زاماندارى باسقا بولسا دا بابالاردىڭ ەل بولۋ تۋرالى رۋحاني مۇرالارى قاشاندا ماڭگىلىك. ءVىىى عاسىردا تۇرىك قاعاناتى يمپەريالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, باتىستاعى ريم يمپەرياسىنىڭ مۇراگەرى ۆيزانتيامەن, شىعىستاعى پارسى دەرجاۆاسىمەن يىق تىرەسىپ, تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس ورناتقان كەزدە, ابىز تونىكوك «ەل دە ەل بولدى» دەگەن قاناتتى ءسوزىن بىتىكتاسقا ويىپ جازعان بولاتىن. ول كەزدە تۇركىلەردىڭ «ەل» ۇعىمى يمپەريالىق دەڭگەيدەگى مەملەكەت بولاتىن.
ءۇش تاعاندىق ۇلت باعدارلامالارى: «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات – وزىق ويلى ۇلت», «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – قازاق تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءوز زامانىنداعى ۇلاعاتتى, قاعيداتتى ىلىمدەرىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ءال-فارابي «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» شىعارماسىندا ورتاعاسىرلىق تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى وركەنيەتتىسى – قاراحاندار مەملەكەتىن جەتىلدىرىپ, دەموكراتيا مەن ادىلەتتىلىكتىڭ ۇلگىلى يدەيالارىن ۇسىنعان ەدى. ال سول مەملەكەتتىڭ اتا زاڭنىڭ نەگىزدەرىن جاساعان ءجۇسىپ بالاساعۇن بولسا «كىسىگە ەكى دۇنيەدە پايدالى نارسە رەتىندە «ىزگى ءىس پەن ادىلدىكتى» اتاپ, بۇل ارقىلى ادام شىن باقىت تابادى», دەيدى. ءسويتىپ, تۇركى داۋىرىندەگى ەكى ويشىلدىڭ دا تۇجىرىمىنشا ەلدە ادىلەتتىك ورناعاندا عانا يگىلىككە قول جەتىپ, قوعامدا باقىت ورنايدى.
اباي بار اسىل ويى مەن ىلىمدەرىن كەلەر ۇرپاققا ارناپ, ءاربىر جاستىڭ كەلەشەگىنىڭ نۇرلى, بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋى ادال ەڭبەگى ارقىلى جۇزەگە اساتىنى تۋرالى تەرەڭ تۇجىرىم جاسادى. ادام بولام دەسەڭ, بايلىقپەن وزباي اقىل, ادىلەتتىلىك, عىلىممەن وز دەيدى. اقىننىڭ اعارتۋشىلىق تۇجىرىمدارى جاستاردى حالقىنا ادال قىزمەت ەتەتىن ناعىز ازامات – «تولىق ادام» ەتىپ تاربيەلەۋ ماقساتىنان تۋىنداعان. اباي ادىلەتتى تۇتاستاي عالام قۇبىلىستارىن رەتتەۋشى قۇدىرەت رەتىندە قاراستىرعان. مىسالى, الەمدەگى وراسان قارجىلىق داعدارىستار دا, بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتەگى ۇلتتىق بايلىقتىڭ تولىعىنان حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالماۋى دا ادىلەتتىلىكتىڭ بۇزىلۋى ەكەنى ايدان انىق. قازىرگى زاماننىڭ تىنىس-تىرشىلىگى اسىرەسە, ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» دەگەن ولەڭىنەن ايقىن بايقالادى. ويشىلدىڭ بىلۋىنشە, ادامعا باقىت قونۋىنىڭ باستى شارتى – ادىلەت-شاپقات (شاپاعاتتى ادىلەت) يەسى بولۋ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «وزىق ويلى ۇلت» يدەياسىنىڭ تاماشا ۇلگىسىن حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءىس-قىزمەتىنەن كورەمىز. ولار وزدەرى عانا وزىق ويلى تۇلعالار بولىپ قويماي, قازاق جاستارىنىڭ وزىق ويلى بولۋىن ارمانداپ, ونىڭ ورىندالۋ جولدارىن ىزدەستىردى. الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى باعدارلاماسىنىڭ ءتۇپ نەگىزى, العاشقى جوباسى – «قارقارالى پەتيتسياسىندا» (1905 جىل) قازاقتار ءۇشىن مەدرەسە, مەكتەپ اشۋدى العا قويعانى ءمالىم. بۇل شىن مانىسىندە سول كەزدەگى قازاق ەلىندە وزىق ويلى ۇلتتى قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتى بولاتىن. پەتيتسيا اۆتورلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ, ەۋروپانىڭ وزىق ويلى ساياسي-قۇقىقتىق وي-پىكىرلەرى ىلىمدەرىنەن سۋسىنداعان. ولار سول يدەيالاردى قازاق حالقى ءومىرىنىڭ شىندىعىنا سايكەستەندىرىپ, پايدالانۋ ماقساتىن كوزدەدى. ويتكەنى كوپجىلعى وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سالدارىنان كەزىندە ساۋاتتىلىق, شەشەندىك, دانالىق سياقتى قازاقتىڭ حاندىق داۋىردەگى اسىل قازىنا مەن رۋحاني قۇندىلىق جويىلا باستاعان ەدى. وسى جاعدايدى دەر كەزىندە بايقاعان الاش زيالىلارى ەلدى العا دامىتۋدا, حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋدا ەل باستاي الاتىن ءبىلىمپاز, ۇلتىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن دارىندى, وزىق ويلى جاستاردىڭ رولىنە ەرەكشە ءمان بەردى.
ۇلى دالا دانىشپان تۇلعالارىنىڭ ىلىمدەرى ۋاقىت وزعان سايىن ءداۋىر تالابىنا ساي, تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن ءار قىرىنان ءوسىپ, وركەندەپ وتىراتىن اسىل مۇرالار رەتىندە ۇلت ساناسىندا ورىن الۋعا ءتيىس. ءۇش تاعاندى ۇعىمنىڭ ءبىرى – وزىق ويلى ۇلت رەتىندە دە العا قاراۋدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى
