جىردىڭ كەنى – بەسقالا

بەسقالا قازاقتارىنىڭ جى­راۋ­لىق ءداستۇرى كەڭەس كەزە­ڭىندە-اق عالىم­دار­دىڭ نازارىن اۋدارىپ, زەرتتەلە باستاعان. راحمانقۇل بەردىباي, ورازگۇل نۇرماعامبەتوۆا, كوبەي سەيدەحانوۆ, قابيبوللا سىديىق­ ۇلى, تاليعا بەكحوجينا, قىدىرالى سات­تاروۆ, بالتاش ىسقاقوۆ ءتارىزدى ايگىلى فولكلورشى جانە مۋزىكاتانۋشى عالىمدار بەسقالا وڭىرىنە عىلىمي ەكسپەديتسيامەن بارىپ, مول مۇرا جيناقتاپ, بۇل ايماقتىڭ جىراۋلىق داستۇرىنە جوعارى باعا بەرگەن. سونىمەن قاتار قارجاۋباي جۇماجانوۆ, قايىرجان ارالباەۆ, مەڭدىباي ءابىل ۇلى, ت.ب. بەسقالالىق ادەبيەتتانۋشى عالىمدار قۇندى ەڭبەكتەر جازىپ, جاريالادى. 

بەسقالا جىرشى-جىراۋلارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ءدۇيىم كوپشىلىككە تانىستىرعان 1979 جىلى جارىق كورگەن «اقىن-جىراۋلار» جيناعى ەدى. بۇل جونىندە اكادەميك ر.بەردىباي: «بۇل انىقتاما ەڭبەكتە 260-تاي شامالى اقىن-جىراۋلار جايىندا دەرەك كەلتىرىلگەن. سولاردىڭ ءبىرازى قاراقالپاقستاندا تۇراتىن قازاق اقىن-جىرشىلارى. جىرشى-جىراۋلىقتىڭ ەستافەتاسىن بۇگىنگە دەيىن قولدان تۇسىرمەي كەلگەن وسى ولكە ورىنداۋشىلارىن تانىستىرۋ ءسوز قۇدىرەتىن, فولكلوردى قادىر تۇتاتىندارعا توسىن تابىستاي كورىنەتىنى كامىل» دەپ جازدى (جىرشىلىق ءداستۇر, 1980. 32-ب.).

اكادەميك ر.بەردىباي سول ەڭبەگىندە: ء«بىزدىڭ باي­قاۋىمىزشا, بۇل كۇندە جىردى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوز ما­قامىمەن ايتاتىن جىرشىلار, تەر­مەشىلەر وتە از. بۇكىل ورتا ازيا مەن قازاقستان بويىنشا, باستاپقى تاراۋلاردا ايتىپ وتكەندەي, جىرشىلاردىڭ ازىرگە باي جەرى – قاراقالپاقستان. جىرشى-جىراۋلاردىڭ كوبى سىر بويىنان, قاراقالپاقستان جەرىنەن تابىلدى. اسىرەسە, جىرشى-جىراۋلىقتىڭ ءداستۇرى قاراقالپاقستاندا قۋاتتى قالپىندا, وندا جىرشىلىق ونەر وتە قاستەرلى ەكەنى انىقتالدى. قازاق جىرى ساقتالعان جاڭا «ەپيكالىق اۋدان» – قاراقالپاقستان فولكلورشىلار ءۇشىن اسا قىزعىلىقتى, جاندى ماعلۇماتتار بەرەتىن تىڭ ءورىس سەكىلدەنىپ وتىر» (بۇل دا سوندا, 31-45-ب.), دەپ اتاپ كورسەتسە, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق.ساتتاروۆ اتالعان ولكەدەگى جىراۋلىق ونەر جايىندا جازعان «فولكلور ەكسپەديتسياسىنىڭ جەمىسى» اتتى ما­قالاسىندا: «بەسقالا, كونە ۇرگەنىش, ءامۋداريا قۇيىلىسىنداعى قازاقتار اراسىندا قازاقتىڭ جىرشىلىق-جىراۋلىق ءداستۇرى قايماعى بۇزىلماي تولىق ساقتالعان ولكە. حالىق تالانتتارى ۇستاز, شاكىرتتىك سالتىن جال­عاستىرىپ, بىردەن ەكىگە ۇلاستىرىپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاسى بولدىق» دەپ جازادى. ال مۋزىكاتانۋشى ت.بەكحوجينا «قازاقتىڭ 200 ءانى» اتتى مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق جي­ناعىندا قاراقالپاقستانداعى قازاقتاردىڭ جىراۋلىق ونەرى تۋرالى ايتا كەلىپ: ء«داستۇر بويىنشا ول جەردە قوعامدىق جانە ءۇي ىشىلىك توي-دۋمان ەش ۋاقىتتا جىراۋسىز وتپەيدى» دەپ جازادى.

بەسقالا ايماعىندا ءحىح جانە حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جيەنەي ءوتىم, قوسىم, ساعىر دۇيسەنباي, تۇرمانقوجا, قازان, امانتۇرلى, قا­لىم, وگىزباي, تىلەۋماعامبەت (قۋ مولدا), لەپەس, قاراساي, ورازباي, كەنەل­دىك, سەرىكباي, تاجىك, قايىرماقول قالمۇرات, مۋسا ءتارىزدى ايتۋلى جى­راۋلاردىڭ ءومىر سۇرگەنى تۋرالى ما­لىمەتتەر عىلىمي ەڭبەكتەردە كەزدەسەدى. بۇل جىراۋلاردىڭ ادەبي جانە مۋزى­كالىق مۇرالارىنىڭ ءبىرشاماسى ساق­تالعان. ال حح عاسىردا عۇمىر كەشكەن ءابدىمۇرات, مىڭباي, جاقىپ, ەرەجەپ, جولي جاقسىلىق, تەڭىزباي, قۇدايبەرگەن, شەكتى جاقسىلىق, مۇ­راتباي, سەرىم­بەت, قايروللا, ەر­قو­جا, ساپارباي, ءماتنياز, قوشقار, جۇ­ماعالي, جولجان, الدابەرگەن, ناۋرىزبەك, اتاۋباي, قارلىباي, ءماسپاتشا, وتەشباي, ىسقاق, قارتباي, پاراحات, قايىپ, پىشەنباي, ت.ب. سىندى وزگە دە جىرشى-جىراۋلار بەسقالا قازاقتارىنىڭ جىرشىلىق ءداستۇرىن دارىپتەپ, ورتالىق ازياعا تانىتتى. وسى جىراۋلاردىڭ ونەگە-تاربيەسىن العان كوپتەگەن شاكىرتتەر  بۇگىندە ايتۋلى ونەرپازدارعا اينالىپ, ۇستازدارى قالدىرعان ءداستۇردى جالعاستىرىپ كەلەدى. 

ءار ءوڭىردىڭ جىرشىلىق ءداستۇرىن وزگە ايماقتاردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن نەگىزگى بەلگىلەرى – ماقام-سازى, قايى­رىمى مەن  رەپەرتۋارى. بەسقالادا عۇمىر كەشكەن ءاربىر جىراۋدىڭ وزىنە ءتان ماقام-سازى بار. حالىق اراسىنا كەڭ تارالعان ء«ابدىمۇراتتىڭ جولى», «تەڭىزبايدىڭ جولى», «ورازبايدىڭ جولى», «جولي جاقسىلىقتىڭ جولى», «ەرقوجانىڭ جولى», «ناۋرىزبەكتىڭ جولى», «جولجاننىڭ جولى» دەپ اتالاتىن ماقام-سازدار وسىنىڭ دالەلى. بۇل وڭىردە «جىر سارىنى, سازى, ماقامى» دەگەندى «جولى» دەپ ايتادى.

كەشەگى حح عاسىرداعى جىرشىلار­دىڭ عانا ەمەس, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن جىراۋلاردىڭ دا ماقامدارى مەن جىر-كۇيلەرى بۇگىنگە جەتىپ وتىر. ەل اراسىنان مۇنداي دۇنيەلەردى ءالى دە كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر عانا ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ ءوزى قىرىققا جۋىق ماقاممەن جىرلاعان. سونىڭ ىشىندە جيىرمادان استام ماقامدى ءوز جانىنان شىعارعان.

بەسقالا جىرشىلارى ماقام-ساز­دارى­نىڭ ەرەكشەلىگى, اسىرەسە, جىر-داستانداردى جىرلاعاندا ايرىقشا بىلىنەدى. جىراۋلار تەرمە-تولعاۋلاردا قولدانباعان ماقامداردى جىر-داس­تاندارعا كەلگەندە كەڭىنەن پايدالانىپ, جىر وقي­عا­لارىن ءتۇرلى سازبەن قۇلپىرتىپ وتىرادى. داۋىستارى دى­بىس تاسپاسىن­دا ساقتالىپ قال­عان الدا­بەرگەن تاسقىن­باي ۇلىنىڭ «اساۋ-باراق», ناۋرىزبەك نۇر­جاۋباي ۇلىنىڭ «ەدى­­گە», «تورەحان», «با­راق باتىر» جىر­لارى سوزىمىزگە دالەل. كەيىنگى جىلدارى ەل ىشىندەگى كونە­كوز كىسىلەر مەن جەكە مۇرا­عات­تاردان قوسىم, ءماتنياز, سە­رىكباي, قالمۇرات, جاقسىلىق, عاني, ەرقوجا سياقتى جى­­راۋلاردىڭ ماقام-ساز­دا­رى­نىڭ تابىلۋى بىزگە ۇلكەن ولجا دەر ەدىك.

بەسقالا جى­راۋ­لىق داس­تۇرىندە ما­قامداردى قول­دا­نۋ­دىڭ وزىندىك رەتى بار. مىسالى, 11 بۋىندى ولەڭگە ار­نالعان ماقاممەن جىراۋلار توپقا تۇسكەندە, مەرەكەنىڭ باسىندا ايتسا, توك­پە ماقام قىزا-قىزا كەلگەندە قول­دانىلعان. تورتقارا ورازباي جى­راۋدىڭ دومبىرانى كوبىرەك تارتىپ, ءسوزدى ازىراق ايتاتىن سازى جىرشى توپتا توكپەلەتىپ ۇزاق جىرلاعاننان كەيىن ەنتىگىپ, القىنىپ قال­ماس ءۇشىن قول­دا­نىلعان.

بەسقالا قازاقتارىنىڭ جىراۋلىق داستۇرىندە قۇرداعى تىڭداۋشىنى بىر­نەشە كۇن بويى تىڭداتۋعا جى­راۋ­لاردىڭ ارنايى قىزعىلىقتى ستسە­ناريى بولادى. توپقا كەلگەن جىراۋ «امانداسۋ تەرمەسىمەن» باستاپ, ء«سوز باسى», ء«وزىن تانىستىرۋ», «توي يەسىنە», «ناسيحات تەرمەلەرىن» ەكى-ءۇش ساعات بويى ايتىپ, «ورتاعا تاستاۋ» تولعاۋىنا كەزەك بەرەدى. مىسالى, تەڭىزباي جىراۋ «ورتاعا تاستاۋىن»:

«ناقىل سوزدەن سويلەسەم,

ايتقانىمنىڭ ءبارى راس.

ەرتەگى, جىردان جىرلاسام,

جارى – وتىرىك, جارى – راس»,

– دەپ باستاپ, «سادۋاقاس ساحي», «اق­تام ساحابا», «شاكىر-شاكىرات», «بوزۇعلان», «قاراساي-قازي», «قىز جىبەك», ت.ب. جىرلاردى كوپشىلىكتىڭ ورتا­سىنا سالعان. وسى ءداستۇر بويىنشا ناۋرىز­بەك جىراۋ دا:

«الدىمداعى, اعايىن,

ۇلكەن-كىشى جامايىم,

ايتقانمەن تەرمە تاۋسىلماس,

بۇرىنعى وتكەن باتىردان

وزدەرىڭ تاڭداپ, قالاپ ال.

شاڭداقتا شاپقان جىلقىداي,

الدىڭا ايداپ, سالايىن.

...ەدىگە باتىر ەر ەدى,

كاراماتتى دەر ەدى,

مۇنى قالاي كورەسىڭ؟

ەدىگەدەن نۇرادىن,

جەڭگەن جاۋى كوپ ەدى...

نۇرادىننان ەر مۋسا,

وزدەرىندەي ەر تۋسا.

اتتانادى جاۋىنا,

ساداعىن اسىپ, بەل بۋسا.

ەر مۋسادان دورەگەن,

ماماي مەنەن قاندى وراق.

وراقتان ەكى ۇل تۋدى,

تۇقىم قۋىپ, زور تۋدى. 

قازي مەنەن قاراساي.

الدىڭا سالىپ وتىرمىن,

تىڭداۋعا حالقىم جاراسا-اي.

ۇلكەن-كىشى قۇربىلار,

ءبىر تىڭداۋعا بۇل قالاي؟»

– دەپ ولەڭدەتىپ, رەپەرتۋارىنداعى «ەدىگە», «وراق-ماماي», «قاراساي-قازي», «تورەحان», «باراق باتىر», «قۇل­بەك باتىر», ت.ب. جىرلاردى ور­تاعا تاستاپ:

«الدىمداعى الەۋمەت,

الگى ايتقان ەرتەكتىڭ

سىزدەر قايسىسى بولدى ۇناتقان؟»

– دەپ حالىقتىڭ تاڭ­داۋىنا سالاتىن بول­عان. بىر­نەشە كۇن جىر­لا­عان جى­راۋلار توي سوڭى­نا قاراي «توپ تارقاتار»  تول­عاۋىن ايتىپ, كوپشىلىكپەن قوشتاسادى. قارا­قالپاقستانعا ەكسپەديتسيامەن بارعان فولكلورشى عالىم ب.ىسقاقوۆ جىر­لاۋدىڭ تومەنگىدەي ەرەكشەلىگى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «وسىدان كەيىن جىراۋ ءوزىن تىڭ­داۋ­شىلاردىڭ كوبى ۇلكەندەر بولسا, ۇلكەندەرگە, جاس­تار جاعى كوپ بولسا, جاستارعا اۋا سويلەيدى. تىڭ­داۋ­شىلاردىڭ نازارىن اۋدارىپ العان سوڭ جىراۋ ءوزىنىڭ رەپەرتۋارىن اتاپ شىعىپ, كوپشىلىككە تىڭداتادى دا, جۇرتشىلىق قالاعان جىردى تولعاپ كەتەدى. جىرىن «تويتارقاۋ» تەرمەسىمەن اياقتايدى».

كەيبىر جىرلاردىڭ ەل ىشىندە جىرلانۋىنا كەشەگى توتاليتارلىق جۇيە تىيىم سالسا دا, قاراقالپاقستانداعى قازاق جىراۋلارىنىڭ رەپەرتۋارىنان كولەمدى ەپوستار كوپتەپ ورىن الدى. ونى جاقسى بايقاعان ت.بەكحوجينا «قازاقتىڭ 200 ءانى» اتتى جيناعىندا جوعارىدا اتاپ كورسەتكەن «ستسەناريمەن جىرلاۋ» ەرەكشەلىگى, بەسقالا جىراۋلارىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى ەپوستاردىڭ ماڭىزى تۋرالى: «شاقىر­عان جەرگە جىراۋ  شاكىرتتەرىن (3-4 كىسى) ەرتىپ بارادى. تويدى جىراۋدىڭ ءوزى باستايدى. سونان سوڭ ناسيحات تەرمە,  كۇلدىرگى, سىقاق ولەڭ, تەرمەلەرگە كو­شەدى. الايدا جىراۋدىڭ نەگىزگى جاۋاپتى ءنومىرى ەپيكالىق جىر ايتۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ەپيكالىق جىر ايتۋ الدىندا جىراۋ تەرمەلەپ, ءوزىنىڭ ۇستاز جىراۋىن اتايدى (جەرگىلىكتى ەلدىڭ تىلىندە ء«پاتيا العان ۇستازىن»), ءوز رەپەرتۋارىمەن تانىستىرادى دا, حالىقتىڭ نەنى قالايتىنىن سۇرايدى» دەپ جازادى.

قاراقالپاقستانداعى قازاق اقىن-جىراۋلارى مۇرالارىنىڭ جينالۋىنا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مەن وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراقالپاقستان ءبولىمى كوپ ۇلەس قوستى. فولكلورلىق ەكسپەديتسيا قاراقالپاقستانعا بىرنەشە رەت بارىپ, كوپتەگەن ادەبي جانە مۋزىكالىق مۇرا جازىپ الىندى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءاربىر ەكسپەديتسيانىڭ وزىندە ون مىڭداعان جول تەرمە-جىردىڭ حاتقا تۇسكەنىن كورەمىز. بۇل ەكسپەدي­تسيالاردا جينالعان مول مۇرانىڭ ءبىرشاما بولىگى بىرنەشە جيناقتا جاريالاندى. اتاپ ايتار بولساق, 2011 جىلى «بابالار ءسوزى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن ءجۇز تومدىققا «قازاق شەجىرەسى», «بوزۇعلان», «قوبىلاندى باتىر», «ەدىگە», «قاراساي, قازي», «باتىر ماماي, قاندى وراق», «باراق باتىر» سىندى جەلىلى جىر-ەپوس­تاردىڭ تىلەۋماعامبەت, ءابدىمۇرات, قۇدايبەرگەن, جاقسىلىق, اتاۋباي, قارتباي, ەرقوجا, قايروللا, ناۋرىز­بەك سياقتى اقىن-جىراۋلار جىرلاعان نۇسقالارى ەنگەن.

1968-1993 جىلدار ارالىعىندا ۇزدىكسىز ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, بەسقالاداعى قازاق جىراۋلارىنىڭ مۇرالارىن جيناۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان تاشكەنتتىك عالىم, پروفەسسور ق.ساتتاروۆ بۇل قازىنالاردىڭ جارىققا شىعىپ, باسپا بەتىن كورۋىنە دە مۇرىندىق بولدى. ق.ساتتاروۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن جا­قىپ, اتاۋباي جىراۋ­لار­­دىڭ «قىزىل ات», «قارا­­ساي, قازي» جىرلارى جەكە-جەكە جيناق بولىپ جاريالانسا,­ اكادەميك ءا.مار­عۇلان­نىڭ العى سوزىمەن ءو.قال­باي­ ۇلىنىڭ «الاڭ­­قاي باتىر», پرو­فەس­­سور ق.جۇ­ما­جا­نوۆ­تىڭ قۇ­راس­­تىرۋىمەن ت.امان­جول­­ ۇلىنىڭ «با­راق­ باتىر» جىرلارى الماتى, نوكىس قالا­لا­رىن­دا جارىق كوردى.

بەسقالاداعى  اقىن-جىراۋلار ەرتەدەن كەلە جاتقان ەپوستاردى جىرلاۋمەن عانا شەكتەلمەي, وزدەرى دە كوپتەگەن جىر-داستان شىعاردى. ولار ءامۋداريا بويىندا جانە قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا وتكەن تاريحي وقيعالاردى, ايتۋلى شايقاستاردى جىرلارىنا قوسىپ, سۋرەتتەپ وتىردى. مىسالى, قۇدايبەرگەن جىراۋ قوڭىراتتا حان­دىق قۇرعان ءا.مۇڭايتپاس ۇلى تۋرالى «ازبەرگەن حان», تىلەۋماعامبەت امانجول ۇلى «قوبىلاندى باتىر» ء(وز نۇسقاسى), «اساۋ-باراق», «اسقار باتىر», «وتەشباي مەن مارقاباي باتىر», «ەرماعامبەت باتىر», ومىرزاق قالباي ۇلى «الاڭقاي باتىر», «ەر قوساي», «قازاق ساۋران اينالعاندا», ناۋرىزبەك جىراۋ «سۇلەيمەن پاتشا», «انەس ساحابا», «قۇلبەك باتىر», «تاريحتان قالعان ءسوز» (شەجىرە-جىر), ت.ب. جەلىلى جىرلار جازىپ قالدىرعان. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» تسيكلدى ەپوسى قازاقتىڭ جالپى جىراۋلىق ونەرىندە «قاراساي, قازي» جىرىمەن اياقتالسا, قاراقالپاقستانداعى قازاق جىرشى-جىراۋلارى بۇل تسيكلدى دامىتا جىرلاپ, جالعاسى رەتىندە «قۇلبەك باتىر» جىرىن قوسقان. بۇل جىر وزگە ايماق جىرشىلارىنىڭ رەپەرتۋارىندا كەزدەسپەيدى.

بۇل ولكەدەگى جىراۋلاردىڭ كونە ۇلگىدە جىرلايتىن ەرەكشەلىگىن بايقا­عان الماتىلىق عالىمدار كەڭەس وداعى كەزىندە بەسقالالىق جولي جاقسىلىق, مۇراتباي, قايروللا, الدابەرگەن, ناۋرىز­بەك, تۇرلان, جايىلحان سياقتى جىرشى-جىراۋلاردىڭ ورىنداۋىن­داعى جىر-تەرمەلەردى كۇيتاباققا جانە راديو قورلارىنا  جازىپ الىپ, حالىق اراسىنا كەڭ تاراتتى.

بەسقالا جىراۋلارى ءبىر جىردىڭ ءوزىن ءارتۇرلى نۇسقادا جىرلاعان. ما­سەلەن, «قاراساي, قازي» جىرىنىڭ وقي­عا جەلىلەرى دە, كولەمدەرى دە ءار جىر­شىنىڭ ورىنداۋىندا ارقيلى بولىپ كەلەدى. جاقسىلىق جىراۋدىڭ «قاراساي, قازيى» 4 500 جول بولسا, اتاۋبايدا 4 120 جول, ال ومىرزاق اقىندا بۇل جىردىڭ كولەمى – 4 906 جول. «قاراساي, قازي» جىرىنىڭ ج.قۇتىمان ۇلى, ق.يمانعاليەۆ, ت.كارى­باەۆ, ءا.سەيىلحان ۇلى, و.وڭعارباەۆ, ق.قىلىش ۇلى, ت.بەيسەنباەۆ, ق.شو­قاەۆ, ت.اياپوۆ, ن.نۇرجاۋباي ۇلى سىندى جىراۋلاردىڭ ورىنداعان نۇسقا­لارى بىزگە جەتىپ وتىر. 

بەسقالا قازاقتارىنىڭ جىر-ما­قام­دارى ەلىمىزدە وتكەن عاسىر­دىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىندا كەڭ تا­راي باستادى. سول جىلدارى عاري­فوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ شاكىرتتەرى جاقسىلىق سارسەنعاليەۆ, قالامقاس وراشەۆا, بولاتبەك ەرداۋلەتوۆتەر ايگىلى ناۋ­رىزبەك جىراۋدى قاراقال­پاق­ستانعا  ارنايى ىزدەپ بارىپ, ودان جىراۋدىڭ ءوز ماقامدارى مەن رەپەر­تۋارىنداعى سول ءوڭىردىڭ وزگە دە ماقام-سازدارىن ۇيرەنىپ, ەلىمىزگە اكەلىپ دارىپتەدى. ال ناۋرىزبەك جىراۋدان ارنايى ءتالىم العان اقتوبەلىك ورداباي (باقتىگەرەي) ساندىباەۆ بەسقالا ماقام-سازدارىنىڭ 80-جىلداردىڭ ىشىندە اقتوبە وڭىرىنە تۇڭعىش رەت ناسيحاتتالۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. و.ساندىباەۆ 1992 جىلى  قازىرگى ق.جۇ­بانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت جا­نىنان تەرمەشىلەر ستۋدياسىن اشىپ, بەسقالا ماقامدارىن ەلدوس جۇ­ما­عۇلوۆ, نۇرجان ساعىناەۆ, ادىلبەك سارين, قۇلبەك دۇيسەكەنوۆ, سۆەتا اقمالاەۆا, ەسەنتۇگەل ءازي, جاڭاباي امانبەكوۆ سياقتى, ت.ب. جيىرما شاقتى شاكىرتكە ۇيرەتتى. بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ «ناۋرىزبەك ساز-سارىندارىندا كيە بار» ماقالاسىندا: «اقتوبەگە كەلدىم دە, ناۋرىزبەكتىڭ جازىپ بەرگەن ماقام-سازدارىن, سوزدەرىن ۇيرەنىپ, تەرمەنى توق­تاماستان ءۇش ساعاتقا دەيىن ايتا الاتىن جاعدايعا جەتتىم. مەن ساز-سارىنداردى تەك ناۋرىزبەك اعامنان الدىم, ودان العانىم بويىنشا تەرمە ايتۋدى جالعاستىرىپ, باتاسىن العان اداممىن. سونىمەن 90-جىلداردىڭ باسىندا تەمىر اۋدانىنان اقتوبە قالاسىنا اۋىسىپ, ناۋرىزبەكتىڭ جو­لىنداعى بارلىق ماقام-سازداردى ەكى جىل­دىق ستۋدياعا وقۋعا كەلگەن شاكىرت­تەرگە قولدان كەلگەنشە ۇيرەتتىم», دەيدى.

قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان بەسقالا جىراۋلىق ءداستۇرىنىڭ مۇرالارى بۇگىنگى كۇندە ەلىمىزدە جانە ورتا ازيا تەاترلارىندا, ۇلكەن ساحنالاردا, وقۋ ورىندارىنىڭ زالدارىندا ورىندالىپ, حالىققا رۋحاني ازىق بولىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭداعى وكىلدەرى – قاراساي ءابدىمۇرات ۇلى, وسەرباي سارسەنباي ۇلى, امانكەلدى سانكىباەۆ, مىرزاعۇل جۇماعاليەۆ, تۇرلان بەيسەنباەۆ, قوجاحمەت نيا­زوۆ, ورازاي تۇرعالي ۇلى, امانقوس سادىقوۆ, ابىلاي ءبورىحانوۆ, ەلدوس جۇماعۇلوۆ, قونىس ءجۇسىپوۆ, بەكەنقۇل ارزيەۆ, ادىلبەك سارين, سارسەنباي راحمانبەرديەۆ, رينات تاجىباەۆ, قازي قوجامۇراتوۆ, رۇستەم باتىرباەۆ, باۋىرجان ەرمەكباەۆ, باقتىباي ەلەۋسىنوۆ, كەڭەس بولاتبەك ۇلى, جاق­سىبەك بارلىباەۆ, ت.ب.

بەسقالا قازاقتارىنىڭ جىراۋ­لىق ونەرى ق.جۇماجانوۆتىڭ «قارا­قال­پاق ايماعىنداعى قازاق ادەبيە­تى», ق.ارالباەۆتىڭ «بەسقالا ورنەك­تەرى», م.ءابىل ۇلىنىڭ «داۋقارا ءوڭى­رىنىڭ ءدىني-اعارتۋشى قازاق اقىن-جى­راۋ­لارى» اتتى عىلىمي ەڭبەكتەرىندە ءبىر­شاما زەرتتەلسە, بۇگىنگى كۇنى دە بەسقالا جىراۋلارىنىڭ مۇرالارىن جيناقتاپ, زەرتتەۋ ءىسى ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل ءوڭىردىڭ ادەبي-مۋزى­كالىق مۇرالارى الداعى ۋاقىتتا دا جيناقتالىپ, ءارى قاراي زەرتتەلىپ, ۇلكەن ساحنالاردا ناسيحاتتالىپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني كادەسىنە جاراي بەرەرىنە سەنىمىمىز مول.

كۇنقوجا قايرۋللا,

قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى,

مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى