ءبىز دە ەس بىلگەلى سول بايعانين اۋدانىنىڭ جارلى اۋىلىندا تۇردىق. سول اۋىلدى ءوز قولدارىمەن قۇرىپ, اياعىنا تۇرعىزعان تاۋعا بەرگىسىز نەبىر تۇلعالار وتكەنىن كوزىمىزبەن كوردىك.
«قاسىندا جۇرگەننەن سوڭ كۇندە كورىپ,
تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى...»
دەگەندەي سول اعالاردىڭ قولىمەن اۋىل مەن اۋدانىمىز گۇلدەندى. گۇلدەنگەن اۋداندار مەن وبلىستاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىز وركەندەپ, ەركىندىگىنە قول جەتكىزدى. كوز الدىمىزدا ەلدىڭ جۇگىن ارقالاي ءجۇرىپ تۇلعالىق بەينەلەرى سومدالعان سول جۇلدىزدى شوعىردىڭ بىرەگەيى تولەباەۆ قالدىباي كوكەمىز ەدى.
اعايىن-تۋىستى بىلاي قويعاندا اۋىلداستاردىڭ ءوزى تۇگەلدەي دەرلىك «كوكە» دەپ كەتكەن اعانى العاش تانىعانىمدا, جەتى جاستا ەدىم. ول كىسى ءبىزدىڭ اۋىلدا «پارتكوم» قىزمەتىندە-تۇعىن.
العاشىندا تىكىرەيگەن بۋرىل شاشتارىنا قاراپ مىنەزى تىك ادام با دەپ ويلاپ قالعانىم دا راس. تەك امانداسقان ساتتەن-اق, «اينالايىنىن» توگە جونەلگەن, مەيىرىمدى ءجۇزىن كورگەن سوڭ ويىم وزگەرىپ سالا بەرگەن-ءدى.
«الىس پەن جاقىندى يت پەن بالا بىلەدى» دەمەكشى, سول كۇننەن باستاپ ءوزىم دە قالاي «كوكە» دەپ كەتكەنىمدى بايقاماي قالعاندايمىن. ەڭ قاتتى اشۋلانعاندا عانا ءسال-ءپال ءزىل قوسىپ ء«اي, بەزوبرازيە!» دەگەننەن بەكەر بوقتىعى جوق, بالا كوڭىل قاريانى قان كەشىپ كەلگەن ادام دەپ ەشكىم ويلامايتىن. كەرىسىنشە, اۋىلدىڭ اڭعال, اق ادال ادامدارى جايىندا اڭگىمە ايتىلا قالسا, كوكەمىزدىڭ شوپىرى باتان اعاي ەكەۋى كولىكتەرىنىڭ دوڭعالاقتارىن قالاي قۋعاندىعىن ايتىپ, سىقىلىقتاپ كۇلەتىندەرى بار-تىن.
بىردە اۋدانداعى كەزەكتى جينالىستان قايتقان كوكەمىز تەمەكىسىنىڭ تۇقىلىن تاستاۋعا ۋاز كولىگىنىڭ تەرەزەسىن اشا بەرە جاندارىنان زۋىلداپ ءوتىپ بارا جاتقان دوڭعالاققا كوزى تۇسەدى. سودان شوپىرىنا بۇرىلىپ:
– ءاي, باتان, مىنا ءبىر جاپ-جاڭا دوڭعالاق سەنىڭ ماشيناڭا شاق كەلەتىن سياقتى, توقتاپ سالىپ الا قويشى, دەيدى ەمەس پە؟
جاندارىنان زۋ ەتە قالعان دوڭعالاقتى قۇلاعان جەرىنە دەيىن قۋىپ بارىپ تەجەگىشىن باسىپ قالعاندا ءۇش اياقپەن زىرعىپ كەلە جاتقان ماشينا دا ءبىر جاعىنا قاراي شوڭقيا قالىپتى دەسەدى. ءتۇسىپ قاراسا, قۋالاپ جۇرگەندەرى ءوز ماشينالارىنىڭ دوڭعالاعى ەكەن. ەكەۋى ال كەپ كۇلسىن. سودان: ء«بىزدىڭ ءوز دوڭعالاعىمىز ەكەن عوي», دەگەن قىستىرما ءازىل دە پايدا بولعان كەزدەر بار-تۇعىن...
مەن قالدىباي كوكەمدى جاقسى تانۋىمنىڭ ءۇش سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى جانە ەڭ باستىسى كەنجە ۇلى بەكزاتپەن ون جىل ءبىر كلاستا وقىدىق. ەكىنشىسى, اكەلەرىمىز قىزمەتتەس بولدى. ءۇشىنشىسى, بەكزاتتىڭ اناسىن, تاجەن اپامىزدى مەنىڭ شەشەم قوسايدىڭ قىزى دەپ اپا تۇتتى. جەتى بالانىڭ ورتاسىنداعى ەكى ءتۇيىر ۇل بولعان سوڭ با, بەكزات اناسىنا قاتتى ەركەلەيتىن. بالا كەزىندە ءتىپتى, «ارقالاپ اپارماساڭ مەكتەپكە بارمايمىن» دەپ بوپسالايتىن دا كەزدەرى بار-تىن. بەكزاتتىڭ بىزدەن كىشىلىگى بولسا دا, سول ەركەلىكتىڭ ارقاسىندا مەكتەپكە ءبىر جىل بۇرىن باردى, قاتار وقىدىق. دوس بولدىق. بىرگە وينادىق. ول كەزدەرى ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇيىمىزگە قونىپ قالا سالۋ دەگەن دە قالىپتى جاعداي ەدى.
تاجەن اپامىز دا وتە ءبىر مەيىرىمدى جان ەدى, جارىقتىق. قىرىق جاسىندا دۇنيەگە اكەلگەن ءسۇت كەنجەسى انارىن «سوروكوۆكام» دەپ ەركەلەتەتىن. مارقۇم, ومىردەن ەرتەرەك كەتتى. ءتاڭىرى سىيلاعان ون بالانىڭ ۇشەۋى جاستاي شەتىنەسە دە, قالعان جەتەۋىنىڭ جەتىلگەنىن كورىپ بارىپ باقيعا وزدى.
سوعىستىڭ زاردابى ما, كوكەمىز پاپيروستى وتە كوپ تارتاتىن. ءبىر شايدىڭ ۇستىندە ءتورت-بەسەۋىن شەگىپ, توبەسى الاسالاۋ كەلەتىن توقال تامنىڭ ءىشىن كوك ءتۇتىن قىلىپ وتىراتىن. اپامىز: «ەكەۋمىز شاي ءىشىپ وتىرعان ساتتە ۇيگە بىرەۋ-مىرەۋ كەلە قالسا كوك تۇتىننەن ەشكىم كورىنبەگەسىن «كىم بار-وۋ؟!» دەپ دىبىستاسا, كوكەلەرىڭ «ەڭكەيسەڭشى» دەپ جاۋاپ بەرەتىن» دەپ كۇلدىرەتىن.
ول كەزدە اۋىلداردا وت كەشىپ كەلگەن «تەنتەك شالدار» از ەمەس. ءبىر قىزىعى, بۇل كىسى ولارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. ومىراۋى تولعان اعانىڭ سوعىسقا قاتىسىپ كەلگەنىن مەرەكە كۇندەرى عانا وردەن مەن مەدالدارىنان اجىراتقانداي بولىپ اڭقياتىنىمىزدىڭ دا سەبەبى سول ەدى.
1942 جىلى تۋعان اۋىلى قاراجاردا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن 18 جاستاعى بوزبالا ءوز ەركىمەن سوعىسقا اتتانادى. سودان سولتۇستىك-باتىس مايدانىنداعى 235-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارعان سەرجانت 1943 جىلى كەنيگسبەرگ تۇبىندەگى شايقاستا يىعىنان اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالدا ەمدەلىپ شىققان سوڭ ساپقا قايتا تۇرادى.
1945 جىلى اتىشۋلى كۋرليانديا مايدانىندا جاۋدىڭ ۇلكەن كاليبرلى پۋلەمەتىنىڭ وعىنان اياعىنان اۋىر جارالانىپ تاعى دا گوسپيتالعا تۇسەدى دە, 1946 جىلى ەلگە مۇگەدەك بولىپ ورالادى. كەلگەن سوڭ دا نەشە جىل جاراسىنىڭ ورنى جازىلماي, قانى شىلقىپ سىرتىنا شىعىپ جۇرەتىنىن كوزىمەن كورگەندەر جىر عىپ ايتاتىن. الماتىدان قىس پەن جازعا ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالىنىپ كەلەتىن ءتۇرلى پروتەزدەرىن بالالىقپەن قوراعا الىپ شىعىپ قىزىقتايتىنىمىز دا ەسىمدە.
ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز», ء«ى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى», ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, «سوۆەت وداعىنىڭ مارشالى گ.ك.جۋكوۆ», «زا وتۆاگۋ» تاعى باسقا كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالعان.
سوعىستان سوڭ ماسكەۋدە جوعارى پارتيا مەكتەبىن («پارتشكول») ءتامامداپ, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ جولىندا ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇمىستارمەن قاتار «سوتسياليستىك اۋىل» جانە «جاڭا ءومىر» اۋداندىق گازەتتەرىنىڭ رەداكتورى رەتىندە جۋرناليستىك, شىعارماشىلىق قابىلەتى مول قاجىرلى قالامگەرلىگىن دالەلدەپ, جۋرناليستيكا سالاسىندا دا ءبىراز قىزمەت اتقاردى. سول سەبەپتى دە 1959 جىلدان كسرو جۋرناليستەر وداعىنىڭ, كەيىننەن قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى بولعان اۋدانىمىزدا العاشقىلاردىڭ ءبىرى ەدى.
سوعىستان كەيىن ابدەن تۇرالاعان ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ سوعىستىڭ وزىنەن جەڭىل بولعان جوق. بۇل تۇستا دا وت پەن سۋعا شىڭدالعان «پارتيا جاۋىنگەرى» شارۋاشىلىقتىڭ قاي سالاسىنا سالسا دا ءوزىن كورسەتە ءبىلدى. ادال ەڭبەك ەتتى. ەڭبەگى ەلەۋسىز دە قالعان جوق. كوكەمىز 1986 جىلى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن دە اۋداننىڭ قوعامدىق ومىرىنەن قول ۇزبەدى. بايعانين اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, بايعانين اۋداندىق مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ بىرنەشە مارتە سايلاندى.
بەيبىت مايدانداعى ەرەن ەڭبەگى دە ەسكەرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە استىق ءوندىرىسىن دامىتۋداعى ەڭبەگى باعالانىپ «تىڭ جەرلەردى يگەرگەنى ءۇشىن», «ەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, «كومسومول ارداگەرى» بەلگىسىمەن, «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالىمەن, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگرادالارىن العاشقى العانداردىڭ قاتارىندا «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنە دە يە بولدى. بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستا جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتكەنى ءۇشىن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, كوپتەگەن مەرەيتويلىق مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
بۇعاناسى بەكىمەي جاتىپ ەڭبەككە ارالاسىپ, ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەشتەڭەدەن تارتىنباعان جان سوعىستان قالعان جارقىنشاعىمەن الىسىپ, جارتىلاي جانسىز اياعىن 54 جىل بويى سۇيرەتە ءجۇرىپ, «جارلى» كەڭشارىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ادامنىڭ الا ءجىبىن اتتامادى. ارتىندا وسىنداي ونەگەلى ءىز قالدىرىپ, قالدىباي كوكەمىز 1999 جىلى دۇنيەدەن وزدى.
ول كەزدەرى وتباسىمىزبەن بىرگە الماتىعا قونىس اۋدارىپ, سوندا ورنىعىپ تا العان بولاتىنبىز. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى كورە المادىم. تەك پرەفەرانس ويناعاندا جۇرت داۋلاسىپ جاتسا, كوك الا ءتۇتىننىڭ ورتاسىندا «بەلومورىن» تىستەلەگەن قالپى ك ۇلىمدەپ وتىراتىن كوكەمىزدىڭ بالا كوڭىل بەينەسى جادىمدا وسىلاي ساقتالىپتى.
«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. قالدەكەڭنىڭ دە اتى ۇمىتىلماسى ءسوزسىز.
جارلى بايعانين,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
