– جاستاردىڭ كوبى «باي بولسام» دەپ ارماندايدى. بىراق اللا تاعالا ءبارىن بوستان-بوس بەرە بەرمەيدى. جاس كەزدەن كوپتىڭ سەنىمىن اقتاي وتىرىپ, بيىك شىڭدارعا شىعۋعا تالپىنۋ كەرەك, تەر توگە, ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ الدىڭا قويعان ماقساتقا جەتۋ كەرەك. ءارى قاراي ءبارىن حالىق كوتەرەدى. بايلىق تا كەلەدى, اتاق تا كەلەدى. حالىق ءوزى قۇرمەتتەيدى, ءوزى ماپەلەيدى. ءوزى كوتەرەدى, ءوزى باعالايدى, – دەگەن بولاتىن. وردا بۇزار جاستاعى جاقسىلىقتىڭ باسقالارعا ونەگە بولاتىن ءسوزى, پاراساتتى وي. قازىرگى وسكەلەڭ جاستار زامانداستارىنا وسىنداي وي تاستاي الا ما ەكەن؟
«سوڭعى جىلدارى «قازاقستاننىڭ قۇرمەتى ازاماتى» دەگەن اتاق پايدا بولدى. ول اتاقتى كىم بەرىپ جاتقانىن بىلەسىز بە؟ ارينە, مەملەكەت باسشىسى نەمەسە ۇكىمەت باسشىسى ەمەس, پارلامەنت تە ەمەس. قازاقتىڭ اتاققۇمارلىعىن ءبىلىپ العان, پايدانىڭ كوزىن تاپقان رەسەيلىك جەكە كاسىپكەرلەر توبى الگى اتاقتى ويلاپ تاۋىپ, جىلتىر مەتالدان وردەن شىعارىپ, باسپاحانادان كوز تارتار قاتىرما كۋالىك باستىرىپ, ارقايسىسىن 1,5–1,75 ميلليون تەڭگەگە «سىيلاپ» جاتىر. ول «جوعارى دا قۇرمەتتى اتاق» جىلىنا 20-30 قازاققا بەرىلىپ, وردەن الگىلەردىڭ جۇرەكتەرىن «جىلىتىپ ءجۇر». قازاقتار اراسىندا قۇددى اتاق الۋدان جارىس بولىپ جاتقانداي. جۋىردا ەستىدىم, ءبىر ازامات 8 اۋداننىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتانىپتى. تاڭعالماسقا امالىڭ جوق! بۇيتە بەرسەك ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن «الەمنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاققا دا جەتەتىن ءتۇرىمىز بار. پىسىقايلار امان بولسا, ول كۇنگە دە جەتەرمىز... قۇندىلىق نەگە قۇلدىراپ بارادى, ا؟» – دەپ كۇيىنەدى جاڭاتاستىق دوسىم دۋلات وتەش ۇلى.
وسى ورايدا, ارتىنا وشپەس شىعارماشىلىق مۇرا قالدىرعان دارابوز سۋرەتكەر تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ قاراپايىمدىلىعى ەسىمە تۇسەدى. قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندەگى سوزاق وڭىرىندەگى بابااتادا دۇنيەگە كەلگەن ول ەڭبەك دەمالىسىن تۋعان اۋىلىندا وتكىزگەندى ءجون سانايدى ەكەن. «تاكەن اعا ەلگە كەلگەن سايىن ۇيگە سوعىپ, اكەيگە سالەم بەرiپ, بiر-ەكi كۇن جاتىپ, اڭگiمەلەسiپ, اكەيدiڭ كۇرەڭ قاسقا جورعاسىن مiنiپ, كوسەگەنiڭ كوك جونىن ارالاپ كەتەتiن. جوندا مال باعىپ وتىرعان تانىس اعايىن-قاريالاردىڭ ۇيiنە قونا جاتىپ, تۋعان جەرiنiڭ ساي-سالاسىن, تاۋ-قياسىن ارالاپ, ماۋقىن باسىپ, مۇزداي بۇلاقتارىنان سۋ iشiپ, مەيلiنشە كوڭiلدi ورالاتىن», دەپ ەسكە الادى تاكەڭنiڭ ەلدەگi iنiسi ساپاربەك سوپبەك ۇلى.
قاراپايىمدىلىق دەگەننەن شىعادى, تاكەن الiمقۇلوۆ كەزiندە ۇلى اباي تۋرالى «جۇمباق جان» دەگەن قۇندى زەرتتەۋ كiتابىن جازعانى بەلگiلi. سونى وقىپ شىققان بiر جازۋشى iنiسi:
– تاكە-اۋ! مىنا ەڭبەگiڭiز داپ-دايىن تۇرعان ديسسەرتاتسيا عوي. كەيبiرەۋلەر شامالى بiردەڭە جازسا بولدى, ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىم كانديداتى نەمەسە عىلىم دوكتورى بولىپ كەۋدەسiن كەرiپ, قازداي قوقيلانىپ, ماڭعازدانىپ شىعا كەلەدi. سiزدiڭ ولاردان نەڭiز كەم؟ – دەيدi. سوندا تاكەن ەش تەجەلمەستەن:
– ماعان عۇمىرى قىسقا, دىز ەتپە, داڭعازا اتاقتىڭ تۇككە دە قاجەتi جوق. مەنi بولاشاق ۇرپاق وزدەرi iزدەپ تابادى. مىنا «جامان» اعاڭا باعانى دا, اتاقتى دا بەرۋ – بولاشاق ەنشiسiندە. مەنiڭ تاعدىرىم – حالىقتىڭ تاعدىرى. مەن ءوز شىعارمالارىما ماڭگiلiك ءومiر سۇرەتiن اقيقاتتى ارقاۋ ەتكەن جانمىن, – دەپ جاۋاپ بەرiپتi. تاكەن ومىرىندە بىردە-ءبىر اتاققا, وردەن مەن مەدالعا يە بولماي وتكەن جازۋشى ەكەن. تاكەن مانساپ, اتاق, جاساندى بەدەل, بايلىق, دۇنيە قۋمادى. ەشكىمنىڭ الدىنا باسىن ءيىپ بارمادى. ساياق ءجۇرىپ, جۇمباق تىرشىلىك ەتىپ, وي تەرەڭىنە بەرىلىپ تۇشىمدى شىعارمالار جازدى.
ابىروي – ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قۇندىلىقتىڭ ءبىرى, كىسىلىك, ادامگەرشىلىكتىڭ تىرەگى. اتاق پەن ابىروي سينونيم بولعانىمەن, ەكەۋى ەكى بولەك نارسە. اتاقتى ادامنىڭ (پەندەنىڭ) قولىنان العانمەن, ابىرويدى ءوزىڭ جينايسىڭ. ابىروي مەن اتاق – باق پەن قىدىر سياقتى. باق قونعانمەن قىدىر دارىماسا, ول اتاقتىڭ نۇرى تەز سونەدى.
ابىروي قانشالىقتى ۇزاق ۋاقىت بويى تىرنەكتەپ جينالعانىمەن, ءبىر ساتتە عانا, سىن ساعاتتا شالىس باسقان قادامنان وعان كەسىر كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ەل اراسىندا بەرىلەتىن باتادا «ابىرويلى بول!» دەگەن قاعيدات ورىن العان. ال سىن ساتتە ابىرجىعان كەزدە «ا, قۇداي, ابىرويىمنان ايىرما!» دەپ جالبارىنادى, ونىڭ ازايماۋىن تىلەيدى. ياعني قازاق بالاسىنا ابىرويدان ايىرىلۋدان اسقان جازا جوق. حالىق «ابىرويىڭدى جاسىڭنان ساقتا» دەپ ۇدايى ەسكەرتەدى, ەلدىڭ ابىرويىن قورعاعان كۇرەسكەرلەردى قۇرمەتپەن ارداقتايدى, ولاردىڭ ونەگەلەرىن جىر-اڭىز ەتىپ, مۇرات تۇتادى.
ەڭبەكپەن كەلگەن اتاق قانا ادامدى ابىرويلى ەتىپ, باياندى باقىتقا بولەپ, مەرەيىن وسىرەتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق ەكەنىن ەستە ۇستاعانىمىز ابزال.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا پروفەسسورى
تاراز
