وداقتىق شارتقا وزگەرىس ەنەدى
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. حاتتاما ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىندا كەزدەسەتىن تەحنيكالىق رەتتەۋ, ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق جانە كارانتيندىك فيتوسانيتاريالىق شارالار, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ولقىلىقتاردى جويۋعا ارنالعان. زاڭدا قاراستىرىلعان تۇزەتۋلەر مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەاەو-نىڭ كارانتينگە جاتقىزىلعان نىساندارىنىڭ بىرىڭعاي تىزبەسىنە قوسىلماعان زياندى ورگانيزمدەرگە قاتىستى شۇعىل فيتوسانيتاريالىق شارالار قابىلداۋدى, ەلەكتروندىق فورماتتا وتكىزىلەتىن ساتىپ الۋعا قاتىسۋعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبالاردى ءوزارا تانۋدى, سونداي-اق تاۋارلاردى اكەلۋ جانە اكەتۋ كەزىندە رۇقسات قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ ۇدەرىسىن وڭايلاتۋدى كوزدەيدى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «2000 جىلعى 7 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ازاماتتاردىڭ ءوزارا ساپارلارىنىڭ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى دا قاراپ, ماقۇلدادى.
سەنات توراعاسى اتاپ وتكەندەي, بۇل قۇجات ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ كوشى-قونى سالاسىندا قوسىمشا وڭتايلى قۇقىقتىق جاعدايلار قاراستىرادى. حاتتامادا ەگەر تاراپتار ازاماتتارىنىڭ ەكى ەلدە بولۋ كەزەڭى شەكارانى كەسىپ وتكەن كەزدەن باستاپ كۇنتىزبەلىك 30 كۇننەن اسپايتىن بولسا, قۇزىرەتتى ورگانداردا تىركەۋسىز ولاردىڭ اۋماقتارىندا بولۋىنىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى قاراستىرىلعان. وسىلايشا, ەكى مەملەكەت ازاماتتاردىڭ ءوز اۋماقتارىندا بولۋىنىڭ ءوزارا مەرزىمىن ۋاقىتشا تىركەۋسىز 5 كۇننەن 30 كۇنگە دەيىن ۇلعايتتى.
«قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرى اراسىندا بەرىك باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناس قالىپتاسقان. ەلدەرىمىز قول قويعان ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى جانە وداقتاستىق تۋرالى شارتتار – سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇگىن قارالعان حاتتاما ەكى ەل ازاماتتارىنا ءوزارا ساپار كەزىندە قوسىمشا وڭتايلى قۇقىقتىق جاعدايلار ورناتۋدى كوزدەيدى. جالپى, ماقۇلدانعان زاڭ تاتۋ كورشiلiك قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن وزبەكستان ازاماتتارىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماعىندا كەدەرگىسىز بولۋىنا جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى بۇل – باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى. «ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, باسقا دا سالاداعى بايلانىستاردى ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – ادامداردىڭ ءوزارا ساپارىنا قولايلى مۇمكىندىك جاساۋ. ەكى ەل ازاماتتارى ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماعىندا كەدەرگىسىز 30 كۇن بولسا, مۇنداي قادام ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە باسقا دا قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى انىق», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات سپيكەرى بۇل كەلىسىم تولىعىمەن قازاقستاننىڭ ساياساتىمەن سايكەس كەلەتىنىن ايتتى. سوندىقتان قۇجات نورمالارىنا دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرعان ءجون. م.اشىمباەۆ كەلىسىمنىڭ ەكى مەملەكەتكە نە بەرەتىنىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدىڭ جانە قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە سىرتقى قارىم-قاتىناستاردى جان-جاقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى.
ءوتىلالىم مەن العاشقى تىركەۋ
پالاتا وتىرىسى كەزىندە سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. بەكبول ورىنباساروۆ ءوتىلالىم مەن كەدەندىك تولەمدەر مولشەرىن جانە يمپورتتىق اۆتوكولىكتەردى تىركەگەنى ءۇشىن تولەنەتىن سومانى تومەندەتۋدى ۇسىندى. سەناتور شەتەلدىك كولىكتەردىڭ قازىرگى باعاسى وتانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن تىم جوعارى ەكەنىن ايتتى.
سەناتوردىڭ سوزىنشە, دەپۋتاتتارعا كەدەندىك الىمدار, كادەگە جاراتۋ تولەمدەرىنىڭ مولشەرى مەن يمپورت اۆتوكولىكتەردى تىركەۋ تۋرالى ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى ۇنەمى كەلىپ تۇرادى. دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە بىرنەشە رەت دەپۋتاتتىق ساۋال جىبەرگەن بولاتىن, الايدا ناقتى ەكونوميكالىق مىندەتتەرگە, عىلىمي تۇجىرىمدارعا نەگىزدەلگەن جانە ەكى تاراپتى دا قاناعاتتاندىراتىن شەشىم ءالى تابىلعان جوق. سالدارىنان قاراپايىم ازاماتتارعا «اۆتوكولىك ساتىپ الۋ» دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ تومەندەپ بارادى.
سەناتور جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ باعدارلاماسى حالىقتى جاڭا اۆتوكولىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنا جەتە الماعانىن, ال جاڭا جانە ساپالى اۆتوكولىكتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى كولىكتى ەسەپكە قويۋداعى زاڭسىزدىقتىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولعانىن اتاپ ءوتتى. سەناتور ازاماتتاردان تۇسكەن شاعىمداردى تالداۋ نەگىزىندە ۇكىمەت باسشىسىنا كادەگە جاراتۋ الىمىن تومەندەتۋدى, كەدەندىك باج بەن اۆتوكولىكتى تىركەگەنى ءۇشىن الىم مولشەرىن ازايتۋدى ۇسىندى.
«قوزعالتقىش كولەمى ەكى مىڭ تەكشە سانتيمەترگە دەيىنگى, شىققانىنا ءۇش جىلدان اسپاعان اۆتوكولىكتەر ءۇشىن كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ مولشەرىن 150 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىنداي ەتىپ قايتا قاراۋدى سۇرايمىن. كەدەندىك باجدى ەسەپتەۋ كەزىندە كەدەندىك توردى ازايتۋ جاعىنا قاراي قايتا قاراۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوكولىكتەردىڭ كوپشىلىگى, اسىرەسە قىتايدان قازاقستانعا قىرعىز رەسپۋبليكاسى ارقىلى اكەلىنەتىن فاكتىلەر بار, ويتكەنى اۆتوكولىك يەلەرى ققس پەن باجدى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە قاراعاندا بىرنەشە ەسە از تولەيدى. شىعارىلعان جىلىن قوسا العاندا, بەس جىلعا دەيىن كولىك قۇرالدارىن مەملەكەتتىك تىركەگەنى ءۇشىن الىم مولشەرلەمەسىن 0,25 اەك كولەمىندە قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. اتالعان ۇسىنىستار قازاقستان ازاماتتارىنا ساپالى جانە قولجەتىمدى اۆتوكولىكتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ب.ورىنباساروۆ.
جاستار ەل تاريحىن بىلمەيدى
سەناتور ساكەن ارۋباەۆ جاستاردىڭ ەل تاريحىن جاقسى بىلمەيتىنىنە, قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ بىرەگەيلىگىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقانىنا جانە قاسيەتتى دومبىرا حارام دەيتىن ۇگىتتىڭ بار ەكەنىنە نارازى بولدى. سوندىقتان دەپۋتات ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى ۇسىنىپ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى وتانداستارىمىز تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ودان ءارى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان باتىرلار مەن تۇلعالاردىڭ ءومىر تاريحىنان بەيحابار. سەبەبى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇل باعىتتا ناتيجەلى مەملەكەتتىك باعدارلاما مەن كەشەندى دامۋ جوسپارى قابىلدانباعان.
ء«بىزدىڭ اتا-بابادان قالعان, مۇرا مەن ميراس بولعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ءبىلىم, نامىس, تانىم, تاربيەمەن ۇرپاققا دارىعان. وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق ساناعا تىرەك بولار وسىنداي قاستەرلى قاسيەتتەر باتىستىڭ با, جوق الدە باسقانىڭ با جەتەگىنە ەرىپ, ۇلتتىق بولمىستى السىرەتۋ اشىق كورىنىسكە يە بولىپ بارا جاتىر. وكىنىشتىسى, بۇگىنگى ۇرپاق ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ دىڭگەگىنە اينالعان باتىرلار مەن ارىستارىنىڭ ەسىمدەرىن ماقتانىشپەن ايتۋدان, ءومىر جولدارىن بىلۋدەن تىس قالعانداي. جاستار «اباي كىم؟», «قابانباي كىم؟», «اقان كىم؟», «قانىش كىم؟» دەگەن ساۋالعا «اكىم, مينيستر, اتاقتى سپورتشى» دەپ جاۋاپ بەردى», دەدى سەناتور.
ول وسى سالاداعى جاعدايدى جاقسارتۋعا, ۇلتتىق سانانى بەكەمدەۋگە جانە وتانداستارىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى. «پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى جانىنان ۇلتتىق قۇندىلىقتار بويىنشا جۇمىستى جۇيەلەيتىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ قاجەت. ۇكىمەت بۇل باعىتتا جاڭا تۇجىرىمداما ازىرلەپ, «رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ ورتالىعىن» اشا وتىرىپ, ونىڭ قۇرامىنا ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن قاتار, عالىمدار مەن تاريحشىلار, زيالى قاۋىم مەن ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرىن تارتۋ كەرەك. شەتەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەرگە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى جايلى ءۇش تىلدەگى تۇسىندىرمە جانە ناسيحات ماتەريالدارىن شىعارۋدى قولعا الۋ كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەر الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
بالالار ۇيىندەگى پەداگوگتەردىڭ جالاقىسى تومەن
سەناتور نۋريا نيازوۆا دەپۋتاتتىق ساۋالىندا بالالار ۇيىندە جۇمىس ىستەيتىن پەداگوگتەردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جەتىم بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان ۇيلەردە جۇمىس ىستەيتىن پەداگوگتەر ءتۇرلى سىرقاتى بار بالالار تاربيەسىمەن جانە ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسادى. مامانداندىرىلعان پەداگوگيكالىق ءبىلىمى بار ولار وزدەرىنىڭ كاسىبي داعدىلارىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتەدى. الايدا ولار ءبىلىم سالاسى مۇعالىمدەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋدى رەتتەيتىن قازىرگى كەزدەگى ۇكىمەت قاۋلىسىنا ەنگىزىلمەگەن. سونداي-اق ەرتە جاستاعى بالالار تاربيەسى جانە دامىتۋ فۋنكتسياسىن ورىندايتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە بالالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى پەداگوگتەر تۋرالى دا ەشتەڭە جازىلماعان.
سەناتور وسىدان ءبىر جىل بۇرىن وسى تاقىرىپقا ۇقساس دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن ەسكە سالدى. ول وندا مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن قاتار اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارمەن, ونىڭ ىشىندە ورتالىق جۇيكە جۇيەسى ورگانيكالىق زاقىمدانعان, اقىل-ويى مەن دەنە ءبىتىمى كەمىستىگى بار بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەر جالاقىسىن دا تەڭدەي كوتەرۋدى سۇراعان بولاتىن. ولار – لوگوپەدتەر, پسيحولوگتەر, تاربيەشىلەر, ادىسكەر-پەداگوگتەر, مونتەسسوري مۇعالىمدەرى, مۋزىكا جەتەكشىلەرى سياقتى ەڭبەككەرلەر. ۇكىمەت ول كەزدە وسى ماسەلەنى شەشۋ بويىنشا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. الايدا ءبىر جىل ءوتتى, ال مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلگەن جوق.
«ول تاقىرىپ بويىنشا ءبىزدىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتتىق ساۋالعا 2023 جىلعى 25 مامىردا جاۋاپ كەلدى. الايدا بالالارىمىزدىڭ دامۋىندا الەۋمەتتەنۋ ءۇشىن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدە شەشۋشى ءرول اتقاراتىن وسى ساناتتاعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى سول دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
سونداي-اق انا مەن بالانى قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ, ستاتسيونارلىق جانە جارتىلاي ستاتسيونارلىق ۇلگىدەگى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەلەردىڭ, ۇيدە قىزمەت كورسەتۋ, ۋاقىتشا بولۋ ۇيىمدارى, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ماماندارىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسىن «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستار تۋرالى دا اقپارات كەرەك», دەدى ن.نيازوۆا.
سونىمەن بىرگە وتىرىستا جانبولات جورگەنباەۆ سەناتورلاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى بۇعان دەيىن جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىنا ۇكىمەت ءتيىستى دەڭگەيدە جاۋاپ بەرمەگەنىن العا تارتتى. ول اگروبيزنەستىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ بارلىق اسپەكتىسىن قامتيتىن كەشەندى باعدارلاما دايىنداۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالدى.
ال اندرەي لۋكين ۇكىمەتتىڭ نازارىن زاڭسىز التىن ءوندىرۋ جانە ساتۋ ماسەلەسىنە اۋداردى. دەپۋتات قوسىمشا بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋدى, شاحتالاردى تالشىقتى-وپتيكالىق ارنالارمەن جابدىقتاۋدى جانە باسقا دا قاۋىپسىزدىك شارالارىن قولعا الىپ, نىسانداردى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
