كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
« ۇلى وقيعالار عانا ۇلى تۇلعالاردى جاسايدى» دەيدى رۋسسو. شىن مانىندە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ قازاق دالاسىندا دارابوز دارىندار دۇنيەگە كەلدى. ولار جەسىر قالعان انانىڭ زارىنا ورتاقتاستى, جەتىم قالعان بالانىڭ باسىنان سيپادى. تۇنەكتەن جارىققا, كولەڭكەدەن ساۋلەگە ۇمتىلدى. 1963 جىلى 14 جاستاعى جاس اقىننىڭ ولەڭدەرى «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جارىق كوردى. ۋاقىت وتە كەلە جىرلارى رەسپۋبليكالىق گازەتتەردەن بوي كورسەتتى. دارىن دەپ اتالاتىن بويعا سىڭگەن گۇل وركەنىن جايىپ, داراعى تامىرلانا ءتۇستى. كەيىننەن اعالار القاۋىنا ىلىگىپ, تىلىنە ورالدى. ادەبي ورتانىڭ ىشىنە ەندى. جاس ارۋدىڭ قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزدى. الا تۇننەن ەستىلدى, قارا كوزدەن تامدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن بىزگە ءجۇرسىن ەرمان ەسىمى بالا كۇننەن تانىس-تىن. ارينە, كوگىلدىر ەكران ىشىنەن جانە ونەر ورتالارى مەن توي-دۋمانداردان, ارمانشىل بالا دەمىنەن قۇلاققا شالىناتىن. بىردە الدەبىر گازەت-جۋرنال ىشىنەن «اقىننىڭ ءۇيى نەمەسە قاسىم امانجولوۆتىڭ ءۇيىن قيراتۋ» اتتى ولەڭ كوزگە شالىندى.
«دەگەنى قايدا باسىلدى قۇيىن,
اقىلىم جەتپەي اشيدى ميىم.
ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى,
قيراتىپ جاتىر قاسىمنىڭ ءۇيىن.
قايتەيىن كەمباق استانا سەنى,
تيەتىندەي-اق باسقاعا سەبى.
قيراتىپ جاتىر قاسىمنىڭ ءۇيىن,
قينالىپ تاپقان باسپاناسى ەدى!..»
ونە بويدان توق ءجۇرىپ وتكەندەي سەزىم كەشكەنى-اي. عۇمىر بويى باسپاناعا قولى جەتپەي ارماندا كەتكەن اقىننىڭ ءۇيىن قيراتۋدان ارتىق قانداي قاسىرەت بولسىن؟
«تۇلپارىم ەدى جىر كوشىندەگى,
باۋىرىن جازىپ ءبىر كوسىلمەدى.
قيراتىپ جاتىر قاسىمنىڭ ءۇيىن,
ءبىزدىڭ ءۇي سونىڭ ىرگەسىندە ەدى…»
فرانتسۋز ادەبيەتتانۋشىسى رومەن روللاننىڭ «بەتحوۆەننىڭ ءومىرى» زەرتتەۋ ماقالاسىندا: «ەگەر ادامنىڭ جان دۇنيەسى ۇلى بولماسا, ول ۇلى ادام دا, ۇلى سۋرەتشى دە, ۇلى قايراتكەر دە بولا المايدى, ۋاقىت ونى ءىزىن قالدىرماستان جۇتىپ قويادى» دەگەن پىكىرى بار-تىن. ال ءبىز ۋاقىت وتە كەلە اقىننىڭ جان الەمى كەڭ ەكەنىن بايقادىق. قاي باعىتقا بۇرىلسا دا ايتارى ولەڭ, جىر, تاريحتا قالۋ مەن قالماۋ, ءسوز بەن ونىڭ قاسيەتى, قاسىم مەن مۇقاعالي, تۇمانباي مەن قادىر, ورالحان مەن اقسەلەۋ, اق پەن قارا, ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق, جالعاندىق پەن جاسامپازدىق. كەيدە تاكاپپار, كەيدە سابيدەي اڭعال, كەيدە ازىلقوي, كەيدە كەسىپ ايتار شەشەن, كەيدە بايرونداي جارالانعىش, كەيدە پەسسيميست, مۇنىڭ ءبارى اقىن تابيعاتىنىڭ ءبىز كۋا بولعان قىرلارى. جەتپىستىڭ جەلكەسىنە تاياعان اقىن بىردە جيىرمانىڭ بيىگىندەگى اقۋىز بالاعا بەلگىسىز قاعازعا جازىلعان ولەڭىن بۇرىش-بۇرىشتى تومپاڭداي باسىپ ىزدەپ تاۋىپ, داۋىستاپ وقىپ بەرىپ بار جانىمەن پىكىر كۇتەدى, بىردە سونشالىق سەزىم قۇشاعىنا بەرىلىپ دۇنيەدە اقىننىڭ بار ەكەنىن بىلمەستەن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن ميللياردتاعان ادامعا رەنىشپەن قارايتىنداي, بىردە تىكسىنە قالىپ ساعاتتاپ ءۇنسىز وتىرا بەرۋگە دايىن سازارعان مۇسىندەي.
«جەكسەنبى. تۇنگى ون ەكى كەزى,
ءسال تىنتە قاراپ مەنى ەكى كوزى.
تاكسيدىڭ ىشىندە ءبىر ارۋ وتىر,
بولەك جانارى, بولەك مىنەزى.
اتىڭ كىم دەپ ەم لاريسا دەدى,
بەتىمدى شارپىپ جالىنشا دەمى.
تۇڭعيىق جانار تەرەڭگە قاراي,
باتىرا بەردى اعىنشا مەنى...»
وسى ءبىر ولەڭ جولدارى قاراپايىم قاتارلارىمەن, توسىن, كوكەيدە ءىز قالدىرار سەزىمىمەن ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزگە ءاربىر ينتوناتسياسى جالاڭ دەنەگە تامعان سۋىق تامشىداي اسەر ەتتى. مۇندا ءبىز ىزدەگەن دامدەۋىشتەردىڭ ءبارى بار ەدى: جاستىقتىڭ اسەم باعىندا سەرۋەندەپ ءار كورىنىسكە ەلەڭ ەتە قالاتىن جاس اقىن, بوتەن قالادا نە مەترودا نە بەلگىسىز تاكسيدە كەزىگىپ قالىپ ءبىرشاما ۋاقىت جان دۇنيەگە شوق قالدىراتىن مەڭدى سۇلۋ, سۇلۋعا تاكاپپارلانا ءتىل قاتىپ, جىر وقىپ بەرەتىن اساۋ اقىن, تاكاپپارلىققا تاكاپپارلىقپەن, جۇمساق بيازىلىقپەن جاۋاپ بەرەتىن جۇمباق ارۋ. ءبىز ءوزىمىزدى وسى ءبىر اتموسفەرا ىشىنەن تاۋىپ, ءماز-مەيرام, ماساڭ كۇيگە تۇستىك. جاتقا وقىدىق, جارىسا وقىدىق.
ءسىرا, ءومىر مايدانى ءبىز ويلاعاننان دا بيىك, ءبىز وقىعاننان دا ۇلى سەكىلدى. الدەبىر شىعىس عالىمى «كىتاپ جارالعالى ادامدار كەرى جىلجىدى» دەدى. شىنىندا, قاعاز بەن قالام, توم-توم جازبالار جارىق كورگەلى ادامدار شوق جۇلدىزدار مەن ورتاسىندا سىزىعى بار اي جۇزىنە قاراۋدان الىستاي باستادى. تابيعاتتان گورى تابيعات بولشەگىنەن جاسالعان ءارتۇرلى قاعازعا كوبىرەك ۋاقىت ءبولدى. كاميۋ: «ەجەلگى ادامدار وقىعاننان گورى كوبىرەك ويلاناتىن» دەدى. جاراتىلىس بىزگە وي ارقىلى كوپتەگەن جۇمباعىن اشتى. باسىنا قۇلاعان الما تۋرالى ۇزاق ويلانۋ ۇدەرىسىندە گاليلەو گاليلەي «تارتىلىس زاڭىن» اشتى. وي ارقىلى دانالىققا جەتكەن ديوگەن ەسكەندىر پاتشانىڭ تاعىن مىسە تۇتپادى. شىنىندا, ءبىلىمنىڭ كوپتەگەن بولىگى كىتاپ سىرتىندا ەكەنىن, سول بولىكتەردى سۋىق اقىل ەمەس, تەك جۇرەك قانا سەزىنە الاتىنىن ۇعىنساق ەتتى. ءجۇرسىن اقىن ولەڭدەرىنەن ءومىردىڭ ءيسى تاباعا جاپقان قىپ-قىزىل نانداي بۇرقىراپ شىعىپ تۇرادى. بۇل حاقىندا اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت: ء«ومىرى – ولەڭىمەن, ولەڭى – ومىرىمەن قابىسقان, ورىمدەي ورىلگەن ساناۋلىنىڭ ءبىرى» دەگەن بولاتىن.
«باسقالاردى قايدام:
مەنىڭ باسىم – بىرەۋ.
جالعىز باسقا, اينام,
تاپپاي ءجۇرمىن تىرەۋ.
جارعاق باسىم قانىن,
سورعالاتتى كىلەڭ.
ءسىرا, مەنىڭ جانىم,
باسىمدا ەمەس, بىلەم».
ءجۇرسىن ەرماننىڭ قايراتكەرلىك بولمىسى قاراقۇرىم جۇرتقا ءمالىم. جىرىندا ايتقانداي, ەل تانىعان ەر تانىمالدىلىقتان قۇر الاقان ەمەس. بىراق ماعان ءجۇرسىن ەرمان ەڭ الدىمەن – كۇرەسكەر بولمىستى اقىن, اقىن بولىپ قالا دا بەرەدى.
