ءماجىلىستىڭ بىلتىر 12 ساۋىردە وتكەن جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجان لۋدومانيا تاقىرىبىن كوتەردى. ونىڭ سوزىنشە, قۇمار ويىنداردىڭ قوعامعا دەندەپ ەنىپ كەتكەنى سونشالىق – ءاربىر بەسىنشى جاس ازامات كازينو وينايدى نە بۋكمەكەرلەرگە اقشا تىگەدى. ياعني جاس بۋىننىڭ ءبىر ميلليون وكىلى وسىنداي قاۋىپتى جولعا تۇسكەن. ءتىپتى 2022 جىلى قۇمار ويىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە ءباس تىگۋ بويىنشا قىزمەتتەر كولەمى 553,6 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. سوندىقتان ج.ءاشىمجان: «قازىرگى تاڭدا لۋدومانيا ناركومانيادان دا قاۋىپتى دەرتكە اينالىپ كەتتى. تىعىرىققا ابدەن تىرەلگەن ويىنقۇمار جاستار كەز كەلگەن قاۋىپتى قىلمىسقا بارادى, ءتىپتى, سۋيتسيد جاساپ جاتقاندارى دا كوپ. جۋىردا قىزىلوردادا بانك قىزمەتكەرى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن بانكتەن 6 ميلليون تەڭگە ۇرلاپ, بۋكمەكەرلىك كەڭسەگە ۇتىلعانىن ەستىپ جاعا ۇستادىق. ونىڭ الدىندا مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاس مامانداردىڭ دا وسىنداي ۇرلىق-قارلىققا بارعانىن كوپ وقىعانبىز. اقشا تابا الماعاندارى سۋيتسيد جاساپ جاتىر. اجىراسۋ دەرەكتەرى كوبەيىپ كەتتى. بۇل راسىمەن دە ۇلتتىق پروبلەماعا اينالدى», دەپ دابىل قاقتى.
بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى جۇمساۋ ماسەلەسى دە حالىق قالاۋلىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. مىسالى, نارتاي سارسەنعاليەۆ بىلتىر 8 قاراشادا وتكەن جيىندا سپورتقا قاتىستى ماسەلە قوزعاپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولدادى. ونىڭ سوزىنشە, ەلىمىزدە اتالعان سالاعا جىلىنا 775 ميلليون دوللار بولىنەدى. سوعان قاراماستان, سپورتتى قارىق قىلىپ جاتقانىمىز شامالى. بۇعان دالەل رەتىندە دەپۋتات 2021 جىلى توكيو وليمپياداسىندا نەبارى 8 قولا مەدال العانىمىزدى ايتتى. سونداي-اق وزگە مەملەكەتتەر بۇل باعىتقا قانشا قاراجات بولەتىنىن سالىستىرىپ: «سوندا الگى 775 ميلليون دوللارعا جەتكەن جەتىستىگىمىز وسى ما؟ ەندى سالىستىرىپ ايتايىن, سپورتقا 41 ميلليون دوللار بولگەن نيدەرلاند توكيوداعى وليمپيادادا 10 التىن, 12 كۇمىس, 14 قولا مەدال الدى. ال سپورتقا 46 ميلليون دوللار بولگەن دانيا توكيودا 3 التىن, 4 كۇمىس, 4 قولا مەدال الدى. ءبىز 775 ميلليون دوللاردى سپورتقا ءبولىپ, 8 قولامەن كەلدىك. جۋىردا قىتايدا وتكەن ازيا ويىندارىنان 11-ورىنمەن ورالعانىمىزدى جانە قوسىڭىز بۇعان», دەپ شامداندى.
ن.ارالباي ۇلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاندا 180-نەن استام سپورت ءتۇرى رەسمي تىركەلىپ, قازىنادان قارجىلاندىرىلادى. ءبىر قىزىعى, سونىڭ 50-گە جۋىعى عانا جازعى وليمپيادا ويىندارىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن. ال پەنچاك سيلات, سپورتتىق بالىق اۋلاۋ, بياتل, ترياتل, پەتانك, تەكبول, ۋنيفايت, چەرليدينگ سەكىلدى جۇرت بۇرىن-سوڭدى اتاۋىن دا ەستىمەگەن 130 شاقتى سپورت تۇرىنە قىرۋار اقشا ءبولىپ وتىرعانى ءۇشىن دەپۋتات جاۋاپتى مينيسترلىككە نارازىلىق ءبىلدىردى.
ەل قازىناسى وڭدى-سولدى ىسىراپ بولىپ جاتقانىن سىنعا العان تاعى ءبىر دەپۋتات – داۋلەت مۇقاەۆ. ول ءماجىلىستىڭ بيىلعى 17 قاڭتارىندا وتكەن جالپى وتىرىسىندا كينو ءتۇسىرۋ سالاسىنداعى ولقىلىقتاردى جىپكە ءتىزدى. د.مۇقاەۆتىڭ دەرەگىنشە, 2019-2023 جىلدار ارالىعىندا وتاندىق 100 فيلمگە شامامەن 23 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. الايدا ءبارى دەرلىك شىعىندى اقتاماي, سالدارىنان مەملەكەت قارجىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي ءراسۋا بولعان. دەپۋتات ناقتى فاكتىلەر كەلتىردى. مىسالى, «Atlas Entertainment» كومپانياسى تۇسىرگەن وتاندىق «ۆرەميا پاتريوتوۆ» فيلمىنە 1 ميلليارد تەڭگە جۇمسالسا, ونىڭ كاسسالىق جيناعى نەبارى – 10 ميلليون تەڭگە. بۇل جۇمسالعان سومانىڭ 1% عانا ەكەن. سونداي-اق «Satai film» تۇسىرگەن «بوكسشى» فيلمىنە 900 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان, ال كاسسالىق جيناق – 25 ميلليون تەڭگە. سونىمەن بىرگە «مەدەت فيلم» تۇسىرگەن «لەتو 1941-گو» وتاندىق كينوسىنا 700 ميلليون تەڭگە بولىنسە, ونىڭ 2 ميلليون تەڭگەسى عانا قايتارىلدى. بۇل كەتكەن شىعىننان 350 ەسە از كورىنەدى. وسىنداي ستاتيستيكالاردى سانامالاي كەلە, د.مۇقاەۆ: «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەت قارجىسىنا 600-دەن اسا فيلم تۇسىرىلسە, سونىڭ ىشىندە ءوز-ءوزىن اقتاپ, پايداعا شىققان فيلم «دوس-مۇقاسان» تۋىندىسى. قازىر الەمدىك تاجىريبەدە كينو يندۋسترياسى ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى درايۆەرىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان قانشاما قاراجاتقا ءتۇسىرىلىپ جاتقان فيلمدەردىڭ قىزىعىن حالىق كورۋى قاجەت. مەملەكەتتەن قارجىلىق قولداۋ الۋعا ءۇمىتتى جوبالارىمەن كەلگەن كينوگەرلەردى قولداۋدىڭ جان-جاقتى مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ قاجەت», دەدى.
كەيىنگى جىلدارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەڭ ەتەك جايعان جامان ادەتتەردىڭ ءبىرى – ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدە 11-15 جاس ارالىعىنداعى وقۋشىلاردىڭ 10 پايىزى ۆەيپ شەگەدى. وكىنىشكە قاراي, جاستار مەن ەرەسەكتەر اراسىندا دا بۇل نارسە كەڭ تاراعان. قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, 2020 جىلدان بەرى ۆەيپ ساتىلۋى 300 ەسە وسكەن ەكەن. سوندىقتان دەپۋتات داۋلەت تۇرلىحانوۆ ءماجىلىستىڭ بيىلعى 24 قاڭتارداعى وتىرىسىندا وسى تاقىرىپتى قاۋزادى. ونىڭ سوزىنشە, ەلەكتروندىق تەمەكىنى استانالىق جانە الماتىلىق جاستاردىڭ 80 پايىزى ساتىپ الاتىن كورىنەدى. ال ماماندار ۆەيپتەگى نيكوتين جاس بالانىڭ ميىنا 8 سەكۋندتا اسەر ەتىپ, ونىڭ تامىرىن تارىلتىپ, جۇرەگىنە سالماق تۇسىرەتىنىن ەسكەرتىپ وتىر. سوندىقتان ارتەريالىق قىسىمنىڭ ارتۋى, ميوكارد پەن ينسۋلت قاۋپى تونەدى. د.تۇرلىحانوۆ وسىنداي دەرەكتەر كەلتىرۋمەن قاتار, ۆەيپتى قولدانۋعا الەمنىڭ 35 ەلىندە قاتاڭ تىيىم سالىنعانىن اتاپ ءوتتى. سول سەبەپتى, ەلەكتروندى تەمەكى ساۋداسىنا توسقاۋىل قوياتىن زاڭ جوباسى ماجىلىستە ماقۇلدانىپ, سەناتقا جولداندى.
حالىق قالاۋلىسى ۆەيپتەن بولەك, سينتەتيكالىق ەسىرتكى, ءبىر ىشسەڭ, قايتا-قايتا ىشە بەرگىڭ كەلەتىن ەنەرگەتيكالىق سۋسىن سەكىلدى زارارلى زاتتار كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارا جاتقانىنا ۋايىمىن ءبىلدىردى. «سولاردىڭ ءبىرى – قورقور ءتۇتىنى. بۇل دا جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كوبەيىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ازدىرىپ بارادى. بۇگىندە ارنايى كوڭىل كوتەرەتىن, تاماقتاناتىن ورىنداردى قويىپ, جاستار كولىككە سالىپ الىپ, قورقورلاتاتىن جاعدايعا جەتتى. ءتىپتى جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزى توپتالىپ كاليان شەگىپ, اينالاسىن كوك تۇتىنگە كومۋدە. ال كالياننىڭ قۇرامىندا نە بار ەكەنى, نە قوسىپ جاتقانى بەلگىسىز. وعان تەمەكىدەن بولەك ءتۇرلى اروماتيزاتور, ماسايتاتىن زاتتار قوسىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. وعان گاشيش تە, اراق تا, كونياك تا قوسۋى ابدەن مۇمكىن. ونى قاداعالاپ جاتقان ءبىر جان جوق! بۇل – دابىل قاعارلىق جاعداي», دەدى د.تۇرلىحانوۆ.
كيبەرالاياقتار كەيىنگى بىرنەشە جىلدا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, تالاي وتانداسىمىزدى سان سوقتىرىپ, ميلليونداعان قارجىسىن جىمقىرعانى راس. «Finprom.kz» سايتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلى الاياقتار 96 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق زالال كەلتىرگەن. مۇنداي قىلمىستاردىڭ جارتىسى ينتەرنەت كەڭىستىگىندە جاسالعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, سونىڭ 2,5%-ى عانا اشىلىپ, جابىرلەنۋشىلەر اقشاسىن قايتارىپ العان. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ينتەرنەت الاياقتارىن قۇرىقتاۋ قيىنعا سوعاتىن سەبەبى – ولاردىڭ كوبى شەتەلدەردە وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار. ءماجىلىستىڭ بيىل 14 اقپانداعى باسقوسۋىندا دەپۋتات ماگەررام ماگەرراموۆ وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, بايانداما جاسادى. ونىڭ سوزىنشە, ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرى, ۇيالى تەلەفونى, بانك ەسەپشوتىنىڭ ءنومىرى سەكىلدى مالىمەتتەرگە قول جەتكىزگەن الاياقتار قوڭىراۋ شالىپ, الداپ-سۋلاپ, جىمىسقى ويىن جۇزەگە اسىرادى. تەك 2023 جىلدىڭ وزىندە قازاقستان تۇرعىندارىنا جالعان نومىرلەردەن بايلانىسقا شىققان 43 ميلليوننان استام قوڭىراۋعا تىيىم سالىنعان. بۇقارانى كيبەرالاياقتاردان قورعاۋ ءۇشىن دەپۋتات مىناداي ۇسىنىس ايتتى: «ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ ينفراقۇرىلىمى كومەگىمەن الاياقتار ارەكەتتەرىن جاساپ جاتادى. سوندىقتان وسى ينفراقۇرىلىم ارقىلى الاياقتار ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرسا, وندا زارداپ شەككەندەرگە كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ ورنىن اتالعان بانكتەر مەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى تولتىرۋعا ءتيىس دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەۋ ۇسىنىلدى. زاڭ جوباسىنداعى مۇنداي جاۋاپكەرشىلىك كيبەرالاياقتىققا قارسى تۇرۋ ءۇشىن قارجى جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانيالاردىڭ قۋاتتى تەحنولوگيالىق رەسۋرستارىن ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى».
دەپۋتاتتار ماجىلىستە بۇلاردان بولەك تالاي ماسەلەنى كوتەرىپ قانا قويماي, ناقتى شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ ءجۇر. مىسالى, جات ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگياسىنا توسقاۋىل قويۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ, ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋ, سۋ تاسقىنى قاۋپى بار ايماقتاردىڭ كارتاسىن ازىرلەۋ, جەمقورلىق تۋرالى دەرەكتەردى حالىققا اشىق جاريالاۋ, ەلدەگى قىمباتشىلىقتى جويۋ, تاعى باسقالاردى اتاۋعا بولادى. ەندى مۇنداي مالىمدەمەلەر ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماي, قۇزىرلى ورگاندار مەن جاۋاپتى مينيسترلىكتەر وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدى ناقتى قولعا العانى قاجەت.
الپامىس فايزوللا,
جۋرناليست
