سۋرەتتى تۇسىرگەن – ۆالەري بۋگاەۆ
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شىعىس قازاقستان وڭىرىندەگى سۋ قويمالارى مەن تاۋ وزەندەرىندە ىلعالدىڭ مول قورى بايقالادى. بۇعان دەيىن سۋ سالاسىنىڭ ماماندارىن بۇقتىرما سۋ قويماسىندا جينالعان سۋدىڭ كولەمى دە قۋانتىپ وتىرعانىن, الداعى كوكتەمدە ەرتىس وزەنى جايىلمالارىنىڭ كەمى 70 پايىزىن سۋ باسادى دەگەن بولجام بارى تۋرالى بۇعان دەيىن جازعانبىز. الايدا تاجىريبەلى ماماندار سۋ بوساتۋ شارالارى دۇرىس ۇيىمداستىرىلماسا, بىلتىرعى جاعداي تاعى قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكە سالدى.
تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, ەرتىستىڭ كوكتەمدە تاسۋى شىعىس قازاقستان وڭىرىندەگى وزەندەر مەن بۇقتىرما, ءشۇلبى سۋ قويمالارىندا جينالعان ىلعالعا بايلانىستى. سۋ كوپ مولشەردە ءالى ۇلكەن ەكپىنمەن كەلۋى كەرەك. سوندا جايىلمالارعا سۋ مولىنان شىعىپ, ۇزاق ۋاقىت ساقتالىپ قالادى.
سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆ شىعىس قازاقستان مەن اباي وبلىستارىنداعى ىلعال قورى كوڭىل كونشىتەتىندەي جاعدايدا دەپ مالىمدەدى.
– ناۋرىز ايىنىڭ باسىنان بەرى ءبىزدىڭ ماماندار ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى تاۋ وزەندەرى مەن سۋ قويمالارى ماڭىنداعى ىلعالعا اپتا سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىپ, جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. نەگىزى ەرتىس وزەنىنىڭ تاسۋىنا بۇيىرلىك اعىستار اسەر ەتەتىنى ءمالىم. 16 ناۋرىزداعى مالىمەت بويىنشا, وڭ بۇيىرىندەگى باسسەيندىك وزەندەر بويىندا ىلعال قورى جىلداعى نورمادان 76 پايىزعا كوپ ەكەنى بايقالادى. ال سول بۇيىرىندەگى وزەن-كولدەردە نورماداعىدان 73 پايىزعا اسىپ وتىر. بۇقتىرما سۋ قويماسى ماڭايىنداعى ىلعال قورى جىلداعىدان 62 پايىزعا كوبىرەك. ەرتىستىڭ وڭ بۇيىرىندە اسا ءىرى سۋ قويماسى – بۇقتىرما, ءۇلبى مەن وبا, كۇرشىم جانە باسقا دا وزەندەر ورنالاسقان. كوكتەمدە نەگىزگى سۋ كولەمى وسى وڭ بۇيىردەن قوسىلادى. سول جاق بۇيىرىندە كوكپەكتى, قىزىلساي سياقتى شاعىن وزەندەر توبى بار, بۇل اۋماقتان اسا كوپ كولەمدە سۋ كەلمەيدى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, تارباعاتاي تاۋلارىنداعى ىلعال قورى دا جىلداعىدان مول, نورمادان 32 پايىزعا اسىپ وتىرعانى تىركەلدى. وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە بيىل ەرتىسكە جىبەرىلەتىن سۋ كولەمىنىڭ بىلتىرعىدان كوپ بولاتىنىن بايقاتىپ وتىر, – دەيدى ە.قامباروۆ.
بۇعان قوسا «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى قىستان قالعان قار جامىلعىسى ءالى تولىقتاي سىرەسىپ جاتقانىن, ال اباي وبلىسىندا ونىڭ 92 پايىزى ازىرشە ساقتالىپ تۇرعانىن انىقتاعان. ەرتىس وزەنىندە قاتقان مۇزدىڭ قالىڭدىعى اباي وبلىسى اۋماعىندا 63 سم بولسا, پاۆلودارمەن شەكارادا 84 سم-گە دەيىن جەتەدى. ال پاۆلودار وبلىسىندا مۇزدىڭ قالىڭدىعى – 70-84 سم ارالىعىندا.
ال شىعىس قازاقستانداعى سۋ قويمالارىنان ەرتىس وزەنىنە سۋدىڭ قاشان بوساتىلاتىنىن بولجاپ ايتۋ ازىرشە مۇمكىن ەمەس. ونىڭ مەرزىمى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا بەلگىلى بولىپ قالۋى كەرەك. سالاارالىق سۋ بوساتۋ كوميسسياسى بيىل قانشا كولەمدە سۋ بوساتۋ شەشىمىن قابىلدايدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ وتكەن جىلى ەرتىس جايىلمالارىنىڭ 30 پايىزىن عانا سۋ باسقانىن, بيىل وندايعا جول بەرمەۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. بىلتىر وزەننىڭ ەكوجۇيەسىن بارىنشا ناشارلاتىپ الدىق. بۇل كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالار مەن سۋ سالاسىنا جاۋاپتى ۆەدومستۆولاردىڭ جاۋاپسىزدىعى مەن سەلقوستىعىنان دەپ ەسەپتەيدى ول.
«وتكەن جىلى ەرتىس باسسەيندىك ينسپەكتسياسى 20 ساۋىردەن باستاپ بۇقتىرما سۋ قويماسىنان سۋ بوساتۋ ورتاشا ەسەپپەن سەكۋندىنا 500 تەكشە مەتردەن 381 تەكشە مەترگە دەيىن ازايعانىن حابارلاعانى ەسىمىزدە. ال نورما بويىنشا كەمىندە سۋ جىبەرۋ كولەمى سەكۋىندىنا 3 مىڭ تەكشە مەتر بولۋى كەرەك ەدى. مۇنداي جوعارى اعىن وزەن بويىندا ۇلكەن تولقىندار تۋدىرىپ, قاتتى ەكپىنمەن كەلگەن سۋ جايىلمالارعا مولىنان شىعىپ ۇلگەرەدى. ەگەر ەكولوگيا مينيسترلىگى بۇل شەشىمىمىزدى قولداعاندا, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى جايىلىمداردى سۋ باسۋ كورسەتكىشى جوعارى بولعان بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىز كوپ جاعدايدا ەسكەرىلمەيدى. ەكىنشىدەن, سۋ قويماسىنىڭ سۋدى ەرتەرەك جىبەرۋىنە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى جول بەرمەۋى كەرەك ەدى دەپ ويلايمىن. ول ۋاقىتتا تاۋدان اعىپ تۇسەتىن ءۇلبى مەن وبا وزەندەرى ەندى عانا ءجىپسي باستاعان ەدى. عىلىمي نەگىزگە سۇيەنسەك, تاۋدان قۇلاپ تۇسەتىن مول ىلعال قويمالاردىڭ سۋىمەن ارالاسىپ, اعىننىڭ ەكپىنىن اسىرا ءتۇسۋى كەرەك-ءتىن. بىراق ماماندار وسى تۇستا اعاتتىق جىبەردى. قويمالارداعى سۋ جىبەرىلىپ بولعان سوڭ بارىپ تاۋ وزەندەرى تۇسە باستادى. ۇشىنشىدەن, پاۆلودار وبلىسىنىڭ باسشىلىعى كوكتەمنىڭ سوڭعى ايى مەن ماۋسىم ايىندا قاپتاپ شىعا كەلەتىن شىبىن-شىركەيدەن قاۋىپتەنىپ, سۋ بوساتۋ شارالارىن سۋىق مەزگىلدە جۇرگىزگەندى قۇپ كورەتىنى بايقالادى. بۇل – تابيعات زاڭىنا كەرەعار جايت. تاعى قايتالايمىن, سۋ بوساتۋ تاۋ وزەندەرى تولىق ەرىپ, كۇن ابدەن جىلىنعان ۋاقىتتا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. وزەن ماڭايىنداعى جايىلمالاردىڭ كوبى ورمان-توعايلى, ونداي جەرلەردىڭ توپىراعى ەڭ سوڭىنان بارىپ بۋسانادى. ال ەرتە جىبەرىلگەن سۋ ونداي جەرلەرگە سىڭبەي, وزەنگە تەز قايتىپ كەتەدى. بۇعان 2012-2016 جىلدارى پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تۇرعانىمدا ابدەن كوز جەتكىزگەنمىن. بۇل ماسەلەمەن ەگجەي-تەگجەيلى شۇعىلدانىپ, زەرتتەپ شىقتىم. سوندىقتان ماماندار مەن سياقتى تاجىريبەلى مامانداردىڭ سوزىنە قۇلاق اسقانى ءجون», دەيدى ن.اشىمبەتوۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمگى سۋ بوساتۋ شارالارى بويىنشا جۋىقتا ۇكىمەتتە وتىرىس وتەدى. وعان ءماجىلىس وكىلدەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. تاجىريبەلى ماماندار ءوز اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ, ەرتىس بويىن جايلاپ وتىرعان جۇرتتىڭ ىرىسىن ەسەلەۋدىڭ جولىن ىزدەستىرەدى. ەرتىس وزەنىنىڭ كەمەرىنە جەتپەي, سۋى ازايىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا وڭىردە تاپشىلىق تۋىنداۋى عاجاپ ەمەس. بۇدان 12 جىل بۇرىن بىلتىرعىداي جاعداي قايتالانىپ, جايىلمالاردىڭ نەبارى 5 پايىزى عانا سۋعا قانىققانى دا ەسىمىزدە. ال بۇقتىرمادا سۋدىڭ جەتكىلىكتى جينالماۋى كەيىنگى جىلدارى پروبلەماعا اينالىپ بارادى.
جۋىقتا بۇل تۇيتكىلگە ءماجىلىس دەپۋتاتى نيكولاي ارسيۋتين دە الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, الداعى مەملەكەتتىك سۋ قورى قالاي جاساقتالاتىنى تۋرالى ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. بۇل ماسەلەگە مەملەكەت تاراپىنان زور كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
جايىلمالاردىڭ سۋعا قانىقپاۋىنان مال ازىعىن جەتكىلىكتى جيناپ الۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ كەلەدى. تاعى ءبىر ماسەلە, سۋدىڭ از شىعۋى بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشا الماۋىنا اپارىپ سوقتىرعان. تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جىل سايىن كوكتەمدە سۋ جايىلعاندا وزەن بالىقتارى تاياز جەرگە شىعىپ, ۋىلدىرىق شاشاتىنىن ايتادى. جايىلماداعى سۋ تەز جىلىناتىندىقتان ونداي جەردە شاباقتار دا جىلدام داميدى ءارى بالىق قورەگى مول. ال ەكى-ءۇش اپتادان كەيىن سۋ قايتىپ, ەرتىس ءوز كەمەرىنە تۇسكەندە سۋ ماق ۇلىقتارى وزەنگە ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ قايتىپ ورالادى. وسى ءبىر تابيعي ۇدەرىستىڭ بۇزىلۋى دا وزەندەگى بالىق قورىنىڭ ازايىپ كەتۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
پاۆلودار وبلىسى
