ش.ايتماتوۆ تۋىندىسى نەگىزىندە جازىلعان “قىزىل ورامالدى شىنارىم” اتتى سپەكتاكلدى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ءوز ساحناسىنا قويدى
ايناش ەسالي.
“...ادام ەسسىز بولىپ تۋادى, ەسالاڭ كۇي كەشەدى... ەسى كىرگەندە تىم كەش بولادى” دەيدى ءىلياس اتتى اداسقان جىگىت “قىزىل ورامالدى شىنارىم” سپەكتاكلىندە. سونىمەن الماتىنىڭ تەاترالدىق رەپەرتۋارىنا تاعى ءبىر تاماشا قويىلىم قوسىلدى.
مىنە, شىقاڭنىڭ, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ (اكتەر ساكەن راقىشەۆ) ءوزى ساحنادان سويلەپ تۇر:
– بۇل ولكەدە پويىزدار باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا جۇيتكىپ جاتادى...
ايتقانداي, ءىلياستىڭ شاڭىراعىن شايقالتقان, قىزىل ورامالدى اسەلىنەن ايىرعان قاديشانى نەگە ايتماتوۆ ارسىز ەتىپ سۋرەتتەمەگەن؟ نەگە اينالاسىنداعىلاردىڭ قارعىسىنا ۇشىراتىپ, يتجەككەنگە ايداعانداي ەتىپ, جازالامايدى؟ ويتكەنى, ول دا ادام, ونىڭ دا تاعدىرى بار. ول دا باقىتتى بولعىسى كەلەدى... جالپى, ايتماتوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى “سۇتتەن اق, سۋدان تازا” قولدان جاسالعان جاساندى بەينەلەر ەمەس. وندا جازۋشىنىڭ ءوز تاعدىرى, ءوز اداسۋى مەن ارپالىسى جاتقانداي...
“قىزىل ورامالدى شىنارىم” اتتى ەكى ءبولىمدى درامانىڭ پرەمەراسىن ءۇش رەت قاتارىنان كورىپ, شىعارمانىڭ ورىس تىلىندەگى تسەنزۋراعا ۇشىراماعان تۇپنۇسقاسىن (“توپولەك موي ۆ كراسنوي كوسىنكە”) شۇقشيا قايتا وقىپ شىققاندا عانا بارىپ, وقيعانىڭ ءاربىر كەيىپكەرى باستى رولگە شىعا باستايتىنىن اڭعاراسىڭ.
ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ايەل, بالا-شاعاسىن تاۋدان قۇلاعان قار كوشكىنى جۇتىپ قويعان بايتەمىر دە ومىردەن باز كەشىپ, باقىتتى بولۋدان كۇدەرىن ۇزگەن ادام ەدى عوي...
سۇيگەنىن وزگە ايەلدىڭ قۇزىرىنا بەرىپ, اق قار, كوك مۇزدا بالاسىن باۋىرىنا قىسىپ, باسى اۋعان جاققا كەتىپ بارا جاتقان اسەلدىڭ دە ەندى باعى اشىلماستاي بولاتىن...
اسەلدىڭ جولىندا ءبارىن قۇربان ەتۋگە دايار بولعان ءىلياس قىزبا مىنەزىمەن, مۇمكىن جالعان نامىسىمەن ءوز ماحابباتىنا ءوزى كور قازىپ جاتقانىن بىلسە, ءبارى باسقاشا بولار ەدى. بىراق, بارلىق ادامنىڭ اداسۋعا قۇقى بار. ايتماتوۆتىڭ دا ايتارى وسى!
قويىلىمنىڭ ينستسەنيروۆكاسىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن جاساعان دا, قويۋشى-رەجيسسەرى دە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تالعات تەمەنوۆ. ەگەر درامادان كينونىڭ ءيىسى شىعاتىن بولسا, تەمەنوۆتىڭ رەجيسسۋراداعى قولتاڭباسىمەن تانىس كورەرمەن ءۇشىن – ول دا زاڭدىلىق.
وسى ۋاقىتقا دەيىن جاستار تەاترىندا ەپيزودتىق رولدەردە جۇرگەن اكتەر جۇلدىزبەك جۇمانبايدىڭ تالانتىن جارقىراتاتىن ءرولىن تاۋىپ بەرەر رەجيسسەر بولسا عوي دەپ ۇنەمى ىشتەي كوكسەيتىن ەدىك. جۇلدىزبەك ايتماتوۆتىڭ شوپىر ءىلياسى بولىپ تۋىلعانداي اسەر ەتكەن.
– وۋ, اپا, ءوتىپ كەتسەڭىزشى, – دەيدى ماشينەنىڭ استىندا جاتقان ءىلياس, كولدەنەڭدەپ وتە الماي تۇرعان كونە ەتىكتى ايەل ادامعا.
– مەن اپا ەمەسپىن!
– اپا بولماساڭ, ەندى كىمسىڭ؟
– قىزبىن!
– قىز بولساڭ, سۇلۋسىڭ با؟
ارينە, بۇل ايتماتوۆ قانا تۋدىرا الاتىن, ايتماتوۆقا عانا ءتان ديالوگ. مىنە, وسىلايشا باستالعان تاماشا ماحاببات تاريحى تاعدىرلارعا ۇلاسىپ, قاراپايىم ادامداردىڭ ومىرىنەن قۇرالاتىن, ادامدارعا ورتاق پالسافاعا جەتەكتەپ كەتكەنىن كورەرمەن باستاپقىدا بايقاماي دا قالادى.
اسەلگە ەسسىز عاشىق بولعان جىگىتتىڭ كوڭىل-كۇيى ءتاجىكتىڭ “ساربون” انىمەن اشىلادى. “ەي, كەرۋەنباسى, كەرۋەنىڭدى ءجاي ءجۇرگىزشى, بۇل كەرۋەندە مەنىڭ سۇيگەن قىزىم كەتىپ بارادى, سوڭعى رەت كورىپ قالايىن” دەپ بوزدايتىن جىگىتتىڭ زارلى ءانى بۇل.
سپەكتاكلدىڭ ەڭ شيەلەنىستى تۇستارىندا قىرعىز حالقىنىڭ اسا مۇڭدى ليريكالىق اندەرى جۇرەگىڭدى تەربەيدى. اسىرەسە, بەگىمايدىڭ ءانىن بىلمەيتىن قازاق سيرەك. درامانى شىرقاۋ شەگىنە كوتەرىپ وتىراتىن, اقيقاتىندا ماحابباتتىڭ ازابىنان تۋعان شىنايى سۇلۋ اۋەندەردىڭ ءساتتى تاڭدالعانىنا ءشۇبا كەلتىرۋدىڭ ءجونى جوق. كەيدە اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن دۇنيەلەردى ءاننىڭ ايتا الاتىنىنا كىم داۋلاسپاق؟!
اسەل – تەاتر تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان ايدا جانتىلەۋوۆانىڭ تىرناقالدى ءرولى, ونەردەگى تۇساۋىن كەسكەن تۇڭعىش باس كەيىپكەرى. ال قاديشانى تەاتردىڭ ەكى بىردەي بەلدى اكتريسالارى كەزەگىمەن سومداۋدا. ءبىر ءرول بولسا دا ەكى تالانتتىڭ بەينەلەۋىندە ەكى ءتۇرلى بوياۋدى كورۋگە بولادى. ايگۇل يمانباەۆانىڭ – قاديشاسىن ءوز باقىتىمەن كۇرەسكەنى, سۇيگەنى ءۇشىن ارپالىسقانى ءۇشىن اقتاساڭ, جانار ماقاشەۆانىڭ – قاديشاسىنا عاشىق بولماۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
بايتەمىر دە – تەاتردىڭ بەلدى اكتەرلەرىنىڭ ءبىرى ەدىل رامازانوۆتىڭ تۇڭعىش بەلدى ءرولى. العاشقى ءىرى كەيىپكەرى. تەاترتانۋشىلار سپەكتاكلدىڭ ەكىنشى ءبولىمىندەگى اسەل مەن بايتەمىردىڭ ديالوگىنا ءتانتى بولعانىن العا تارتادى. بۇل تالانتتى اكتەردىڭ ەنشىسىندەگى جەتىستىك.
العاشقى قويىلىمدارىنىڭ ءوزىن انشلاگپەن ءوتكىزگەن جاڭا درامانىڭ ەڭ باستى تابىسى دا سول. ايتماتوۆتىڭ تۋىندىسى ارقىلى – تەاتردىڭ ءبىر توپ جاستارىنىڭ جۇلدىزى جاعىلدى. الداعى كۇندەرگە اقجولتاي بولارلىق رولدەر يەلەرىن ءساتتى تاپتى. ماسەلەن, ەكىنشى قۇرامدا ءىلياستى وينايتىن – بەيبىت كامارانوۆ, اسەل – اقبوتا قايماقباەۆا, بايتەمىر – جومارت زەينابىل, قاديشا – شىنار قابىشەۆا, الىبەك – بەكەن كەمالدانوۆ, باقىت تۋشاەۆ, جانتاي – اسەت يمانعاليەۆ, قۋانىش تۇردالين سىندى قابىلەت يەلەرى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە تەاتردىڭ بەلدى تۇتقاسىنا اينالار بولەك-بولەك دارىندار.
درامانى وسى ۋاقىتقا دەيىن وزگە قويىلىمداردان دارالايتىن تاعى ءبىر تۇستى اتتاپ ءوتۋ قيانات بولار ەدى. ول بالەت بيشىسى قۇرالاي سارقىتباەۆا قويعان ايىر قالپاقتى ءجۇرگىزۋشىلەردىڭ ءبيى. تاماشا! قيمىل ۇندەستىگىنەن, اكتەرلەردىڭ ايانباي تەر توككەنى كورىنىپ-اق تۇر. ءبيدىڭ تىلىمەن اسەل مەن قاديشانىڭ تايتالاساتىنى... ازعىنداپ ءبىتتى, اداستى, ەندى ادام بولمايدى دەگەن ءىلياستىڭ ءومىر بيىنە قايتا ورالۋى – مۇنىڭ ءبارى قازاق كورەرمەنى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەشىم.
“سپەكتاكلدەگى ادامداردىڭ ءبارى ءوزىمىزدىڭ دولون مەن نارىندا جاساپ كەلگەندەي, كيىم كيىستەرى, ءجۇرىس-تۇرىستارى, قۋانعانى, وكىنگەنى – ءبارى وزىمىزدەگىدەي. ەگەر ايتماتوۆ ءتىرى بولسا, مىندەتتى تۇردە وسى درامانىڭ پرەمەراسىنا قاتىسقان بولار ەدى...” دەپ وكىنىشتەن كوكىرەگى قارس ايىرىلعان قىرعىز دەلەگاتتارىنىڭ كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشىن قاتار كوردىك. “ايتماتوۆتىڭ ەڭ كۇردەلى شىعارماسىن ساحنالاۋعا جۇرەك كەرەك, تاۋەكەل مەن تالانت كەرەك” دەگەن الاتاۋدىڭ ار جاعىنداعى باۋىرلاردىڭ پىكىرى ءوز الدىنا بولەك. ال سپەكتاكلدىڭ كەزەكتى قويىلىمدارىنىڭ بىرىنە مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كەلىپ قاتىستى.
– مۇحتار ابرار ۇلى, بۇگىنگى سپەكتاكل تۋرالى مينيستر رەتىندە ەمەس, قاراپايىم كورەرمەن رەتىندەگى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك. ءويتكەنى, جاڭا قويىلىمنىڭ اينالاسىندا ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەر كوپ...
– بۇل ءوزى ادەپتەن وزبايتىن, جۇرەكتى قوزعايتىن, جاستاردىڭ دا, اعا بۋىننىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان ءساتتى قويىلىم بولدى. تەاتر رەپەرتۋارىنان ۇزاق ۋاقىت ورىن الاتىن تۋىندى ومىرگە كەلدى دەپ ەسەپتەيمىن. دراما دەگەن – بۇل سينتەز. وسىنى نەگىزگە الساق, اتالمىش درامادا حورەوگرافيانىڭ دا, مۋزىكانىڭ دا, رەجيسسەردىڭ دە, ار جاعىندا تۇرعان اۆتور ش.ايتماتوۆتىڭ وي- تانىمى دا قامتىلعان. شىڭعىس اعامىزدىڭ ارۋاعى ريزا بولعان شىعار.
جالپى, تالعات تەمەنوۆ كەلگەننەن بەرى تەاتردىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. اسىرەسە, مىنا قىز-جىگىتتەر ءۇشىن تەمەنوۆتىڭ شەبەرلىك كلاسىنان ءوتۋ دەگەن ءسوز – ولاردىڭ ءومىربايانىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن كەزەڭ دەپ ايتار ەدىم.
قازىرگى كەزدە الەمدەگى كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ قاي-قايسىسىنا بولسىن وسى زاماننىڭ تالابىنا ساي قايتا قاراۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن, ورىستىڭ ۇلى كومپوزيتورى م.مۋسورگسكي ا.پۋشكيننىڭ “بوريس گودۋنوۆ” اتتى اتاقتى شىعارماسىنا كەزىندە جاڭا وپەرا جازعان بولاتىن. بۇل – ورىس دراما تەاترىنىڭ, ورىس دراماتۋرگياسىنىڭ تاريحىنان التىن ارىپپەن ورىن العان شىعارما. مىسالى, “بوريس گودۋنوۆ” قويىلىمىنىڭ جاڭا زامانعا لايىقتالعان نۇسقاسىندا بوريس گودۋنوۆ پاتشا ۇستىنە وسى زاماننىڭ كيىمىن, تىرتىسقان “دجينسي” شالبار كيىپ, ساحناعا شىقتى. وسىعان ورىس كورەرمەندەرىنىڭ كوبىسى قارسى بولدى... سوندا بۇل قالاي بولۋى مۇمكىن؟ بوريس گودۋنوۆتىڭ زامانى قاي زامان, مىناۋ قاي زامان؟.. يا بولماسا ۆەرديدىڭ “ناۆۋحودونوسور” اتتى اتاقتى تۋىندىسى بار. ناۆۋحودونوسور دەگەن ۆاۆيلونداعى ەڭ كونە پاتشالاردىڭ ءبىرى. سول شىعارمانى قويعان كەزدە باس كەيىپكەر بولمىسىن بۇگىنگى كۇنگە لايىقتاپ, سوعان وراي كيىم ۇلگىلەرىن دايىنداپ, ونى XX عاسىردان ءبىر-اق الىپ شىقتى. وعان ەۋروپادان ەشكىم قارسى بولا قويعان جوق. نەگە؟ سەبەبى, ول شىعارمانى وزىنشە قويادى. وزىنشە تۇسىنەدى. ال, كەز كەلگەن درامالىق شىعارما دەگەن نە؟ درامالىق شىعارما دەگەن باسى بار, اياعى بار, قاقتىعىسى بار, شيەلەنىسى بار دۇنيە عانا ەمەس, ول ەڭ الدىمەن, وبرازدار جۇيەسى. وبرازدار جۇيەسىن ءار زاماننىڭ ادامى وزىنشە, ءوز زامانىنىڭ كوزقاراسىمەن كورەدى. سوندىقتان نەگىزگى ماسەلە – سول شىعارمانى قويۋدا عانا ەمەس, وبرازدار جۇيەسىن اۆتوردىڭ ايتايىن دەپ وتىرعان ويىمەن ۇندەستىرىپ, بۇگىنگى زامان ادامدارىنىڭ تانىمىنا لايىقتاپ ساحنالاي ءبىلۋ شەبەرلىگىندە. ەگەر سول كونە شىعارما ءححى عاسىرعا دەيىن جەتىپ, كورەرمەننىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ جاتسا, ول تۋىندى بۇگىنگە نەسىمەن, نەندەي قۇدىرەتىمەن جەتتى؟ اۋەلى, ءبىز سونى ءتۇسىنىپ, زەردەلەپ الۋىمىز كەرەك. ويلانىپ كورىڭىزشى, ايتپەسە نەگە ءبىز ەسحيلدىڭ تراگەديالارىن ءالى كۇنگە دەيىن قويامىز؟ نەگە سوفوكلدىڭ تۋىندىلارىن ىزدەيمىز؟ انتيكا دۇنيەسى قايدا, ءبىز قايدا؟ ودان بەرى ادامزاتتىڭ اقىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىككە كوتەرىلىپ كەتپەدى مە؟ الايدا, ءبىز سول شىعارمالاردىڭ ءون-بويىنان ءوزىمىزدى ىزدەيمىز. ءوزىمىزدىڭ زامانىمىزدى ىزدەيمىز. سول ءوز زامانىمىزداعى ادامداردىڭ قاقتىعىسىن ىزدەيمىز. سوندىقتان ءار رەجيسسەر درامالىق شىعارماعا وزىنشە قاراپ, وزىنشە ءتۇسىنىپ, وزىنشە قويۋعا قاقىسى بار. بىراق, ول بۇگىنگى سپەكتاكلدەگىدەي اۆتوردىڭ ويىمەن دە, كورەرمەننىڭ ويىمەن دە كوپ جاعدايدا ۇيلەسىپ جاتا بەرمەيدى. ال, ش.ايتماتوۆتىڭ تۋىندىسىندا ءدال سونداي ۇيلەسىمدىلىك بار دەپ ەسەپتەيمىن.
– مينيستر مىرزا, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تەاترلاردى ارالاپ, كەيبىر قويىلىمدارعا كوڭىلىڭىز تولماي, پسيحولوگيالىق تەرەڭ شىعارمالار قويۋعا ۇسىنىس ايتقان بولاتىنسىز. بۇگىنگى قويىلىم سونداي تۋىندىلاردىڭ ساناتىنا ەنە الا ما؟
– “قىزىل ورامالدى شىنارىم” سول ايتقان شىعارمالاردىڭ ساناتىنا مىندەتتى تۇردە ەنەدى. XX عاسىرداعى ماحاببات جايىنداعى جازىلعان ەڭ تاماشا شىعارمالاردىڭ ءبىرى – وسى ايتماتوۆتىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلار دەسەم, قاتەلەسپەسپىن. وعان دالەل, اۆتوردىڭ نەگىزى كۇشتى شىعارمالارىنىڭ دۇنيەجۇزى ساحنالارىن شارلاپ كەتۋى. ال ونى بۇگىنگى كۇننىڭ ادامدارى جاڭا زامانعا قاراي سويلەتىپ وتىرسا, ودان كورەرمەن ءوزىنىڭ ىزدەگەنىن تاۋىپ وتىرسا, ول – اۆتوردىڭ دا, رەجيسسەردىڭ دە ويى ورىندالعانى دەپ بىلەمىن. مىسالى, جۋىردا عانا م.لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس اكادەميالىق دراما تەاترىنان ا.چەحوۆتىڭ “شيە باعى” دەگەن شىعارماسىن كوردىم. بۇل شىعارما جاپون ەلىندە وتە كەرەمەت تانىمال. جاپونيانىڭ دراما تەاترلارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ا.چەحوۆتىڭ اتالمىش قويىلىمىن قويىپ شىقتى. نەگە؟ ويتكەنى, “شيە باعى”, ياعني “شيە” دەگەن ءسوز جاپون تىلىندەگى ساكۋرانىڭ بالاماسى. ساكۋرانىڭ ەرەكشەلىگى - ول جەمىس بەرمەيدى. بىراق, ساكۋرا – بۇكىل جاپوندىق مەنتاليتەتتىڭ نەگىزى. ول – وتان, ول – انا, ول – ءتىل, ول – ءدىل, ول – جاپوننىڭ ءمادەنيەتى. سوندىقتان, جاپوندىقتار ءۇشىن شيە باعىنىڭ كۇيرەۋى – بۇل رۋحانياتتىڭ كۇيرەۋىمەن, ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ كۇيرەۋىمەن پارا-پار. دەمەك, تازا كلاسسيكالىق شىعارمادا ۇلتتىق شەكارا, ۋاقىتتىق شەكارا, كەڭىستىكتىك شەكارا دەگەن بولمايدى. ول ءار زاماندا دا ءومىر سۇرەدى. ال, “حالتۋرا” بولسا, ول جاعاداعى جاڭقاداي لاقتىرىلىپ قالىپ قويىپ وتىرادى. كلاسسيكالىق شىعارما, مىنە, بۇگىن ءوزىنىڭ كورەرمەنىن دە تاپتى. وقىرمانىن دا تاپتى. جانە مىنانداي وتە تاماشا ۇجىمنىڭ اراسىندا جاستاردىڭ كوزقاراسىمەن ساحنالانىپ, ونى بۇل شىعارما جازىلعان كەزدە ءتىپتى دۇنيەگە دە كەلمەگەن ادامدار ويناپ وتىر. ياعني, شىعارما ومىرشەڭ بولدى دەگەن ءسوز. اركىم ودان ءوزىنىڭ ىزدەگەنىن تاپتى دەپ ايتا الامىن.
مۇرات اۋەزوۆ, اكادەميك:
– بۇگىنگى قويىلىمعا كەلسەك, تاماشا سپەكتاكل. بۇل – ۇلكەن اقىلمەن, ءتىپتى كورەگەندىكپەن جاسالعان دۇنيە. ويتكەنى, تالعات تەمەنوۆتىڭ بۇل سپەكتاكلدى قولعا العانى كەشە ەمەس. ال قىرعىزدىڭ جاعدايىنان وزدەرىڭىز حاباردارسىزدار. وسى سىندارلى كەزەڭدە جاستار تەاترى قىرعىزدىڭ بىزدەن ءبولىنبەيتىن حالىق ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. سپەكتاكلگە ءسان بەرىپ تۇرعان تاجىكتەردىڭ “سوربونى” قانداي! بىزگە ورتا ازيانىڭ ىنتىماعى وتە قاجەت. تالعات – ءىرى سۋرەتكەر. وسىنىڭ ءبارىن ءتۇسىنىپ قويىپ وتىر. ءبىر عانا ايتارىم: نەگىزى جاقسى دۇنيە كۇشەيە بەرەدى. مۇنداي سپەكتاكل كورەرمەندەردەن ازامات جاسايدى.
ۇلان تۇركمەنوۆ, قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى:
– بۇگىن العاش رەت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ تۇرمىن. تاماشا سپەكتاكل. ءبىزدىڭ كەلۋىمىزگە كوپ كەدەرگى بولدى, دەگەنمەن, پرەمەراعا كەلىپ, تەاتر باسشىلىعىنا, قازاقستاننىڭ تەاتر قوعامداستىعىنا العىسىمىزدى جەتكىزۋدى وزىمىزگە پارىز سانادىق. ويتكەنى, ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارماسى بويىنشا قويىلىم قىرعىز حالقىنىڭ تاراپىنان پەيىلسىز قالماق ەمەس. ەڭ عاجابى, ءبىزدىڭ وسىنشاما قينالىسىمىز, جول ازابىمىز ءوزىن وسى ءبىر عانا سپەكتاكلمەن ءجۇز پايىزعا اقتادى. سپەكتاكل تاماشا, بيىك دەڭگەيدە قويىلعان. ايتماتوۆ رۋحىندا قويىلعان. ساحناداعى ارەكەت, اكتەرلەر, ستسەنوگرافيا, كوستيۋمدەر, ءبارى-ءبارى ايتماتوۆ تەاترىنىڭ رۋحىندا. تەاتر – ەكسپەريمەنت الاڭى دەپ قابىلدايتىن اداممىن. اۆتوردىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى رەجيسسەردىڭ جاڭا كوزقاراسىمەن, جاڭا تانىمىمەن قابىلدانادى. بۇل جاعدايدا ت.تەمەنوۆ ش.ايتماتوۆتىڭ بىرنەشە شىعارماسىنان ءبىراز دۇنيەلەردى پايدالانعان ەكەن. ول ءبىر پوۆەست بويىنشا سپەكتاكل جاساپ قانا قويماي, ايتماتوۆ الەمىنىڭ رۋحىن جاساعان, بىرنەشە شىعارماسىن ءبىر ساحنالىق تۋىندىعا سىيعىزعان. ء“جاميلادان”, “بوراندى بەكەتتەن” الىنعان كەيبىر سويلەمدەر, ورالىمدار وتە شىنايى تۇردە ارەكەتتى تولتىرىپ تۇر. ش.ايتماتوۆتىڭ بارلىق شىعارمالارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى, ساباقتاس, ايتماتوۆ الەمىندە بوگدە, كەزدەيسوق كەيىپكەرلەر جوق. كورەرمەندەر دە, سىنشىلار دا ءبىز كورگەن سيۋجەتتىڭ بۇگىندە كوكەيكەستى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. ايتماتوۆ پروزاسى – ماڭگىلىك قۇندىلىقتار. ادالدىق, ادىلدىك, دانالىق, ىزگىلىك, ماحاببات... ايتماتوۆ مەنىڭ حالقىمنىڭ بارلىق مادەني وقيعالارىنىڭ وزەگى دەسەك بولادى.
پوستكەڭەستىك ويلاۋ جۇيەسى تاجىريبەسىندە ءمادەنيەتكە ەڭ سوڭعى ورىن بەرىلەدى. قىرعىزستاندا دا سولاي. بۇرىنعى رەجيمدە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مارتەبەسى مەملەكەتتىك اگەنتتىككە دەيىن تومەندەتىلگەن. شىعارماشىلىق قاۋىمداستىق ءۇلكەن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بۇرىنعى پرەزيدەنتكە بىرنەشە رەت حات جازعانىمىز بار. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەلىمىزدە حالىق رەۆوليۋتسياسى بولدى. ۇكىمەت ءوزىنىڭ العاشقى دەكرەتتەرىنىڭ بىرىمەن مادەنيەت اگەنتتىگىن مادەنيەت مينيسترلىگىنە اينالدىردى. جاڭا باسشىلىق مادەنيەتكە ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى دەپ وتىر. شىعارماشىلىق ادامدارى قازىر رۋحاني سەرپىلىستە. جاقسى جوسپارلارىمىز بار, اللا قالاسا, سونىڭ ءبارىن ىسكە اسىرامىز دەپ سەنەمىن.
ەسمۇحان وباەۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى:
– شىقاڭنىڭ ءتىرى شىققانىنا ريزا بولدىم. ارەكەتكە ارالاسپاسا دا, بەينەسىمەن-اق ادامدى قاتتى تولعاندىردى. ويتكەنى, شىڭعىس تورەقۇل ۇلىمەن 1964 جىلى وسى ساحنادا بىرگە بولعانبىز. شىقاڭنىڭ شىعارمالارىنىڭ مەن بايقاعان ءبىر قاسيەتى بار: قىرعىزدا تەمىر جول جوق بولعان سوڭ با, ىلعي تەمىر جول, ىلعي پويىز تۋرالى. سوسىن كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارى قازاقستانعا كەلىپ باقىتتى بولىپ كەتەدى. ول كىسى ءوزىنىڭ ءبىر كوگەرسە, قازاقتان كوگەرەتىنىن بىلسە كەرەك. شىنىندا دا, ايتماتوۆ شىعارماسىنىڭ ءبارىن ءبىرىن قالدىرماي قازاقستان قويعان. ءوز ەلىندە دە ءدال بىزدەگىدەي ساحنالانعان جوق. بۇل شىعارمانىڭ قۇنى – تازا ماحاببات. رەجيسسەرلىك كونتسەپتسياعا كەلگەندە سپەكتاكل ءبىر جۇيەگە باعىنىپ تۇر. ادام تاعدىرى, ادام ماحابباتى. بايتەمىردى (ەدىل رامازانوۆ) ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرمىن. ورگانيكالىق جىگىت ەكەن. ءىلياستى دا ءبىرىنشى رەت كورۋىم (بەيبىت كامارانوۆ). ويلاۋ جۇيەسى ءتاۋىر ەكەن, ءىشى باي اكتەر بولادى ءالى.
ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, كينورەجيسسەر:
– رەتروشىعارمالار بىزدە از. رەتروسپەكتاكل قويىلسا, ول ادامنىڭ جۇرەگىن شىمىرلاتادى. ونى تەمەنوۆ بىلەدى. ودان كەيىن مەلودراما جانرى وتە دەفيتسيت, اۋىر, وتە وتكىر جانە وتە اسەم دۇنيە. گولليۆۋد فيلمدەرىنىڭ 95 پايىزى مەلودرامالار. ونى جاساۋ ءۇشىن اسقان شەبەرلىك, جىبەك جىپتەي نازىكتىك كەرەك. كەستەلى ورنەك سەكىلدى نازىكتىكتەن تۋىلاتىن سۋبستانتسيا. تالعاتتان باسقا مەلودرامانى مولتىلدەتىپ تۇسىرەتىن قازاقتى مەن بىلمەيمىن. قازىر كينودا دا, سپەكتاكلدە دە ەكىنىڭ ءبىرى ناركومانيا, جەزوكشەلىك, اتىس-شابىس, ەكشن. ادامدى ويلاندىرماۋ كەرەك. مەن ونى “شاپالاق جانرى” دەيمىن.
اقىلبەك ابدىحالىقوۆ, قىرعىزستاننىڭ تەاتر سىنشىسى:
– سپەكتاكل وتە ۇنادى. البەتتە, رەجيسسەرلىك جاعىنان كەمشىلىكتەر بار. بىراق, رەجيسسەر مەن اكتەرلەردىڭ شىعارمانى بۇگىنگى كۇن پوزيتسياسىنان قاراعانى ۇنادى. كەيدە تەاتر سىنىنا بۇگىنگى كۇن ءريتمى كەلە بەرمەيدى. سىنشىلاردىڭ ءوزى تەاترالدى تاپتاۋرىندىلىقتان شىعا الماي جاتادى. ارقانداي كەمشىلىكتەر ايتىلادى. ايتامىز, بۇگىنگى سپەكتاكلدە اكتەرلەر ارەكەت پەن ءسوزدى جىمداستىرا بىلگەنىمەن, كەيبىر تۇستارىندا ەموتسيونالدى ۇلكەن ۇزىكتەر كەتىپ قالىپ جاتىر. بۇل – اكتەر تەحنيكاسى. ول ۋاقىتپەن كەلەدى. ەڭ باستىسى, ءارى ماعان ۇناعانى – سپەكتاكلدىڭ كينو جۇيەسىمەن جاسالعانى. قازىر تەاتردا جاڭا كوركەمدىك باعىتتار دامىپ جاتىر. ستانيسلاۆسكييدەن قالعان كەڭەستىك مەكتەپتەن شىقپاي جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى. ول ۋاقىتتىڭ ءريتمى وزگەشە بولدى. كوزقاراس بولەك بولدى دەسەم, جاستار تەاترى ۋاقىتتى سەزىنە بىلەدى, سوندىقتان العا جىلجىپ كەلە جاتقانى اڭعارىلادى. ۋاقىت كەلگەندە اسەل (ايدا جانتىلەۋوۆا) ۇلكەن اكتريسا بولادى دەگەن ويدامىن. ول ءوزىنىڭ شىنايىلىعىن, جۇرەكجاردى تازالىعىن جوعالتپاۋى كەرەك.
الماتى.
