وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اقوردادا “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءجونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزى توراعالىق ەتىپ, وسى باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە وڭ باعا بەرە كەلە, ەكىنشى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلاتىن بىرقاتار باعىتتار مەن باسىمدىقتاردى ايقىنداپ بەرگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى باعىتتا ۇلتتىق سيمۆولدارىمىزدى قالىپتاستىرۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ەسىك, بەرەل قورعاندارى, تۇركىستان مەن وتىرار, ۇلىتاۋ مەن سارايشىق سياقتى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى اتاعان بولاتىن.
سودان بەرگى كەزەڭدە قوعامدىق كەڭەس ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ باعىتىندا ءبىرشاما شارۋالار اتقارىپتى. كەڭەس جيىندارى بۇرىنعىداي استانا مەن الماتىدا عانا ەمەس, ناقتى تاريحي-مادەني نىسانداردىڭ باسىندا وتكىزىلە باستاعان. بۇعان دەيىنگى باسقوسۋدىڭ ءبىرى الماتى وبلىسىنداعى ەسىك قورىمىندا ءوتىپ ەدى. سوڭىنان تۇركىستان مەن وتىرار اۋماعىندا دا القالى جيىن بولدى. ەندى, مىنەكي, ءور التايدىڭ تورىندە, ءۇش مەملەكەتتىڭ شەكاراسى قيىلىسقان قازاق ەلىنىڭ قيىر شىعىسىندا جاتقان بەرەل مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايى باسىندا دا كەلەلى كەڭەس وتكىزىلدى. مۇنداي وتىرىستار قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋدە وڭ ناتيجە بەرىپ ءجۇر.
وڭداسىن ەلۋباي.
“مادەني مۇرا” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ بۇل شاعىن توبىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ باستاپ اپاردى. توپ قۇرامىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك عاريفوللا ەسىم, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرجان راحمەتوۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلى, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا, تۋريزم جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ, مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءىلياس قوزىباەۆ, بەرەل قورىعىن اشقان بەلگىلى عالىم زەينوللا ساماشەۆ, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءبىر توپ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىلارى بولدى.
2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ بەرەلدەگى كوشپەلى وتىرىسىن كەڭەس توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ اشتى.
– مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2004 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ كونە جادىگەرلەرىن حالقىمىزعا قايتارىپ, تاريح جانە مادەنيەت سالاسىن تاعى ءبىر ساتىعا كوتەرگەنى ءمالىم, – دەدى ماۋلەن ساعاتحان ۇلى. – باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – ەل ءوڭىرلەرىندەگى مادەني-تاريحي, مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەر مەن ەسكەرتكىش ورىندارىن ەسەپكە الۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, مۇراجايلاندىرۋ, اشىق, جابىق ەكسپوزيتسيالارعا اينالدىرۋ ارقىلى ەجەلگى قالالار, زيراتتار, مازارلار, كەسەنەلەر كەشەنى, باسقا دا ورىندار مەن جادىگەرلەردى ادام تانىمى مەن تاربيەسىندەگى جاندى قۇرالى رەتىندە عىلىمي اينالىمعا قوسۋ بولىپ تابىلماق. ال بۇگىنگى وتىرىستىڭ ءمانى زور. مۇندا كەلۋدەگى ماقسات – بەرەلدى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ بولىپ تابىلماق. بۇل تاريحي ورىندار بولاشاقتا ەلدى بىرىكتىرۋشى قۇندىلىقتار رەتىندە قالىپتاسۋى قاجەت. سونداي-اق بەرەل دۇنيە جۇزىنەن تۋريستەر تارتاتىن ءىرى مادەني تۋريزم ورتالىعى رەتىندە وركەندەۋى ءتيىس. ياعني, “بەرەلدى” تاريحي ورىن جانە تۋريزم ورتالىعى رەتىندە دامىتۋدى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى تاپسىرىپ وتىر. سوندىقتان, ەلباسى تاپسىرماسىن ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ, جىلدان-جىلعا سوزا بەرمەي, ناقتى شارالاردى قولعا الۋدى سۇرار ەدىم.
كەلگەن قوناقتار الدىمەن “پاتشالار القابى” دەپ اتالىپ كەتكەن جازىق ءۇستىندەگى بەرەل قورىمىنا باردى. قورىم باسىندا بەرەلدەن تابىلعان اشەكەي بۇيىمداردىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپتى. كەڭەس مۇشەلەرى وسى ارادا ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆتىڭ اڭگىمەسىن زەيىن قويا تىڭدادى.
قىسقاسى, بۇعان دەيىن بەرەل تۋرالى وقىپ-ءبىلىپ جۇرسە دە ونىڭ نە ەكەنىن كوز الدارىنا ەلەستەتە الماي جۇرگەن كەڭەس مۇشەلەرى ەندى ونى ءوز كوزدەرىمەن كوردى, پروبلەمالارىنا بويلاپ, كوپتەگەن جايعا قانىعىپ قايتتى. ءبىرشاما ماسەلەلەر سول ارادا ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بۇل ساپاردان العان اسەرلەرى ۇشان-تەڭىز بولدى.
اسىرەسە, جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بەرەل قورعاندارىن ارالاپ كورگەندەرى تارتىمدى بولدى. “بۇل ارادان تابىلعان ەسكەرتكىشتەر تەمىر عاسىرمەن بەلگىلەنەدى, تاسپەن كومكەرىلگەن 31 وبا-قورعاننان تۇرادى. قورعانداردا ساق تايپالارىنىڭ كوسەمدەرى جەرلەنگەن. قورىمنىڭ ءبارى تاسپەن قالانىپ, قورعان سياقتى ۇيىلە بەرگەن”, – دەدى پروفەسسور ز.ساماشەۆ.
تاريحشىلار التايدى ۇلى دالانىڭ كىندىگى دەسەدى. وسى ايماقتا ەجەلگى داۋىرلەردە سكيف-ساق جانە سارمات تايپالارىنىڭ مەكەندەگەنىن جازادى. ولار ات قۇلاعىندا ويناعان جاۋىنگەر, باتىر بولعان. بۇل جەردەن تابىلعان قازبا بايلىقتارى – سول كەزدىڭ وزىندە ادامداردىڭ مەتالل قورىتىپ, زەرگەرلىك بۇيىمداردى شەبەرلىكپەن جاساعانىن اڭعارتادى. ولار جاساعان بۇيىمدار, تەمىر جانە اعاشتان قيىننان قيىستىرىپ ءتۇرلى اشەكەيدە كەلتىرىلگەن زاتتار بۇگىنگى زەرگەرلەردىڭ ءوزىن تاڭعالدىرادى. ال بۇل وسىدان ءتورت مىڭ جىل بۇرىن جاسالعان دۇنيەلەر! ءتورت مىڭ جىل... قايتىپ بۇعان ماقتانباسسىڭ!
بەرەلدەن تابىلعان ساق پاتشاسى دا, ونىڭ زايىبى دا التىنمەن اپتالعان كيىم-كەشەگىمەن جەرلەنگەن. ولاردىڭ قاسىنان بىرگە جەرلەنگەن 13 ات تابىلدى. قورعان استى قولدان جاسالعان ماڭگىلىك توڭ. سونىڭ ارقاسىندا ءمايىتتىڭ كيىمى, ات ابزەلدەرى, اعاشتان جاسالعان وزگە دە بۇيىمدار, ەرتوقىم, ماتالار, اعاش ىدىستار, تەرى مەن كيىز بۇيىمدارى سول كۇيىندە ساقتالعان. سول كەزدەگى ادامداردىڭ دەنەنى بالزامداۋدى تەرەڭ مەڭگەرىپ العانى دا قايران قالدىرادى. ساقتالعان اتتىڭ ءبىر كەسەك ەتىن يتكە تاستاعاندا, يت ەشبىر تالعاماستان الگى ەتتى قىلعىتىپ جەپ قويعان. بۇل ادام نانعىسىز وقيعا ەمەس پە!
كونە نومادتار ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى – بۇگىنگى قازاقتاردىڭ دەكوراتيۆتى قولدانبالى ونەرىنىڭ باستاۋى دەپ بىلگەن ءجون. بەرەل قورعاندارىنان تابىلعان كونە ءداۋىردىڭ كوشپەندىلەر مادەنيەتىنە جاتاتىن قۇندى زاتتارى الەمنىڭ عىلىمي جانە مادەني جۇرتشىلىعى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. وسىنى ەسكەرىپ, بەرەل قورعانى جانىنان اشىق مۇراجاي اشىپ, ونى حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ جۇمىستارى باستالماق. اشىق مۇراجاي اشۋ جونىندە ۇكىمەتتىڭ ارنايى شەشىمى بار. وسى شەشىم بويىنشا ەكى جىل بۇرىن بۇل جەردەن قورىق-مۇراجاي اشىلعان.
بۇدان كەيىن م.اشىمباەۆ باستاعان توپ قاراعايدان سالىنعان مۇراجايدىڭ جاڭا وفيسىنە كىردى. بۇل جەردە پاتشانىڭ اتى, ءتۇرلى اشەكەي زاتتار, كاتونقاراعاي اۋدانىندا وندىرىلەتىن بال, مارال پانتاسى, باسقا دا بۇيىمدار كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپتى. اۋدان اكىمى سەرىك زاينۋلدين اۋداننىڭ ەكونوميكالىق احۋالى جايىن ايتا كەلىپ:
– وبلىسىمىزدا ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. “راحمان قاينارى” شيپاجايىنىڭ اتاق-داڭقى وبلىستى بىلاي قويىپ, شەتەلدىكتەرگە دە جاقسى تانىس. جاز ماۋسىمىندا بۇل ارادا ورىن بولماي جاتادى. بۇعان قوسىمشا قازىرگى ۋاقىتتا “ەكى دوس” دەپ اتالاتىن كوتتەدجدەر كەشەنى, پانتىمەن ەمدەيتىن ونعا تارتا وزگە دە شيپاجايلار جۇمىس ىستەۋدە. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تەمىربەك يساباەۆ جاقىندا عانا كاتون اۋىلىندا ەكى قاباتتى شيپاجايدى پايدالانۋعا بەردى. ياعني, بىزدە تۋريزم كلاستەرى قولعا الىنىپ جاتىر, – دەدى.
اۋداندا وندىرىلەتىن بال تاعامدارىنىڭ ءدامىن تاتىپ جاتقان كەزدە ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلى بۇرىن ءبىز ەستىمەگەن مىناداي ءبىر قىزىق ويدى ورتاعا تاستاعان. وبلىس اكىمى: “كاتونقاراعايلىقتار جىل سايىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ كەزىندە وبلىستا الدىڭعى ورىندى ەشكىمگە بەرمەي كەلەدى. بيىل اۋدان بويىنشا تۇلەكتەر ورتا ەسەپپەن 95,4 بالل جينادى. بۇل قازاقستان بويىنشا جوعارعى كورسەتكىش. نەگە ولاي؟ سەبەبى نەدە؟ مىنە, جۇمباق قايدا جاتىر... مەن ويلايمىن, كەرەمەت تۇنىق تازا اۋا, تامىلجىعان تابيعات, ءشاربات قىمىز, سوسىن التايدىڭ اتى ءماشھۇر بالى... مىنەكي, وسىلاردى پايدالانۋ – ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا عانا ەمەس, ميىن دامىتىپ, وي-ءورىسىن كەڭەيتۋگە ۇلكەن سەبەپشى سياقتى. وسى وي تۇرتكى بولىپ, بيىل ءبىز ارنايى باعدارلاما قابىلدادىق. كۇن سايىن شاكىرتتەرگە 20 گرامم بال بەرەمىز. ال بال دەگەنىڭ بىزدە جەتەدى. كۇنىنە ءبىر ستاقان ءسۇت بەرۋدىڭ دە پايدالى جاقتارى بار ەكەن. جاپوندار كۇن سايىن بال مەن ءسۇتتى راتسيونعا ەنگىزگەن كورىنەدى. بۇل ەلدەگى ادامداردىڭ ورتا جاسى 80-نەن اسادى. امانشىلىق بولسا, ەندى ون-جيىرما جىلدان كەيىن بىزدەر دە سونداي جەتىستىكتەن ءۇمىتتىمىز”, – دەپ ويىن ايتقان بولاتىن.
وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اتباسىن بۇرىپ, بەرەلدىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسۋعا ارنايى كەلگەندەرى ءۇشىن ماۋلەن اشىمباەۆقا, حالىق قالاۋلىلارى مەن سىيلى قوناقتارعا ريزاشىلىعىن ايتتى. شىنىندا دا, بەرەلگە قازىر بۇكىل ەلىمىز قۇلاق ءتۇرىپ وتىر. ماڭىزى اسا زور قورىق-مۇراجايدى نەعۇرلىم تەز پايدالانۋعا بەرسەك ەلدىڭ دە رۋحى بيىكتەپ, ەڭسەسى كوتەرىلە بەرمەك. سەبەبى, بەرەل قورىمى مادەنيەتىمىزدىڭ اسىل قازىناسىنا جاتادى.
– مادەني مۇرالاردى بولاشاققا جەتكىزۋ جونىندە وبلىستا ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. شىلىكتىدەگى قورىمعا ۇكىمەت قارجى بولگەن, ءوز تاراپىمىزدان ءبىز دە كومەك بەرۋدەمىز. بيىل جولداردى ءجوندەۋگە 5 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. زەينوللا ساماشەۆ اعامىز “قازاق بايلىعىن دۇنيە ءجۇزى ءبىلسىن” دەگەن پىكىر ايتتى. وعان مەن قوسىلامىن. “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بويىنشا وسكەمەندەگى قازاق دراما تەاترىنىڭ جوباسىن باستاپ كەتتىك. وعان 50 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. قازىرگى تەاتردىڭ ىرگەتاسى سوناۋ 1898 جىلى قالانعان ەكەن, ءجۇز جىلدان اسىپتى, ياعني جاڭاسىن سالاتىن ۋاقىت جەتتى. ال بەرەلدەگى اشىق اسپان مۇراجايىنا بىرنەشە ءمىنىس اتىن ءبولىپ, ءوز قاراجاتىمىزبەن قورشاۋىن جاساتۋعا تولىق مۇمكىندىگىمىز بار, – دەپ, ءوڭىر باسشىسى ۋادەسىن بەرىپ سالدى.
پروفەسسور ز.ساماشەۆ ءوز سوزىندە بەرەلدىڭ قازىرگى جاي-كۇيىمەن تانىستىرىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اشىق مۇراجاي سالۋدىڭ بولاشاق ۇرپاققا تاربيەلىك ءمانى ۇلكەن. ءبىزدىڭ داۋىرگە دەيىن ءىىى عاسىرداعى قىتاي يمپەراتورى تسين ءشيحۋانديدىڭ بالشىقتان جاسالعان جاۋىنگەرلەر بەينەسى, وڭتۇستىك كورەياداعى سيللا زامانىنىڭ قورعاندارى, وڭتۇستىك امەريكا مەن ەجەلگى ەگيپەتتەگى حرامدار – جۇرت كوپ جينالاتىن تاريحي ورىندار. ەندەشە, ءبىز نەگە بەرەل قورعانىن تەزدەتىپ ءبىتىرىپ, اشىق مۇراجايدى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرمايمىز؟
بەرەل قورعاندارى 186 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. مۇنىڭ 174 گەكتارى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندە ەكەن. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بۇدان ەكى جىل بۇرىن 186 گەكتار جەر بەرەل مۇراجايىنا بەرىلىپتى. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا دۋلاتقىزى جەردى رەسىمدەۋدە ءالى دە تۇيتكىل ماسەلەلەردىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. قارجى ءبولۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان كەزدە جەردى مەنشىككە تولىق وتكىزبەيىنشە بۇل جەردە شيكىلىك شىعىپ قالۋ مۇمكىندىگىن ايتتى. وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ بۇل ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسەتىنىن ايتتى.
2007 جىلى اكىمشىلىك كورپۋسى, گاراج جانە مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان ەكى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ قولعا الىنعان. قازىر اكىمشىلىك كورپۋستىڭ ىشىنە كىرسە-شىققىسىز, جايناپ تۇر. الايدا, تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى ءالى تولىق اياقتالماپتى. ونى ارالاپ كورگەن كەزدە م.اشىمباەۆ بۇل ماسەلەنى تەز شەشۋدى تاپسىردى. قۇرىلىس باستالعان كەزدەن 86 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ول تولىق يگەرىلگەن. مۇنداعى جۇمىستاردى تولىق اياقتاۋ ءۇشىن ءالى 100 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى كەرەك. بەرەل مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, تابيعات جاناشىرى رەتىندە ەلگە بۇرىننان تانىمال ازامات ەرەن جۇماعۇلوۆ تا قۇرىلىستىڭ سوزىلىپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
بەرەلدە پروبلەمالار جەتكىلىكتى ەكەن. بۇل جايلى قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا از ايتىلعان جوق. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن, قارجىنى ءبولۋ ءۇشىن ونى سوزبۇيداعا سالماي, ناقتى دالەلدەۋ كەرەك ەكەنىن, ءسويتىپ, قۇزىرلى مەكەمەلەرگە قۇجاتتى دۇرىس وتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بيىلعى جىلى سونداي قۇجاتتار دەر كەزىندە دۇرىس تولتىرىلماي قالعان. ناتيجەسىندە قارجى بولىنبەدى. ەندى كەلەسى جىلعا قاجەت قاراجاتتى تولىق ءبولۋ ماسەلەسىن مىقتاپ نازاردا ۇستاعان ءجون. سەنات, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ع.ەسىم مەن ە.راحمەتوۆ بۇل ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا قولعابىس ەتەتىن بولىپ كەلىستى.
تاعى ءبىر پروبلەما – جول ماسەلەسى. وسكەمەننەن كاتونقاراعايعا, ودان ورەل, جامبىل اۋىلدارى ارقىلى بەرەلگە (450 شاقىرىم) جەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. راس, جامبىل اۋىلىنا دەيىن جول تەگىس, ساپالى تاس جول. ال جامبىلدان بەرەل قورىمىنا دەيىنگى 21 شاقىرىم جاۋىندى-شاشىندى كۇندەرى جۇرۋگە قاۋىپتى. ەڭ الدىمەن, وسى جولدى جوندەسە وڭ بولار ەدى. سونداي-اق ورەل مەن بەرەل اۋىلدارىنا باراتىن جولمەن قورىق-مۇراجايدى جالعاستىرۋ دا جوبادا بار. بۇل ەڭ ءتيىمدى ءارى توتە جول بولماق. ول ءۇشىن بۇقتىرما وزەنىنە كوپىر سالۋ قاجەت.
كەڭەس مۇشەلەرى سونداي-اق تەلەفون جەلىسىن تارتۋ, ينتەرنەتتى قوسۋ, باسقا دا ينفراقۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرىن ناقتىلادى.
ز.ساماشەۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەلەڭ ەتكىزدى. جاقىندا “ديسكاۆەري” تەلەارناسى بەرەل قورىمىنان تابىلعان ۇلتتىق قۇندىلىقتار جايلى فرانتسۋزداردىڭ تۇسىرگەن ءفيلمىن كورسەتىپتى. تەك ءبىر-ەكى قازاق بالاسىن جىلت ەتكىزىپ كورسەتكەن دە قويعان. قازاقستان ەمەس, بەينە-ءبىر باسقا بوتەن ەل تۋرالى فيلم بە دەپ قالدىق. سوندىقتان بەرەل قورىعى جايلى كينولاردى ءوزىمىز ءتۇسىرىپ, قۇندى شىعارمالاردى ءوزىمىز جازعان ۇتىمدى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ ءوز ورىنباسارى ت.تۇسىپبەكوۆكە شەگەلەپ تاپسىرما بەرىپ, تەز ارادا ق.سالعارين, ءا.ساراي سياقتى تاريحي تاقىرىپتارعا قالام سىلتەپ جۇرگەن جازۋشىلاردى بەرەلگە جيناپ, بارلىق جاعدايدى جاساپ, قۇندى شىعارمالار جازۋدى وتىنەتىنىن حابارلادى. فوتوالبوم جاساپ, كينو ءتۇسىرۋدى دە قولعا الاتىن مەرزىم جەتتى. نەسى بار, وتە قۇندى باستاما. تۋريزم جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ, مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءىلياس قوزىباەۆ, سەناتور, اكادەميك عاريفوللا ەسىم, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرجان راحمەتوۆ بەرەل قورىعىن تەز ارادا پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالا كەتتى.
وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى الىبەك اسقاروۆ كەڭەس جيىندارىن وسى رەتپەن ەندىگى كەزەكتە سارايشىقتا, ۇلىتاۋدا وتكىزسەك دەپ جوسپارلاپ وتىرعاندارىنان حاباردار ەتتى. ال وسى كۇزدە سيرياعا بارىپ, داماسك قالاسىندا ءال-فارابي مەن بەيبارىس سۇلتانداردىڭ كەسەنەلەرىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن.
قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىن ماۋلەن ءاشىمباەۆ قورىتىندىلادى. جاس, جىگەرلى, ىسكەر باسشى جيىندى جيناقى دا شەبەر جۇرگىزىپ, اركىمگە ناقتى تاپسىرمالار بەردى.
– جاستاردىڭ بويىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز, – دەدى ماۋلەن ساعاتحان ۇلى. – تاريحي سانا ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرادى. ال ۇلتتىق سانا بولمايىنشا ءوز ەلىڭنىڭ ناعىز پاتريوتى بولۋ, وتانشىل بولۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ەلباسىنىڭ ءوزى تالاي ايتىپ ءجۇر. ال تاريحي سانا دەگەنىڭ وسى بەرەل سەكىلدى, ەسىك پەن تۇركىستان, ۇلىتاۋ سەكىلدى وتكەنىمىزدى جارقىراتىپ جارىققا شىعارۋدان باستاۋ الادى.
م.اشىمباەۆ قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتتەرىنە توقتالا كەلە, كەلەر جىلعى بيۋدجەتكە بەرەل ءۇشىن قاراجات قاراستىرۋدى مىقتاپ تاپسىردى. سونداي-اق بەرەل ماسەلەسىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مۇقيات باقىلاۋدا ۇستايتىندىعىن ايتىپ, بەرەل جونىندەگى ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
نەسى بار, ءبىز دە بەرەلدەگى القالى جيىننىڭ ناقتى ءارى شىپ-شىمىر وتكەنىن كورىپ, ناتيجەسى بولار دەگەن ويدا قالدىق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى.
سۋرەتتەردە: بەرەل قورعانىنداعى كەزدەسۋدەن كورىنىستەر.
قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى ءسوز الادى
قويشىعارا سالعارا ۇلى, تاريحشى, جازۋشى:
– عىلىم سالالارىنىڭ جان-جاقتى جەتىلۋى – تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىر كەزدە جاساعان: “تۇركى حالىقتارى حريستيان داۋىرىنەن كەيىنگى ءVى عاسىردا التايدا پايدا بولعان جاس حالىق” دەگەن تۇجىرىمدارىنىڭ جاڭساقتىعىن جالعانعا جاريا ەتەر ناقتى ايعاقتاردى العا تارتۋدا. وسىعان وراي تۇركىلەردىڭ الەمنىڭ ەجەلگى حالىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءجونىندە ءار كەزەڭدە لينگۆيستيكالىق, ميفولوگيالىق, فولكلورلىق, ارحەولوگيالىق, تاريحتىق دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن سان الۋان زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جارىق تا كوردى. بىراق ولاردىڭ تۇجىرىمدارى عىلىمي ورتادان تولىق ماقۇلدانىپ, عىلىمعا ەنگىزىلمەي كەلدى. سونىڭ سالدارىنان تۇركى تەكتەس حالىقتاردان شىققان زەرتتەۋشىلەر بولماسا, وزگە حالىقتار, اسىرەسە ەۋروپالىقتار, تۇركىلەردى ءالى كۇنگە سول “حريستيان داۋىرىنەن كەيىنگى ءVى عاسىردا پايدا بولعان جاس حالىق” دەپ ەسەپتەيدى. سول سەبەپتى قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىز دەپ جۇرگەن سكيف-ساق حالىقتارىن ولار تۇركى تەكتەس حالىقتارعا جاتقىزباي, ءۇندى-ەۋروپا تىلىندە سويلەگەن ەۋروپالىق حالىقتار دەپ تانيدى. اۋەلدە ەۋروتسەنتريزم باعىتىنداعى عالىمداردىڭ وكتەمدىگىمەن عىلىمعا ەنىپ, ورنىعىپ قالعان وسى تانىم-تۇسىنىككە تەك حح عاسىردىڭ اياعىندا عانا گەنەتيكا عىلىمىنىڭ جەتىستىگى – دنك (دەسوسيريبونۋكلەن قىشقىلى) ءتاسىلى ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ قورىتىندىسىنىڭ ناتيجەسىندە وزگەرىس ەنگىزىلدى. امەريكا مەن رەسەيدىڭ گەنەتيك عالىمدارىنىڭ ءبىر-بىرىنە بايلانىسسىز جۇرگىزگەن دەربەس زەرتتەۋلەرى قورىتىندىسىنىڭ ناتيجەسى تۇركى حالىقتارىنىڭ ەڭ كەم دەگەندە 30-40 مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. وسىعان بايلانىستى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنا, ونىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى كوزقاراس تا وزگەرە باستادى. تۇركىلەردىڭ ەجەلگى حالىقتىڭ ءبىرى ەكەنىن بۇرىننان ايتىپ كەلە جاتقان قازاق حالقى ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن ورايلاسا كەلگەن بۇل وزگەرىستى قۋانا قابىلداپ, ونى ناقتى جاڭا ايعاقتارمەن بەكىتە ءتۇسۋ ماقساتىندا “مادەني مۇرا” اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداپ, الىس-جاقىن شەتەلدەر مۇراعاتىندا جاتقان تاريحي دەرەكتەردى جيناپ, ونى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋگە كىرىستى. از جىلدىڭ ىشىندە قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ناقتى تاريحي دەرەكتەر ارقىلى تاريحىمىزدى جاڭاشا پايىمداۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
ءساتتى باستالعان وسىنداي ءىستىڭ ودان ءارى ساپالى جالعاسىن تاۋىپ وتىرعانى دا كوڭىلگە قۋانىش اكەلەدى. وسى جاقىندا عانا 12-13 ماۋسىم كۇندەرى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بەرەل مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىندا 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “مادەني مۇرا” ستراتەگيالىق ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ كوشپەلى ءماجىلىسىنىڭ ءوتۋى وسىنىڭ ايقىن ءبىر دالەلى ەدى.
بەرەل – “پاتشالار جازىعى” دەپ اتالاتىن جازىقتان تابىلعان ارحەولوگيالىق قازبا ماتەريالدارىنىڭ ەرەكشەلىگى جاعىنان الەمدە تەڭدەسى جوق ء(بىر عانا № 11 قورعاننان التىنعا ورانعان ەكى ادام مەن 13 اتتىڭ بۇزىلماعان دەنەسى تابىلعان), مەرزىمى جاعىنان حريستيان داۋىرىنەن بۇرىنعى ءىV-ءىىى عاسىرعا جاتاتىن, كولەمى جاعىنان جەتپىسكە جۋىق كونە ساق زامانىنىڭ قورعانىنان تۇراتىن عاجايىپ مەكەن, سوڭعى جىلدارى اتى الەمگە ايگىلى بولا باستاعان زەرتتەۋ نىساندارىنىڭ ءبىرى.
قوعامدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.س.اشىمباەۆ باستاپ كەلگەن كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قورعاننىڭ باسىندا بولىپ, ءبارىن كوزبەن كورىپ, الدا اتقارىلار ءىستىڭ ءمان-جايىن ماسەلەگە قاتىسى بار مەكەمە باسشىلارىمەن, ءتيىستى ماماندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اقىلداسىپ شەشۋى – ەرتەڭگى ناتيجەگە كەپىلدىك بەرگەندەي ەدى. ويتكەنى, مۇندا بولاشاق “بەرەل” مەملەكەتتىك مۇراجايىنا قاتىستى قۇرىلىستار مەن جول ماسەلەسىنىڭ بولسىن, جۇمسالار قارجى كولەمى مەن ونىڭ ءبولىنۋ ماسەلەسىنىڭ بولسىن, تابىلعان كونە مۇرالاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ولاردى مۇراجايدا ورنالاستىرۋدىڭ رەتى بولسىن – ءبارى-ءبارىنىڭ ءتۇيىنى وسى جەردە ناقتى جاعدايعا ساي ىزدەستىرىلىپ, بار مۇمكىندىككە قاراي لايىقتى شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. “مادەني مۇرانىڭ” قوعامدىق كەڭەسىنىڭ بولاشاق “بەرەل” مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىندا وتكەن كوشپەلى ماجىلىسىنە قاتىسقاندار كوڭىلىنە ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىن ايتۋلى ءبىر مادەني كەشەننىڭ ەندى كوپ ۇزاماي حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اساتىنىنا دەگەن سەنىم بەرىك ۇيالاعانداي بولدى.
عاريفوللا ەسىم, سەناتور, اكادەميك:
– قوعامدىق كەڭەستىڭ كوشپەلى وتىرىسى “بەرەل” قورىق-مۇراجايى تۋرالى كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ باسىن قايىردى. ەستىگەن ءبىر باسقا, ناقتىلى ىستەردى كوزبەن كورگەن الدەقايدا ماعىنالى. كوشپەلى وتىرىستىڭ مازمۇنى دا وسىندا.
بەرەلگە تىكۇشاقپەن ۇشىپ كەلىپ, شىعىس قازاقستاننىڭ وسى ءبىر ايماعىمەن تانىسقاندا ادامدى تاڭعالدىراتىن بۇل ولكەنىڭ كەرەمەتى – كوركەم تابيعاتى. ەكى قاپتالى جارىسا وسكەن قاراعايلى نۋ ورمان بولسا, شىعىس-باتىستى كومكەرىپ جاتقان اقباس تاۋلار, ورتادا “پاتشا جازىعى” دەپ اتالاتىن القاپ, ونى كەۋلەي اققان اساۋ وزەن, شۇيگىن ءشوپ, كىمدى بولسىن تاڭعالدىراتىن سۇلۋ تابيعات. شىركىن دەيسىڭ, التايداي جەر بار ما اسپان استىندا! مىنە, وسى جەردى حانزادا, مۇمكىن پاتشا, مۇمكىن كۇللى التايدى قونىستانعان تۇركى جۇرتىنىڭ ءامىرشىسى ماڭگىلىك مەكەن ەتكەن. ارحەولوگ زەينوللا مىرزانىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جاس شاماسى وردا بۇزار وتىزدىڭ شاماسى, باسىنان اۋىر جارا الىپ, سودان دۇنيەدەن وزعانعا ۇقسايدى. مۇنى زەرتتەگەن ماماندار, سول زاماننىڭ ەمشىلەرى ونىڭ باسىنان العان جاراسىن ەمدەۋ ماقساتىندا, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, وپەراتسيا جاساعانعا ۇقسايدى. قاسىنا كەيىن اناسى جەرلەنگەن. ءبىر عاجابى, بۇل زيراتقا تاماشا ابزەلدەرمەن, مەيلىنشە كوركەمدەلىپ, ساندەلىپ اتتار قوسا جەرلەنگەن. بۇل قانداي ءداستۇر, ول ءالى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. باقيلىققا وتكەن حانزادا-امىرشىگە ابزەلدەرمەن كومكەرىلگەن اتتار قاجەت دەگەن تۇسىنىكتەن تۋعان ءداستۇر بولسا كەرەك. ماحامبەت اقىن ايتقانداي, “ات جىگىتتىڭ مايدانى”, ات ول زامانداعى بىردەن-ءبىر “كولىك”. اتسىز ءومىر جوق. وسى تۇستا ويعا گرەك جۇرتى اڭىزعا اينالدىرعان جارتى دەنەسى ادام, جارتى دەنەسى جىلقى كەنتاۆر بەينەسى ورالادى. اڭىزدىڭ توركىنى وسى “بەرەل” كەسەنەسىنە قاتىستى بولسا كەرەك دەگەن بولجام دا بوي كوتەرىپ قالۋدا. جىلقىنى كەرەمەت قۇرمەتتەۋ, ارينە, ونى اڭىزعا اينالدىرۋدىڭ سۋبستانتسياسى ەكەنى انىق. قانداي بولماسىن اڭىز الدەنەگە تاڭدانۋدان, الدەنەنى كەرەمەت قۇرمەتتەۋدەن تۋماق. بۇل جەردە ات ءوز يەسىنەن ارتىق بولماسا, كەم قۇرمەتكە يە بولىپ تۇرعان جوق, ونىڭ ايعاعى ولاردىڭ تۇلا بويىنىڭ ابزەلدەنۋى, اسا كوركەمدىكپەن ءارى قىمبات بۇيىمدارمەن ورنەكتەلۋى. ات ابزەلدەرى ارنايى اعاشتان قاشالىپ جاسالىپ, سىرتى التىنمەن قاپتالعان. بۇل ۇزدىك شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن ءىس جانە اتتار بىرەۋ ەمەس, بىرنەشەۋ, ءبارى سولاي ساندەندىرىلگەن.
جاراتۋشىنىڭ جاراتقاندارىنىڭ ىشىندە تەڭدەسى جوق ەكى نارسە بار, ءبىرى – ادام, ەكىنشىسى – سۇلۋ ءمۇسىندى جىلقى. بۇل كەسەنەدە وسى ەكەۋىنە بىردەي قۇرمەت كورسەتىلىپ, ونى ۇرپاقتارعا “حات” ەتىپ جەر قوينىنا تاپسىرىپ, سول ارقىلى بىزگە جەتىپ وتىر. ارينە, بۇل جەردە وكىنىشتى جاي, حالقىمىزدىڭ ءوز باسىنا ءوزى يە بولماي, بوداندىقتا بولعانىندا, قاسيەتتى دالامىزدىڭ قويناۋىنىڭ دال-دالىن شىعارىپ, بوگدەلەر توناپ جاتتى. بۇل قورىق تا باسىنان سونداي كۇي كەشكەن, ايتىپ وتىرعانىمىز, بىزگە جەتكەنى عانا. بارعا تاۋبە ەتىپ, ەندى وسىنى بۇگىننەن ەرتەڭگە جەتكىزۋ قامىندا قىزمەت ەتۋ ءىسى تۇر.
بەرەل قورىعىنىڭ باسىندا تۇرعاندا باسقا نەشە قيلى ويلار ءورىلىپ كەلە بەرەدى. جالعان عۇمىردىڭ قاس-قاعىم ءسات ەكەندىگى, بىراق سول ساتتەر ۇزىلمەي تاريحقا اينالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا كوشىپ وتىرۋى. وسى تۇستا ايتپاعىم – ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, تاريح كوشى ۇنەمى ساقتالىپ, جاتتالىپ تا وتىرماعانى تۋرالى شىندىق. ادامزاتتىڭ باسىنان ارىلماعان ءبىر دەرتى بار, ول اركىمنىڭ الىمجەتتىك جاساپ, تاريحتى قايتا جازۋعا دەگەن ىنتاسى. وسى ماسەلە “بەرەلگە” دە قاتىستى. بەرەل ءسوزسىز اتا تاريحىمىزدىڭ بىزگە جەتكەن مۇراسى, جوعارىدا ايتقان “ۇرپاق حاتى”. الايدا, تاريحتىڭ قات-قاتپارلارى كەيدە وزىنشە سويلەپ كەتەتىنى بار. قازاق حالقىنىڭ تاريحى شىڭعىس حاننان باستالىپ, وعان دەيىنگى بابا تاريحى ءۇنسىز قالعان زامان بولعان. ودان بەرىدە قازاق تاريحى قازان توڭكەرىسىنەن باستالعان دەگەن سانا قالىپتاستى, وعان دەيىن مال باققان حالىق, ونىڭ ءتىلى دە, ءدىنى دە سول دەڭگەيدە قالىپ قويعان دەگەن ىلىمسىماقتار پايدا بولدى. ال شامامەن ب.د.د. 5-4 عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن بەرەل ءامىرشىسىنىڭ ءسان-سالتاناتىنا زەر سالساق, تەمىر قورىتىلعان, التىن وندىرىلگەن, اعاشتان جاسالعان بۇيىمداردى شەبەرلىكپەن پايدالانعان تەحنولوگيا بولعان.
بۇل ەرەكشە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەتانىم, ءومىر سالتى, ماعىنالى تۇرمىس. مىنە, ماتەريالدىق مادەنيەتتە مۇنداي جەتىستىككە جەتكەن حالىقتىڭ ويلاۋ دۇنيەسى قانداي بولدى ەكەن دەگەن ساۋال مازالاۋدا. ادام الەمدى ەڭ الدىمەن ويىمەن بيلەپ, سودان بارىپ ىسكە كىرىسكەن. سونداعى ويلاۋ كورىنىسى قالاي بولعان, ەڭ الدىمەن ايتپاعىم – بۇل ءوڭىردە شاكىرت دايارلاۋ ءىسى كەڭىنەن قويىلعان. ول ءۇشىن مادەنيەتتەر الماسۋى بولعان, الەمنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇيىسكەن. ات ابزەلدەرىندە الەمدى سيمۆولدىق تۇردە مەڭزەۋدىڭ تاسىلدەرى بەينەلەنگەن, بۇل دا ارنايى اڭگىمە تاقىرىبى. ارحەولوگ زەينوللا مىرزامەن, وسى تاريحي جادىگەرلەردى ماتىندەر رەتىندە “وقۋ” ءىسىن, قۇداي قالاسا باستاماقپىز. ءاربىر نارسە, ات ابزەلىندەگى نە ءامىرشى-حانزاداعا قاتىستى, تەك انشەيىن ماعىناسىز نارسەلەر ەمەس, ولاردىڭ شىعۋ تەگى, ماعىناسى, دۇنيەتانىمدىق سالماعى بار نارسەلەر, ماسەلەن, سولاردى ءماتىن رەتىندە ءتۇسىنىپ قابىلداۋدا. بۇل – قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن, بىراق وتە قاجەتتى ءىس.
تاريحقا بويلاۋدىڭ, بابالار تۇرمىسىن, ولاردىڭ ويلاۋ الەمىن تانۋدىڭ ودان وزگە ءادىسىن مەن بىلمەيمىن. شىندىق, سولاردان قالىپ بىزگە جەتكەن نارسەلەردە تۇر. ماسەلە, سولاردى اشۋدىڭ مەتودولوگياسى مەن ءتاسىلىن تانۋدا.
بىرەر ءسوز, بەرەل تۋرالى. بۇل ءسىرا بىرىككەن قوس ءسوز, بەر+ەل, مۇمكىن بەرگى+ەل, مۇمكىن بەرەكەلى ەل دەگەن ماعىنا بەرەر. ويلانۋ كەرەك! ءسوزسىز انىق نارسە, مۇندا ەل دەگەن ۇعىم بار. كونە تۇركىلەر ەل دەپ بۇگىنگى ماندەگى يمپەريانى ايتقان. ەل تايپا ەمەس, تايپا دەگەن جۇرت. ەل – “يمپەريا”! دەمەك, بەرەل اتاۋى ەندىگى جەردە بەرەل ءامىرشىسىنىڭ قورىق-مۇراجايى دەپ اتاساق, جاڭساقتىق بولماس. بۇل القاپتى بەرەل ءامىرشىسىنىڭ جازىعى دەگەن دە ورىندى بولادى.
ءامىرشى بولماسا بۇل قورىق تا بولماس ەدى, 2,5 مىڭ جىلدان كەيىن بۇگىنگى ءسوز دە بولماس ەدى.
ەندىگى ماسەلە – بەرەل ءامىرشىسىنىڭ تۋعان, ءومىر كەشكەن زامانىن انىقتاۋ, قۇداي قالاسا بۇل دا شەشىمىن تاباتىن ماسەلە. ولاي دەيتىنىم, ونىڭ ءبىر ۇشقىنى گەرودوتتىڭ “تاريحىندا” جاتىر. بەرەل ءامىرشىسى تۋرالى ناقتىلى ايتىلماسا دا, بۇل ەل تۋرالى جاناما ماعلۇماتتار بار, ونىڭ ءبىرى ساق ويشىلى اناحارسيس سكيفسكيگە قاتىستى بولسا, ەكىنشىسى “ارپوكسانس, ميف سىن تارگيتايا, رودوناچالنيك كاتياروۆ ي تراسپيەۆ ۋ سكيفوۆ” (648-ب.).
اسىقپاي ىزدەي بەرسەك, بەرەلدىڭ قۇپياسى بىرتە-بىرتە اشىلارى انىق, “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى وسى ىزدەنىسكە مۇمكىندىك اشىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىق ءسوزىمىزدى ءبىلدىرۋىمىز ازاماتتىق بورىشىمىز.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, “بەرەل” قورىق-مۇراجايىنىڭ ءالى شەشىلمەگەن ماسەلەلەرى بار ەكەن. ول تۋرالى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ بايانداپ بەردى. سول ماسەلەلەردىڭ دەنى دەرلىك كوشپەلى وتىرىس ۇستىندە شەشىمىن تاپتى. ماۋلەن اشىمباەۆ كەڭەسكە قاتىسىپ وتىرعان مينيسترلىكتەر مەن وزگە مەكەمەلەر جەتەكشىلەرىنە ناقتىلى تاپسىرمالار بەرىپ, ولاردى قاداعالاۋدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى الىبەك اسقاروۆقا جۇكتەدى. كوشپەلى وتىرىستىڭ وسىنداي ناقتىلى شەشىمدەرگە جەتۋىنىڭ ءبىر كەپىلى بىزگە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ مىرزا ءوزىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن كەلىپ, جەرگىلىكتى جەرگە قاتىستى ىستەردى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە العانى ابدەن دۇرىس بولدى. سونىمەن, بەرەل قورىق-مۇراجايىنىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيدەگى اتقارار ىستەرى انىقتالدى, ەندى ەكىنشى كەزەكتە قانداي ىستەر قاجەتتىلىگىن ماۋلەن ساعاتحان ۇلى ناقتىلاپ بەردى, ول – وسى ايماقتى كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, بەرەلدىڭ ناعىز تاريحي-مادەني ورنىن انىقتاۋ. ىسكە, ءسات دەمەكپىن.
