عىلىم مەن تەحنولوگيانى, يننوۆاتسيانى دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىراتىن نەگىزگى سالانىڭ ءبىرى. بىزگە وتاندىق عىلىمنىڭ باسىمدىقتارىن حالىقارالىق تالاپتارعا جانە ۇلتتىق مۇددەمىزگە سايكەس ايقىنداۋ كەرەك. قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ماڭىز بەرىپ وتىرعان ماسەلە وسى مىندەتتەن باستاۋ الادى.
بۇگىندە ءماجىلىس تالقىلاۋىندا «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى جاتىر. زاڭعا اسا ماڭىزدى, ونىڭ ىشىندە عالىمداردى ىنتالاندىرۋعا جانە الەۋمەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورمالار ەنگىزىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, پروفەسسور جانە قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اتاقتارى ءۇشىن جاڭا ۇستەمەاقىلار ەنگىزۋ, شىعارماشىلىق دەمالىس, عىلىمدى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگى, جاس تالانتتى عالىمدارعا ارنالعان ستيپەنديالار جانە ت.ب. جالپى, ۇلتتىق عىلىمي جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن تەتىكتەرىن رەتتەيتىن جاڭا زاڭ ۋاقتىلى قابىلدانىپ وتىر جانە عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
كەيىنگى جىلدارى قازاقستان ادامي دامۋ دەڭگەيى جوعارى ەلدەر توبىنا (HumanDevelopmentIndex) ەنىپ, رەيتينگكە قاتىسقان 191 ەلدىڭ ىشىنەن 56-ورىندى يەلەندى جانە رەسەيدەن كەيىنگى 2-ورىنعا تۇراقتاپ, تمد ەلدەرى اراسىندا كوش باستاپ تۇر. الايدا ويلاندىراتىن تاعى ءبىر كورسەتكىش بار. ول – يننوۆاتسيالىق قىزمەتىنە سايكەس الەمدىك ەكونوميكانى سارالايتىن, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق دامۋ دەڭگەيىن باعالايتىن جاھاندىق يننوۆاتسيالار يندەكسى. وسى كورسەتكىشتە ەلىمىز 132 ەلدىڭ ىشىندە 83-ورىندا تۇر...
جاڭا ءبىلىمدى قالىپتاستىرۋ جانە ەنگىزۋ ءۇشىن ساپالى عىلىمي زەرتتەۋلەر قاجەت. بۇل تەك زەرتتەۋلەردىڭ مازمۇنىنا, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋ ادىستەرىنە ەمەس, ەڭ الدىمەن, عىلىم ماماندارىن دايارلاۋ ساپاسىمەن انىقتالاتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە دە بايلانىستى. عىلىم ماماندارىن مولايتۋ بىزدە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا ارقىلى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. وسى تۇرعىدا ءبىز عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلاردى دايارلاۋدىڭ كەي ماسەلەسىن قاراستىرىپ, شەتەلدىك تاجىريبەنى تالداۋ نەگىزىندە بۇگىنگى تاڭداعى ءتيىمدى شەشۋ جولدارىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
بىرىنشىدەن, ەلدە عالىمدار وتە از. عىلىم جونىندەگى ۇلتتىق بايانداما دەرەكتەرىنە سايكەس 2022 جىلى زەرتتەۋلەرمەن جانە ازىرلەمەلەرمەن اينالىساتىن پەرسونالدىڭ سانى 22 456 ادامدى قۇراعان, ونىڭ ىشىندە كاسىبي تۇردە عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن, سونداي-اق تىكەلەي جاڭا ءبىلىم قۇرۋدى جۇزەگە اسىراتىن قىزمەتكەرلەر – 18 014. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, ەكونوميكادا جۇمىس ىستەيتىن 10 مىڭ ادامعا شاققاندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ورتا ەسەپپەن 20 ادام تارتىلادى, بۇل گەرمانيا (233 ادام), جاپونيا (180 ادام), قىتاي (81 ادام) سياقتى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە از.
2022 جىلى دوكتورانتۋرانى بىتىرگەن 1 536 ادامنىڭ 234-ءى عانا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عالىمدار قاتارىن تولىقتىردى, ال 2021 جىلى 642 دوكتورانت ديسسەرتاتسيا قورعاعان بولاتىن. بارلىق جوعارى وقۋ ورنىندا كادرلار, ونىڭ ىشىندە عىلىممەن بەلسەندى اينالىساتىن زەرتتەۋشىلەر تاپشى. بۇرىنىراقتا 600-گە جۋىق عالىم جۇمىس ىستەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قازىر سول شتاتتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن دە قالپىنا كەلتىرە الماي وتىر. ەگەر مۇنداي ءۇردىس ودان ءارى جالعاسا بەرسە, مەملەكەت يننوۆاتسيا جاساۋعا قابىلەتى بار عىلىمي توپتاردىڭ ازعانتاي شوعىرىنان دا ايىرىلادى. ءتىپتى عىلىم بيۋدجەتىنىڭ جىل سايىنعى ۇلعايۋى دا قاجەتتى ناتيجە بەرمەيدى, قاراپايىم سەبەپ بۇل قاراجاتتى ءتيىمدى يگەرەتىن ەشكىم جوق. عىلىمي كادرلاردى ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمى قالىپتاسپاعان.
2010 جىلى اسپيرانتۋرا مەن دوكتورانتۋرا ارقىلى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ەكى ساتىلى نىسانىن ءبىر ساتىلى PhD-عا اۋىستىرعان العاشقى رەفورماتورلاردىڭ تاباندىلىعىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەرتە مە, كەش پە, ءبىز بۇعان كەلەتىن ەدىك. الايدا بولون ۇدەرىسى باعىتىنداعى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم رەفورمالارىنىڭ نەگىزگى قاتەلىگى بەلگىلى ءبىر ينستيتۋتتاردى قۇرۋ يدەيالارىن تەرەڭ تۇسىنبەستەن, ىسكە اسىرۋدىڭ ىشكى تەتىكتەرىن زەردەلەمەي, ءتيىستى ينفراقۇرىلىمداردى دايىنداماي, حالىقارالىق تاجىريبەنى كوشىرۋى بولدى. ءبىز جاڭا نىساندارعا ەسكى مازمۇندى ەنگىزدىك. مىسالى, PhD دارەجەسىن ەنگىزە وتىرىپ, ونىڭ نە ەكەنىن تۇسىنەتىن عالىمدار مەن رەفورماتورلاردىڭ وزدەرى نەكەن-ساياق بولدى. ءتىپتى PhD ءوزى باستاپقىدا عىلىمي دارەجە رەتىندە, سودان كەيىن اكادەميالىق دارەجە رەتىندە ايقىندالدى, بۇگىندە قازاقستاندا بۇل جاي PhD دارەجەسى.
بىراق عىلىمي كادرلار دايارلاۋ جاعدايىندا ەسكى مازمۇندى جاڭا نىسانعا ورنالاستىرۋ مۇمكىن ەمەس. 2010 جىلعا دەيىنگى مودەل ءبىر بىرىڭعاي ورگاننىڭ دارەجە بەرۋدى ورتالىقتاندىرۋىنا نەگىزدەلدى, كەڭەس زامانىندا بۇل جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى (كسرو جاك), سودان كەيىن قازاقستاندا جاك نەمەسە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتى بولدى. وسى مودەلگە سايكەس جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عزي جانىنان قۇرىلعان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ شەشىمدەرىنەن كەيىن بارلىق ماتەريال مەن ديسسەرتاتسيا جاك-قا جىبەرىلدى, وندا اتالعان شەشىم بەكىتىلمەۋى جانە ادام ىزدەنگەن قاجەتتى عىلىمي دارەجەسىن الا الماۋى مۇمكىن ەدى. كوپ ەل قابىلداعان قازىرگى ەۋروپالىق مودەل بويىنشا PhD دارەجەسىن ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر بەرەدى.
بىزدە بۇل مودەل باسقاشا جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, باستاپقى كەزەڭدە ەلىمىزدە عىلىم دوكتورى دارەجەسىن بەرۋ الىنىپ تاستالدى, ال عىلىم كانديداتتارىن PhD دارەجەسىنە تەڭەستىردى. بۇل رەتتە عىلىم كانديداتى دارەجەسىنىڭ ورنىنا PhD قاراستىرىلعان جانە بۇرىنعىسىنشا شەشىمدى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ ەسكى نىسانى قالدى. ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۋاكىلەتتى ورگانعا سوقپاستان, دارەجە بەرۋ قۇقىعىن الۋ ءۇشىن 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجەت بولدى. ەرەكشە مارتەبەسى جوق, ياعني دايىندىقتىڭ 19 باعىتىندا دوكتورلار دايارلاپ جاتقان قالعان بارلىق جوعارى وقۋ ورنىندا دارەجەنى بەكىتۋ ءراسىمى ەسكى كۇيىندە قالىپ وتىر. ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جانە سايكەسىنشە عالىمداردىڭ ءوسۋى, اسىرەسە وڭىرلەردە, وسىعان بايلانىستى وتە از بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەۋروپالىق مودەلگە كوشۋ ءراسىمىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك, PhD دايىنداۋعا ليتسەنزياسى بار بارلىق جوعارى وقۋ ورنىنا وزدەرىنىڭ دەربەس ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەرىن قۇرۋعا جانە دارەجەلەر بەرۋىنە رۇقسات بەرۋ كەرەك, ونىڭ ۇستىنە 3 جىلدان بەرى ۋنيۆەرسيتەتتەر جەكە ۇلگىدەگى ديپلومدارىن بەرىپ كەلەدى. ايتپەسە لوگيكا بۇزىلادى. ۋاكىلەتتى ورگان جوعارى وقۋ ورنىنا دوكتورانتۋراعا ليتسەنزيا بەرەدى, سولاي بولا تۇرا جەكە ديپلومىن بەرۋگە سەنبەيدى. الەمدىك تاجىريبەدە, مىسالى, گەرمانيادا كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسىنان باستاپ PhD دايارلاۋعا قۇقىعى بولمايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وسىنداي گراداتسياسىن بىزدە دە ەنگىزۋگە بولادى. بىراق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى عالىمدارعا دەربەس شەشىمدەرى نەگىزىندە دارەجە بەرۋ تۋرالى ديپلومدار بەرۋى كەرەك.
قارسى دالەلدەردى بولجاۋعا بولادى: ەگەر باقىلاۋ بولماسا, وندا قورعانىس ساپاسى تومەندەيدى, عىلىمعا قاتىسى جوق ادامدار, مىسالى, شەنەۋنىكتەر, كاسىپكەرلەر ديسسەرتاتسيا قورعايدى. الايدا بىرىنشىدەن, مۇنى دوكتورلار دايارلاۋ ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ارقىلى رەتتەۋگە جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە ليتسەنزيانىڭ ەلەۋلى بۇزۋشىلىقتارى بولعان كەزدە ۇزارتپاۋعا نەمەسە قايتارىپ الۋعا بولادى. بۇل ليتسەنزيا بەرگەن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ فۋنكتسياسى بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ەگەر بۇل تەرىس بولجام ورىندالسا دا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن بيزنەسمەندەر اراسىندا دارەجە العىسى كەلەتىندەر پايدا بولسا, وندا ولار ءۇشىن بەيىندى دوكتورانتۋرا ساي كەلەدى.
عالىمدار سانىن كوبەيتۋدىڭ كەلەسى جولى – دوكتورانتۋراعا «بۇيىرىنەن كىرۋ». ستۋدەنتتىك كەزىنەن باستاپ عىلىممەن اينالىساتىن جانە جوعارى دارەجەلى عىلىمي باسىلىمدارداعى جاريالانىمدارى بار ادامدار دوكتورانتۋراعا جەڭىلدەتىلگەن ەرەجەلەر بويىنشا, ءتىپتى قىسقارتىلعان باعدارلاما بويىنشا ءتۇسۋى كەرەك. مىسالى, ۇلىبريتانيادا باكالاۆر دارەجەسىمەن ءسىز ماگيستر دارەجەسىن الۋ قاجەتتىلىگىن اينالىپ ءوتىپ, بىردەن دوكتورعا وقۋدى جالعاستىرا الاسىز جانە ت.ب. كوپتەگەن مىسال بار, سونىڭ ەڭ وڭتايلىسىن تاڭداۋ كەرەك.
جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى زەرتتەۋشىلەر سانىن ارتتىرۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى – ادام دوكتورانتۋرادا وقىپ, وندىرىستەن قول ۇزبەي, مىسالى, وقىتۋشى رەتىندە جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, عىلىمي دارەجە الۋعا مۇمكىندىگى بار. كەيبىر ەلدەر ءۇشىن بۇل – دوكتورلار دايارلاۋدىڭ نەگىزگى جولى. مىسالى, گەرمانيادا نەمەسە ۇلىبريتانيادا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اعا وقىتۋشىلارى وقىتۋشىلىق قىزمەتتى ديسسەرتاتسيا جازۋمەن بىرىكتىرەدى. بۇل سونداي-اق مەملەكەتتىڭ PhD دايارلاۋعا جۇمسايتىن شىعىندارىن قىسقارتادى.
بۇگىنگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورنى ماگيستراتۋراعا قابىلداۋدان شەتتەتىلدى, ءتۇسۋ ەمتيحاندارى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن ۇيىمدا ۇبت قاعيداتى بويىنشا تاپسىرىلادى, بولاشاقتا دوكتورانتۋرا دا وسىنداي اۋىرتپاشىلىققا تاپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ادامنىڭ زەرتتەۋ قىزمەتىنە دايىندىعىن كىم نەمەسە نە انىقتايدى؟ مۇنى تەك ەمتيحان نەمەسە تەست ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى عالىمدى تسيفرلاندىرۋعا بولمايدى. جاستاردىڭ زەرتتەۋشىلىك تالانتىن تەك تاجىريبەلى عالىم عانا بايقاي الادى. سوندىقتان ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ كەزىندە, ەڭ الدىمەن, جەتەكشى عالىمداردىڭ ۇسىنىستارىن باسشىلىققا الۋ كەرەك.
قازىر بىزدە ماگيستراتۋرانىڭ ەكى باعىتى بار: عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە بەيىندىك. ءبىرىنشىسى, بولاشاق وقىتۋشىلارعا نەمەسە عالىمدارعا, ەكىنشىسى, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ارنالعان. بەيىندىك ماگيستراتۋرا تەرەڭدەتىلگەن كاسىبي ءبىلىم بەرەدى. وقىتۋ قولدانبالى سيپاتقا يە جانە كاسىبي مەنەدجەرلەر مەن باسشىلاردى دايارلاۋعا باعىتتالعان. بىراق ءبىزدىڭ بۇگىنگى وندىرىسىمىزگە عىلىم ماگيسترلەرى قاجەت پە؟ بۇعان بەيىندىك ماگيستراتۋراعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى جانە ونىڭ يگەرىلۋىن بىلسەڭىز جاۋاپ الا الاسىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ماگيسترلەردى بولىنگەن بيۋدجەتتىك ورىندار سانىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى زەرتتەۋ ىسىنە ۇتىمدى باعىتتاعان ءجون. مىسالى, ۇلىبريتانيادا ماگيستر دارەجەسىن وقىتۋ نەمەسە زەرتتەۋ ارقىلى الۋعا بولادى. ولاردا عىلىمي زەرتتەۋلەر ماگيسترى دارەجەسى بار. زەرتتەۋ ماگيستراتۋراسىنىڭ تۇلەكتەرى بىزدىڭشە, دوكتورانتۋراداعى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋعا بارىنشا دايىن بولادى.
ماگيستراتۋرادان باستاپ دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ جانە وقۋ, ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جانە PhD دارەجەسىن بەرۋگە دەيىنگى عىلىم ءۇشىن كادرلار دايارلاۋعا نازار اۋداراتىن كەز كەلدى. بۇگىن جىبەرىپ العان ۋاقىت ەرتەڭگى عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ دامۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ,
ە.ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
