– الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىنە قۇلاق اساتىن, حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ويدى ءدوپ باسىپ, قيىن ءتۇيىننىڭ كۇرمەۋىن شەشۋگە ۇمتىلاتىن پوليتسيا نەعۇرلىم تابىستى جۇمىس ىستەمەك. وڭىردە بۇل تاراپتا قانداي وزگەرىستەر بار؟
– ءبىز ءۇشىن حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋ – وتە ماڭىزدى. قوعاممەن ەتەنە جاقىن جۇمىس ىستەۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, اپتا سايىن جەكە قابىلداۋ وتكىزەمىن. اۋماقتىق بولىمشەلەردە دە ازاماتتاردى قابىلدايمىن. وسى ارادا وڭىردەگى كەز كەلگەن ازاماتتىڭ دەپارتامەنت باستىعىنا دا, اۋماقتىق بولىمشەلەردىڭ باسشىلارىنا دا جەكە قابىلداۋعا كەلە الاتىندىعىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە بولادى. دەپارتامەنتتىڭ باسشىلىق قۇرامىنان باسقا, اكىمشىلىك ۋچاسكەلەردە ينسپەكتورلار قىزمەت ەتەدى. ولار دا حالىقپەن ەتەنە جاقىنداسىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سەنىم تەلەفونى دا – ءتيىمدى بايلانىس وتكىزەتىن ءتاسىل. قولدانىستاعى زاڭنامادا قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋگە جاردەمدەسۋگە نيەت بىلدىرگەن ازاماتتاردى پوليتسيانىڭ ەرىكتى كومەكشىلەرى قاتارىنا قابىلداۋ كوزدەلگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىندە ولاردىڭ جالپى سانى 500-دەن اسادى. بۇل – ەڭ الدىمەن ارلى ازاماتتىقتىڭ, ەلگە, قوعامعا جانى اشۋ سەزىمىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەتىن جاي.
– جالپى, ەرىكتىلەر قىزمەتى تۋرالى ءسال تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز.
– ەرىكتىلەر ۇيىمدارىنىڭ ارقيلى سەبەپپەن جوعالىپ كەتكەن ازاماتتاردى ىزدەۋگە تيگىزەتىن قولعابىسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ءبىز قازىر وڭىردەگى بارلىق ەرىكتىلەر ورتالىعىمەن ىنتىماقتى جۇمىس ىستەيمىز. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ينتەرنەت رەسۋرستاردىڭ مۇمكىندىگى دە ۇشان-تەڭىز. وبلىس ەرىكتىلەرى بۇل مۇمكىندىكتى جاقسى پايدالانادى. جوعالعان ادام تۋرالى مالىمەتتەردى قاس قاعىم ءساتتىڭ ىشىندە كەڭىنەن تاراتىپ, كوپشىلىكتى قۇلاقتاندىرۋعا بولادى. ماڭىزدى اقپارات بولاتىن بولسا, ول جايىندا ەرىكتىلەر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە جەدەل حابار بەرە الادى. ىزدەۋگە بايلانىستى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردىڭ مۇنداي تاجىريبەسى قاشاندا وڭ ناتيجە بەرەدى. ءبىز بۇگىن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى حالىقپەن بايلانىستى جەتىلدىرە تۇسۋدەمىز, جەلىلەردە 44 مىڭنان استام جازىلۋشى بار.
وتكەن جىلى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ سانى ايتا قالارلىقتاي قىسقاردى. ماسەلەن, اۋىر قىلمىس ساناتىنداعى وقيعالار 9 پايىزعا تومەندەدى, كىسى ءولتىرۋ – 21,2, زورلاۋ – 33,3, قاراقشىلىق شابۋىلدار – 75, بۇزاقىلىق وقيعالار 36,7 پايىزعا ازايدى. الدىن الۋ شارالارىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا م ۇلىكتىك قىلمىستاردىڭ دەڭگەيى تومەندەدى. ماسەلەن, ۇرلىق – 22,9, پاتەر توناۋ – 24,7, مال ۇرلىعى 9,2 پايىزعا ازايدى.
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ وبلىس ورتالىعىندا قۇقىققا قايشى ارەكەتتەرمەن توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعان جاعدايدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن شۇعىل شاقىرۋعا ارنالعان 10 «SOS» كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. ازاماتتار وسى قۇرىلعىنىڭ باتىرماسىن باسقان كەزدە جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرىمەن لەزدە بايلانىسقا تۇسۋگە مۇمكىندىگى بار. پوليتسيا دەپارتامەنتى الەمدىك وزىق تەحنولوگيالاردى ءوز قىزمەتىنە مۇمكىندىگىنشە مولىنان ەنگىزىپ كەلەدى. كىرىكتىرىلگەن بەينەكامەرانىڭ كومەگىمەن بەينەجازباعا ءتۇسىرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. بارلىق دەرەك جۇيەمەن اۆتوماتتى تۇردە بەكىتىلەدى. مۇنداي جاڭاشىلدىق ازاماتتاردىڭ كەز كەلگەن وتىنىشتەرىنە ۋاقتىلى دەن قويىپ, ءتيىستى شارا قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قولداۋىمەن ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ كەلە جاتقان بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ءتيىمدى ەكەندىگىن دالەلدەپ كەلەدى. وبلىس اۋماعىندا 59 مىڭعا جۋىق بەينەباقىلاۋ كامەراسى بار. ونىڭ ىشىندە پوليتسيا دەپارتامەنتى مەن وزگە وپەراتورلاردىڭ ەسەبىندە تۇرعان 12 مىڭنان استام كامەرا بار. 2023 جىلى جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا جانە قالالىق, اۋداندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەزەكشى بولىمدەرىنە 1453 كامەرا قويىلدى. وبلىس ورتالىعىندا قوسىمشا 10 كامەرا ورناتىلىپ, 20-سى جاڭارتىلدى. اۋدانداردا دا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. وتكەن جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, زەرەندى جانە استراحان اۋداندارىندا 5 كوشە كامەراسى, شورتاندى كەنتىندە 7 كامەرا ورناتىلدى. جىبەك جولى اۋلىندا 97 بەينەباقىلاۋ كامەراسى جۇمىس ىستەيدى.
اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسى دە ەلەكتروندىق فورماتقا اۋىستىرىلدى. قىلمىستىق ىستەر ەلەكتروندىق فورماتتا تەرگەلەدى. بۇل جاڭالىق تەرگەۋ مەرزىمىنە وڭ اسەر ەتەدى ءارى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى. بارلىق ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى, يۋۆەنالدى جانە پاترۋلدىك پوليتسيانىڭ ساپتىق بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى پلانشەتپەن ءجۇز پايىز قامتاماسىز ەتىلگەن. قازىر جول قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن بۇزۋ وقيعالارىن انىقتاۋ جانە الدىن الۋدا تىركەۋدىڭ «اۆتوۋراگان», «ەkin Patrol» جۇيەلەرىن قولدانامىز.
جول-كولىك وقيعالارىنىڭ 10,1 پايىز تومەندەگەنىنە قاراماستان, كۇرە جولداعى قاسىرەت ازايماي وتىر. وتكەن جىلى 587 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلدى. ونىڭ 286-سى وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىندە, 223-ءى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزداعى جول بويىندا بولدى. مۇنداي وقيعالاردىڭ ارقايسىسى قوعامدى الاڭداتاتىنى ءسوزسىز. ءبىز جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سەبەپتەرىن مۇقيات تالدادىق. الداعى ۋاقىتتا جاعدايدى ءبىرشاما جاقسارتاتىن باستامالاردى ازىرلەپ, قولدانىسقا ەنگىزە باستادىق. تىركەلگەن وقيعالاردى مۇقيات تالداعان كەزدە وقىس جاعدايلاردىڭ نەگىزىنەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولاتىندىعى انىقتالىپ وتىر. تالداپ قارايتىن بولساق, ەڭ الدىمەن, جىلدامدىقتى شەكتەن تىس ارتتىرۋ. مۇنداي وقيعالار 198 رەت قايتالانعان. سونداي-اق جاياۋ جۇرگىنشىلەر, قارسى جولاققا شىعىپ كەتۋ, كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ شارشاۋى سەبەپ بولادى. قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جول ۇستىندەگى جىلدامدىقتى باقىلاۋ ءۇشىن 57 اۆتوماتتى جۇيە جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ىشىندە ەكەۋى – «ەkin Patrol» جىلجىمالى كەشەنى. وتكەن جىلى پانورامالىق بەينەتىركەۋى بار ارنايى جىلجىمالى اقپاراتتىق, باعدارلامالىق ەكى كەشەن ساتىپ الىندى. جاياۋ جۇرگىنشىلەر, بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن جول-كولىك وقيعالارىن ازايتۋ ءۇشىن 32 جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلى, 96 ماكەت, قىزىل-كوك ءتۇستى 126 ستروب شامى جانە رەتتەلمەگەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرىندە 12 پروەكتسيالىق جاراقتاندىرۋ جابدىقتالدى.
– نۇرسۇلتان مارات ۇلى, كەيىنگى ۋاقىتتا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق ءورشىپ كەتكەنى بەلگىلى. كەيبىر تۇرمىستىق قىلمىستار دا وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى تۋىندايدى. بۇل تاراپتا قانداي ناقتى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– ەڭ الدىمەن شاعىم تۇسكەن ءاربىر وتباسى ەرەكشە باقىلاۋعا الىناتىنىن, كەيىن جاعدايدىڭ اق-قاراسى انىقتالعان سوڭ, قاتاڭ شارالار قابىلداناتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. 2023 جىلى 3700-دەن استام ۇيعارىم شىعارىلىپ, 1148 رەت ەرەكشە تالاپ قويىلدى. جانجالعا بەيىم وتباسىلارمەن جۇمىس ىستەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارامىز. قازىر ەسەپتە 632 قولايسىز وتباسى بار. مۇنداي وتباسىلاردا 800-دەن استام بالا تاربيەلەنەدى. ماسەلەنىڭ ەڭ ءتۇيىندى جەرى دە وسى. قازاقتا «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەيدى. كۇندەلىكتى كورگەندەرى اتا-انانىڭ كيكىلجىڭى بولسا, جاس ۇرپاق قانداي تاربيە الماق؟ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار مۇنداي وتباسىلاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تياناقتى جۇمىس جۇرگىزەدى.
– كەيىنگى جىلدارى قىلمىس تۇرلەرىنىڭ ستاتيستيكاسى وزگەرگەن ءتارىزدى.
– كەيىنگى بەس جىلدا قىلمىستىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى – بىرەۋدىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ بولسا, كەيىنگى ەكى جىلدا ينتەرنەت رەسۋرستارى مەن موبيلدىك قوسىمشالار ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق كۇرت كوبەيدى. وتكەن جىلى ينتەرنەتتەگى الاياقتىقتىڭ ءوسۋى 46,7 پايىزدى قۇرادى. بۇرناعى جىلى 764 وقيعا ورىن السا, وتكەن جىلى 1121 الاياقتىق وقيعاسى تىركەلدى. ولار نەگىزىنەن – ينتەرنەت نەمەسە ۇيالى بايلانىس ارقىلى ءارتۇرلى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتۋ, سونداي-اق ونلاين نەسيەلەۋ ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, ارينە, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. 100 ينتەرنەتتەگى الاياقتىق قىلمىس اشىلىپ, 90 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ قالاسىندا 6 دروپپەر ۇستالدى. ولار باسشىلارىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا جول-كولىك وقيعاسى بولدى دەپ تۋىستارىنان قاراجات تالاپ ەتكەن. جالپى شىعىنى – 24 ميلليون تەڭگە. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەكى قىلمىسكەر ۇستالىپ, ءۇش ادام سوتقا تارتىلدى. مۇنداي قىلمىستارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن «كيبەرپول» سوققى-نىسانالى توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا ءىت سالاسىنىڭ بىلىكتى اماندارى دا بار. حالىقتى كيبەرقىلمىس جاساۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ ماقساتىندا باق, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. زاڭسىز مازمۇندى اقپاراتتاردى بۇعاتتاۋ قولعا الىنعان. مۇنداي قىلمىستىڭ الدىن الۋ شاراسىنىڭ ءبىر پاراسى – بانك كليەنتتەرى, بانك كارتالارى جانە ءموبيلدى قوسىمشالاردى پايدالانۋشىلاردى ساقتاندىرۋ. ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنە جەدەل دەن قويۋدىڭ ارقاسىندا ينتەرنەتتەگى الاياقتاردى ۋاقىتىندا زالالسىزداندىرۋعا جانە سول ارقىلى كوپەپيزودتى قىلمىستاردىڭ جولىن كەسۋگە قول جەتكىزىپ وتىرمىز.
– ەندىگى ءبىر ساۋال ەسىرتكى كانالدارىنىڭ جولىن كەسۋ توڭىرەگىندە. عاسىر قاسىرەتىنىڭ قوعامعا ءتونىپ كەلگەن قارا تۇنەگىن قالاي سەيىلتەمىز؟
– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اۋىر ەسىرتكىلەردى جەتكىزەتىن جولداردى جاپساق, قازىر ادەتتەگى ساتۋشى مەن ساتىپ الۋشى سحەماسىنىڭ ورنىنا جاڭا تاسىلدەر پايدا بولدى. ەسىرتكى ساتۋشىلاردىڭ ايلا-شارعىسى, ادىستەرى دە وزگەردى. ايتسە دە, قوعامنىڭ كوزقاراسى ءۇمىت وتىن تۇتاندىرادى. «فەنيكس», ء«ومىر», ء«ومىر جولى» ەرىكتىلەر قوزعالىستارى مەن ەل ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ازاماتتار زور كومەك كورسەتىپ وتىر. دەمىككەن دەرتتىڭ دەلەبەسىن ءدۇيىم جۇرت بولىپ جۇمىلا اۋىزدىقتاعاندا عانا باسىپ, الاپات كەسەلدىڭ الدىن الا الامىز. قازىرگى كۇنى سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ جولىن كەسۋ باعىتىندا بىرقاتار شارا قولعا الىنىپ جاتىر. 2023 جىلى 251 قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق انىقتالدى. زاڭسىز اينالىمنان 217 كيلودان استام ەسىرتكى زاتى تاركىلەندى.
ەندىگى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – كادر دايارلاۋ ءىسى, ءبىز جاس پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن تاربيەلەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارامىز. ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك اجارى, كىسىلىك كەلبەتى دە ەسكەرىلەدى. دەپارتامەنتتەگى تالىمگەرلىك ينستيتۋتى جاندانىپ كەلەدى. اعا بۋىننىڭ ونەگەلى ءومىر جولى جولسىلتەر تەمىرقازىق ىسپەتتى. الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ, اقساقالداردىڭ كومەگى زور. تۇپتەپ كەلگەندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەلمەن بىرگە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەندە عانا الدىمىزعا قويعان مىندەت جۇگىن ەركىن ەڭسەرەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
