مال اۋرۋىن ەمدەۋ نازاردان تىس قالماسىن

ۆەتەريناريا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن قاسىموۆ ۇلان-بايتاق جەرىمىز­دە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ قا­لاي جۇزەگە اسقاندىعى, جۇق­پا­لى­­ اۋرۋلاردان قازىرگى جاعدايى, ولار­دىڭ قانداي جاڭا ءتۇرى بار ەكەنى­نە قاتىستى ماسەلەلەردى ور­تا­عا سالدى. پروفەسسوردىڭ ­ايتۋىن­­­شا, حالقىمىز ەجەلدەن جىل مەز­گى­لىمەن جايىلىم اۋىستى­رۋ, تا­­بي­­عاتقا بەيىمدى, ءونىمدى مال ­تۇ­­قى­­مىن جەتىلدىرۋ, مالدى اعىن سۋ­دا عانا سۋارۋ, جاز ايىندا قي ويىپ, مال قورالارىن جەلدەتۋ, سا­ناتسيالاۋ سياقتى سانيتارلىق شارالاردى ورىنداپ, اسا قاۋىپ­تى اۋسىل, توپالاڭ, كۇل, كەبەنەك سياقتى ينفەكتسيالارعا قارسى كۇرەس شارالارىنىڭ عاسىرلىق مول تاجىريبەسىن قولدانىپ كەلگەن. مىسالى, اۋسىلمەن اۋى­رىپ جازىلعان سيىردىڭ اۋىز قۋى­سىندا, تۇياق اراسىندا جا­رىلعان كۇل­دىرەۋىكتەردى تاياققا ورال­عان ماتامەن ىسقىلاۋ ار­قى­لى, ساۋ مالعا جۇقتىرماي, ىن­­دەت­تىڭ الدىن العان. كەيىننەن ۆاك­­تسي­ناتسيالاۋدىڭ بۇل ءتاسى­لىن 1798 اعىلشىن عالىمى ەدۋارد دجەنەر شەشەككە قار­سى قول­دانعان. توپالاڭ انىق­تال­عان­دا جۇرتتى جاڭارتۋ, ولەك­سەنى ورتەۋ, ىندەت وشاعىندا ۇزاق جىل­­دار بويى مال جايلاۋ شا­­­را­­لارى قولدانىلعان. ال ۇلى­بريتانيا عالىمى مارلسون 1861 جىلى «جەرورتا» تەڭىزى­نىڭ «مال­­تا» ارالىندا اعىلشىن اس­كەر­لەرىنىڭ دەنە قىزۋى وق­تىن-وقتىن كوتەرىلىپ اۋىرعاندا, ولار­دىڭ ەشكى ءسۇتىن ىشكەنى سەبەپ بولعان. سودان «مالتا بەز­گەگى» اۋرۋ قوزدىرۋشىسىن ال­عاش انىقتاعان عالىم D.Bruce اتى­مەن 1929 جىلى «برۋتسەل­لەز» دەپ اتالدى. وسىلايشا, اعىل­شىن عالىمدارىنان بۇرىن با­بالا­رىمىز برۋتسەللەزدى «ەشكى بەز­گەگى» دەپ اتاپ, ءسۇتىن قايناتىپ ىشكەن. قازاقتار جۇقپالى اۋرۋلاردى ولاردا بايقالاتىن ناقتى كلينيكالىق بەلگىلەرى بويىنشا, مىسالى, جاماندات, توپالاڭ, سىرەسپە, بۇزاۋتاز, قاراسان, ەشكى بەزگەگى, شىرىك باقاي, قارا سۇيەل دەپ ناقتى انىقتاعان.

بۇگىنگى كۇنى برۋتسەللەز ەل ايماق­­تارىندا بەلەڭ الىپ, مال شا­­رۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەلەۋلى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. پروفەس­سور ە.قاسىموۆ بۇل زوونوزدى ىندەتتىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دا وتە زيان ەكەنىن العا تارتتى. پرو­فەسسور وسى ورايدا مال برۋ­تسەل­لەزىنە قارسى كۇرەس شا­را­لارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى مونوگرافيالارىن باسشىلىققا الىپ, وسى عى­­لىمي ەڭبەكتەردە ىندەتتى ەمدەۋ, اۋرۋ انىقتالعان جاعدايدا, ىندەت وشاعىنان قىسقا مەرزىمدە الىس­تاۋ جۇيەسىنە قاتىستى زەرت­تەۋلەرىن تاجىريبەدە قولدانۋ ار­قىلى بىرنەشە اۋقىمدى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارى, ەلدى مەكەندەر ءبىر جىل ارالىعىندا برۋتسەللەزدەن تولىق ساۋىققاندىعىن العا تارتتى.

– بۇگىندە تۇركيانىڭ «Bayer», «Topسim» فيرمالارى وندىرەتىن جوعارى ساپالى ەكتو جانە ەندو پارازيتتەرگە قارسى «بايتيكول», «بايكەناتوكس», «يۆومەك» پرەپاراتتارى ەلىمىزدىڭ اباي جانە الماتى وبلىستارىندا قىشى­ما ىندەتىنە قارسى قولدانىلىپ كەلەدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى پرەپارات تەرىگە سىڭبەي, سىرتىندا عانا ۇزاق مەرزىمدە ساقتالادى. ەگەر دارىلەنگەن وتارعا سىرتتان مال قوسىلاتىن بولسا, تىكەلەي جاناسۋ ارقىلى ولاردى دا ەكتوپارازيتتەر تۋدىراتىن قىشىما اۋرۋىنان ساقتاندىرادى. اتالعان پرەپاراتتار ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا, ولاردى قولدانعاننان كە­يىن مالدىڭ ەتىن جەۋگە شەكتەۋ قويىلمايدى. ارينە, «Bayer» فير­ماسى پرەپاراتىنىڭ قولدا­نىلۋى جەڭىل ءارى قىتاي, ءۇندىستان ەلدەرىنەن تاسىمالدانىپ, بۇگىن­دە ەلىمىزدە قولدانىلىپ جۇرگەن نەوتسيدول سياقتى انالوگتەرى­نەن ساپاسى دا جوعارى. دەگەن­مەن باعاسى دا ارزان تۇرمايتىن مۇنداي پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ شارۋاشىلىققا ەداۋىر سال­ماق تۇسىرەدى. سوندىقتان ىندەت­كە قارسى ارنايى شارالاردى ۇيىم­داس­تىرۋدا ساپالى ۆاكتسينا­لار­دى, ەكتو جانە ەندو پارازيت­تەرگە قار­سى قولدانىلاتىن پرەپا­رات­­تار­­­دى ەلىمىزدە ءوندىرۋ ۋاقىت كۇت­تىر­­مەي­دى. مىسالى, وبا, توپالاڭ, قۇتى­رىق, اۋسىل, ەلەۋ­­سىز عانا بو­لىپ كەلەتىن تۇ­ماۋ­دىڭ, ءتىپتى ادام­نىڭ, مال­دىڭ ەمەس, قۇس تۇماۋى­نىڭ ءوزى دۇنيە­جۇزىن سەرگەلدەڭ­گە سالا­تى­نى بەلگىلى. سوندىق­تان «ەمەر­گەنتتى ينفەكتسيا­لار» دەپ اتال­عان بۇل اۋرۋلاردىڭ قاۋىپ-قا­تەرىن باعامداپ, الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى ماماندار دايار­­لاپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قا­جەت. مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ۆەتە­رينارياداعى جەتىستىكتەر مەن جاڭا­ باعىت­تى قالىپتاستىرا­تى­نى انىق. ەلىمىزدە برۋتسەللەزدى ەمدەۋ­گە قاتىستى عىلىمي جوبالارعا, ءتورت ت ۇلىك مالدى كەشەندى زەرت­تەۋ­لەرگە بيۋدجەتتەن ۇلكەن قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. الايدا قارا­جات كوزدەرى ماقساتسىز جۇمسالىپ وتىر, – دەيدى ە.قاسىموۆ.

پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە, سوڭ­عى قابىلدانعان «برۋتسەللەز بويىنشا ۆەتەرينارلىق ءىس-شا­رالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبى» تو­لىعىمەن حالىقارالىق ەرەجە­لەرگە نەگىزدەلگەن. بىراق بۇل ەرەجەلەر تەك ۇسىنىمدىق سيپاتتا عانا بولعاندىقتان, ونى ءار ەل ءوز قالاۋىنا قاراي ىسكە اسى­رىپ كەلەدى. بۇگىندە برۋتسەللەزدىڭ ىن­دەتتىك احۋالى توقىراۋ جىلدا­رى­نا قاراعاندا ايتارلىق­تاي جاقسار­دى. دەگەنمەن 2019 جىلى قابىل­دان­عان جاڭا قۇجات­تا, وكىنىشكە قاراي, نەگىزگى ەرەجە­لەر بۇرىنعى, ياعني 1999 بەكىتىل­گەن ەرەجەلەردەن ءتۇرلى سەبەپكە باي­لانىستى وزگەرتىلىپ, ەل­ىمىز­دىڭ ىندەتتىك جاعدايى, ۆاك­تسي­نالاردىڭ كەڭ تۇردە قولدا­نى­لۋى ەسكەرىلمەي قالعان. سونى­­مەن بىرگە جاڭا تارتىپتەگى ەرەجە­لەر­­­دە ارنايى تەرمينولوگيا­­دا كوپ­تە­­­گەن كەمشىلىك كەزدەسەدى. بۇدان ­باس­قا, شەكارانى قورعاۋ جونىن­دەگى ­شارالار, ترانزيتتىك باقىلاۋ ­تالابى كورسەتىلمەگەن. ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن وسى قاۋىپتى ينفەكتسيادان قورعاۋ­دا ءىس-شارالار قامتىلماي, حالىق­ارا­لىق نورمالار بويىنشا ىندەت­تىڭ الدىن الۋ شارالارى جا­زىل­­ماي قالعان. برۋتسەللەز – ەلى­مىز­دىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر­عان ءارى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ەرەكشە ءمان بەرىپ قارايتىن جۇق­پا­لى اۋرۋ ءتۇرى. سوندىقتان مال برۋ­تسەللەزىنەن ارىلۋ ءۇشىن ارنايى ۇلت­تىق باعدارلاما قابىل­دانۋى قاجەت.

الماتى