماقتا وتان – وتتان دا ىستىق سە­زىم. ورتاق شاڭىراقتاعى بەي­بىت ءومىر, تىنىشتىق, ەتنوس­ارالىق كەلىسىمنىڭ قانات جايۋى ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن قالتقىسىز كوڭىل مەن سىيلاستىققا بايلا­نىستى. قازاقستانداعى بۇگىنگى قول جەتكىزىلگەن ورەلى ىستەردى قالت جىبەرمەي, جاقسىسىنا جانىم جا­­دىراسا, كەيبىر ورىنسىز ايتىلعان, نە جازىل­عان­داردى وقىعاندا “اتتە­گەن-اي” دەپ كوڭىلىم قۇلا­زيدى. ويتكەنى, وعان ەش نە­گىز جوق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان ون توعىز جىلدا عا­سىر­عا بالارلىق قىرۋار جۇ­مىس ات­قارىلدى. ەل مەرەيى ءوستى. جەرى­مىز­دىڭ بايلىعى يگەرىلۋدە. وسىلاي­شا قوعام دامۋ­­ىن­داعى ءورىس العان جۇمىستار ۇشان-تەڭىز دەۋگە بولادى. ەلدى مەكەندەر كور­كەيىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋ­قاتى, مادە­ني-تۇرمىستىق جاعدايلا­رى­نا وڭ وزگەرىستەر اكەلدى. قۇ­­رى­لىس قارقىندى دامىپ, قا­زاقستاندىقتار­­دىڭ باسپا­نا­عا دەگەن سۇرا­نىسى قانا­عات­تاندىرىلسا, سەرپىندى جوبالاردىڭ ءجۇ­زەگە اسۋ­ى­­نا مۇمكىندىك تۋ­عىزىلعان. جەتىسۋ جەرىندەگى ەتنوس­­تار ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭ­نەن قول شىعارىپ, دوس­تىق پەن بىرلىكتىڭ تۋىن جو­عارى ۇستاپ, تاۋەلسىزدىگى­مىز­دىڭ تۇ­عىرىن ورنىقتىرۋعا ءمۇم­­­­كىندىكتەرىن جۇمىل­دىر­عان. دەمەك, ءبىزدىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىمىز زور. كوپ­تە­گەن شا­ڭىراقتا قازاق پەن ۇي­عىر, ورىس, نەمىس, كا­­­رىس ۇلت­­­تا­رى­نىڭ وكىلدەرى بىرىمەن ءبى­رى دوس-جاران, قۇدا-جەگجات بولىپ كەت­­كەلى قاشان. بىزدە ءبولىپ-جارا­تىن ەشتەڭە جوق. اسپان مەن كۇن ورتاق. ەكى قولعا ءبىر جۇ­مىس ىزدەگەنگە جەتكىلىكتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل بو­لاشاعى ءۇشىن اتتان تۇسپەي, سالي­قا­لى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانى دا حا­لىقتىڭ الداعى كۇندەرگە دەگەن ءۇمى­تىن نىعايتا تۇسۋدە. جاقىندا تەلە­ارنادان كورشىلەس قىرعىزستانداعى بەي-بەرەكەت تارتىپسىزدىكتى ءجا­نە بەي­­­بىت ومىردەگى سەبەپسىز ادام قىر­عى­نىن كوردىم. ياپىر-اۋ, ۇلكەندەر ەمەس, قار­شاداي بالالار ەرەۋىلدىڭ ورتا­سىن­دا ءجۇر. ۇلكەندەردىڭ باق­تا­لاسىنا بۇلدىرشىندەردى ارالاستىرۋ­دىڭ ءوزى ناعىز ارسىزدىق. جاس ۇر­پاق­تىڭ تاعدىرىنا نەمقۇ­راي­د­ى قا­راعان اعايىنداردىڭ بۇل ارەكەتىنە ايتۋعا ءسوز تابا ال­مايسىڭ. مۇنىڭ ءوزى ادام سا­نا­سىن ۋلاپ, ەل بولاشا­عى­نا بال­تا شاباتىنىن, ۇلت تاۋەل­سىز­دىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ, قارا­پايىم حالىقتىڭ جازىقسىز جاپا شەگۋىنە اكەلەتىنىن ولار تۇسىنسە, قانە. بىزگە كەرەگى – اشىق اسپان, تى­نىشتىق, ۇلتارالىق كەلى­سىم­دى نى­عايتىپ, ەگەمەن ەلىمىز­دىڭ تۇعىرىن بيىكتەتۋ, حالقى ءۇشىن تەر توككەن ەلباسىنىڭ جانىنا بۇرىنعىدان دا تىعىز توپتاسىپ, بىرلىكتىڭ, ىنتى­ماقتىڭ بەسىگىندە تەربەلۋ. ارداق سىدىق, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى. الماتى وبلىسى. بەرەكە باستاۋى – تۇراقتىلىق قىرعىزستانداعى ورىن­سىز وقي­­عالار كىم-كىمدى دە بەي-جاي قال­دىرماسى انىق. ىرىس-بەرەكەنىڭ باستاۋى تۇ­راق­تىلىق دەسەك, سول تى­نىش­تىقتى ساقتاۋ قاي حا­لىققا دا ۇلكەن جاۋاپكەر­شى­لىك جۇكتەيدى. قاي ەلدە بولسا دا ادام ءۇشىن ەڭ كەرەكتىسى بەيبىت ءومىر. ەڭبەك ەتۋگە جاعداي جا­سال­سا, وندا ادام ەشتەڭەگە الاڭداماي ءومىر سۇرەدى. ءىس­تەۋگە جۇمىسى, بالا-شا­عا­سىن باعۋعا تابىسى بولسا, قا­را­پايىم ادامعا سول دا جەت­كىلىكتى. ال ەندى وسىلار جوق جەردە جاقسىلىق كۇ­تۋ­دىڭ ءوزى ابەستىك. قىرعىز­ستان­نىڭ وش وبلىسىندا ورىن الىپ جاتقان كەلەڭ­سىز­دىكتەر ەلدەگى ەتنوس­ارا­لىق جانە كون­فەس­سياا­را­لىق تاتۋلىقتىڭ جوقتى­عى­نان دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. ودان قال­­سا جۇمىستىڭ جوق­تى­عىنان ورىن الىپ وتىرعان ءجايت. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدە كەيبىر باتىستىق سا­راپ­شىلار وسى ەلدە كوپ­تەگەن ەتنوس وكىلدەرى تۇ­را­دى, سوندىق­تان ەتنوسارالىق قاق­تى­عىس بو­لىپ, ەل رەتىندە قۇريدى دەپ ءساۋ­ەگەيسى­گەن­دەرى بەل­گى­لى. وسى ورايدا ەلبا­سىنىڭ كورە­گەن­دىگىن, با­تىل­دىعى مەن دانا­لى­عىن ايت­پاي كەت­پەسكە بولماس. 1992 جىلى ال­ماتىدا قازاق­ستان حالقى­نىڭ ءبى­رىن­­شى فو­رۋ­مى بولدى. سول قۇرىل­تاي­عا ءوزىم دە قاتىسىپ, ءسوز سويلە­گەنىم بار. سوندا ەلباسى قا­زاقستان دامىعان مەملەكەت­تەر­دىڭ قا­تارىنا كىرۋى, حالقىنىڭ باي ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بىزگە ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى بەيبىتشىلىك, ۇلتارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق كەلىسىم مەن قوعامدىق تاتۋ­لىق دە­گەن-ءدى. ء“بىز وسىعان قول جەتكىزسەك, قالعانىنىڭ بار­لىعى ءوزى كەلەدى”, دەپ ايت­قانى ەسىمدە. سونىڭ ار­تىن­شا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرگە كەلدى. اتالعان قوعامدىق ينس­تيتۋت سول ەتنوسارالىق تاتۋ­لىق­تى نىعايتۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. مىنە, ەڭ الدىمەن قۇداي­دىڭ قازاق ەلىنە بەرگەن نىع­مە­تى, قالا بەر­سە ەلباسى ساياساتى­نىڭ ارقا­سىن­دا بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر­مىز. بارلىق ەتنوس وكىلدەرى قازاقستاندى ءوزىم­نىڭ وتانىم, ءوزىمنىڭ ەلىم دەي­دى. وسىنداي جاعداي جا­سال­ماي, ور­نىق­تى ساياسات جۇرگى­زىلمەي, ەش­قاشان كوپ ەتنوس تۇراتىن ەل­دەردە كە­­لىسىم ورنامايدى. قا­زاق­­ستاندا بەي­بىت ءومىر ءسۇرىپ جات­­قانى­مىزدىڭ بەل­گىلى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى وسى. ءبىز تا­­ريح­تان تاعى ءبىر نارسەنى بىلەمىز. قازاق – پەيىلى كەڭ ءارى قوناقجاي حالىق. قورىتا كەلگەندە ايتا­رىم, قا­زاقستاندىقتار دوس­تىقتىڭ, تا­تۋ­لىق­­تىڭ قادىرىن جاقسى ءبى­لەدى. ءبىزدىڭ كور­شىلەرىمىزگە جەت­پەي جاتقانى دا وسى ماسەلە بولسا كەرەك. روزاقۇل حالمۇرادوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. ءبىز قۋاتتى ەلدە تۇرامىز قازىرگى قوعامدا سان الۋان وزگەرىستەر ءجيى كورىنىس بەرۋدە. اسىرەسە, ساياسي تۇراقتىلىعى مى­­عىم ەمەس, ەكونوميكاسى ءىل­گەرىلەمەي قالعان ەلدەردە ءمۇل­دەم شيەلەنىسە باستادى. مۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن ۇدايى بايقايمىز. ىرگەلەس كور­شى, ەجەلدەن تۋىس­قاندىق بايلا­نىسى بار قىرعىزستاندا دا ءدال قازىر وسىنداي جاعداي قالىپتا­سىپ وتىر. ەل ەكىنشى رەت باسشى­سىز قالدى. تۇراق­تى­­­­لىق ورناتا­مىز, ەلدى تىعى­رىق­تان شىعارا­مىز دەپ ۋادە بەرگەن ساياساتكەر­لەر حالىقتى ۇيىستىرا الماۋدا. وسى ەلدەگى تۇراقسىزدىققا قا­راعاندا, تاۋبە دەيىك, قازاقستان­داعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكو­نو­مي­كالىق ورلەۋدىڭ ءناتي­جە­سى جىل سايىن ءوز جەمىسىن بەرۋدە. ارينە, كوپ ۇلتتىڭ ورتاق مە­كەنىنە اينالعان قازاقستان­داعى ەڭ باستى جەتىستىكتىڭ ءبىرى –ۇلتارالىق بىرلىك. ال بۇل –وتە نازىك ماسەلە. “بىرلىگى باردىڭ تىرلىگى بار” دەپ دانا بابالارىمىز وسيەت ەتكەندەي, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ سىندارلى ساياساتى­نىڭ باستى تارماعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋمەن ورايلا­سىپ جاتىر. شىن مانىندە تا­تۋ­لىعى بەرىك ورنىققان ەلدىڭ عانا ەكونوميكاسى وركەن جايا­تىنىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. ەلباسىنىڭ شىنايى قام­قورلىعىنان ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ارداگەرلەر, زەينەتكەرلەر, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسى­لارى, سونىمەن قاتار, بيۋد­جەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى دە, اتاپ ايتقان­دا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر دە قالىس قالعان ەمەس. وسى سانات­تاعى ادامدار­دىڭ زەينەتاقىسى مەن ءجار­دەماقىلارىن, ەڭبەكا­قى­لارىن جىلما-جىل كوبەيتۋ, ارينە, از كولەمدەگى قارجىمەن شەشىلە قويمايدى. بۇعان ەكو­نومي­كا­لىق, قارجىلىق قۋاتى تومەن ەلدەر بارا بەرمەيدى. ال بىزدە زەينەتاقىنى, جاردەماقى­لار مەن ەڭبەكاقىنى وسىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. جاڭا ءداۋىردىڭ تالابى وزگەشە. بۇرىنعى سۇرلەۋمەن ءجۇرۋ باسەكەگە ىلەستىرمەيدى. مۇنى مەملەكەتتىڭ, حالىقتىڭ قامىن ويلاعان شىنايى سايا­ساتكەرلەر عانا ۇعىنا الادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ جاڭا قازاقستاندى الەم­دىك قوعامداستىققا تانىتۋدىڭ جاڭا­شا باعىتىن ۇستانۋىنىڭ ءناتي­جەسىندە قازاقستانىمىز قۋات­تى ەلگە اينالدى. ساياسي تۇراقتى­لىعىمىز – بەكەم, ۇلت­­ارالىق تاتۋلىعىمىز – بەرىك. بۇل – ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز. سەرىك مۇحامبەتوۆ, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى. اتىراۋ وبلىسى.