وداققا كىرۋ وڭاي بولمادى
فينليانديامەن بىرگە شۆەتسيا دا رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن كەزدە 2022 جىلى ناتو-عا كىرۋگە ءوتىنىش بەردى. الايدا فينليانديا سولتۇستىك اتلانتيكالىق قورعانىس اليانسىنىڭ مۇشەلىگىنە وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەندى, ال شۆەتسيا وسى كۇنگە دەيىن تۇركيا مەن ماجارستان تاراپىنان قولداۋ تاپپاي كەلدى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايپ ەردوعان شۆەتسيانىڭ وداققا كىرۋىن راتيفيكاتسيالايتىن حاتتامانى وسى جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا عانا بەكىتتى. ال ماجارستان پارلامەنتى شەشىمدى 26 اقپاندا قابىلدادى. بۇعان دەيىن ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان بۋداپەشتتە شۆەتسيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ۋلف كريستەرسسونمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.
ء«بىز ءوزارا كەلىسىمگە كەلدىك», دەگەن ەدى ۆيكتور وربان كەلىسسوزدەردەن كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. ۆۆس تاراتقان اقپارات بويىنشا ماجارستان, سونىمەن قاتار شۆەتسيانىڭ «Jas-39 Gripen» يسترەبيتەلدەرىنىڭ جاڭا پارتياسىن ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان.
شۆەتسيانى قولداپ ماجارستان پارلامەنتىنىڭ 188 دەپۋتاتى داۋىس بەرگەن, التاۋى قارسى بولعان. داۋىس بەرگەننەن كەيىن شۆەتسيا پرەمەر-ءمينيسترى ۋلف كريستەرسسون بۇل ءوز ەلى ءۇشىن تاريحي وقيعا دەپ مالىمدەدى. «بۇل – تاريحي وقيعا. شۆەتسيا ەۋرواتلانتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن», دەپ جازدى كريستەرسسون الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا. 11 ناۋرىزدا شۆەتسيا اسكەري وداققا رەسمي تۇردە قابىلداندى. ەلدىڭ تۋى 30 مەملەكەتتىڭ تۋلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
ناتو شۆەتسيانىڭ وداققا ەنۋىنەن نە ۇتادى؟
«Deutsche Welle» (نەمىس تولقىنى) مالىمدەۋىنشە, شۆەتسيا وداققا مۇشە بولعاننان كەيىن بالتىق تەڭىزىنىڭ بارلىق جاعالاۋى ناتو اۋماعىنا اينالادى. ارينە, وعان رەسەي جاعالاۋى مەن ونىڭ كالينينگراد ەكسكلاۆى كىرمەيدى. ەگەر رەسەي بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ بىرىنە شابۋىل جاساعان جاعدايدا ناتو ءۇشىن ولاردى قورعاۋ جەڭىلدەي تۇسپەك. ماسەلەن, اسكەريلەر مەن تەحنيكانى ەستونيا, لاتۆيا جانە ليتۆاعا شۆەتسيا ارقىلى كەمەلەرمەن وڭاي جەتكىزۋگە بولادى.
گوتلاند ارالى دا ەرەكشە ءرول اتقارادى. «بالتىق تەڭىزىنىڭ ورتاسىنداعى وسى ۇلكەن ارالدا شۆەتسيانىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدا سالىنعان وتە ءتيىمدى بازاسى بار. ول جەردەن بالتىق تەڭىزىنىڭ بارلىعىن دەرلىك باسقارۋعا بولادى», دەيدى «Deutsche Welle»-گە سۇحبات بەرگەن تسەپپەلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Zeppelin Universität) حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ساياساتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سايمون كوشۋت (فريدريحسحافەن, گەرمانيا). ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى – شۆەتسيانىڭ ناتو-عا مۇشەلىگىنىڭ اليانس ءۇشىن سونشالىقتى تارتىمدى بولۋىنىڭ باستى سەبەبى.
شۆەد قارۋلى كۇشتەرى
ستاتيستيكا بويىنشا, وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا شۆەد اسكەرلەرىنىڭ سانى از, الايدا سوعان قاراماستان شۆەتسيا قارۋلى كۇشتەرى مەن ولاردىڭ اسكەري قۇرالدارى ناتو ءۇشىن قۇندى. «Global Firepower Index» مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, شۆەد اسكەرلەرى شامامەن 38 مىڭ ادامدى قۇرايدى.
«بىراق شۆەدتەردىڭ ارمياسى زاماناۋي قۇرال-سايماندارمەن قارۋلانعان, اتاپ ايتقاندا, ىشكى وندىرىسپەن جاساقتالعان اۋە كۇشتەرى بار», دەيدى سايمون كوشۋت. شۆەتسيا, سونىمەن قاتار قازىرگى زامانعى سۇڭگۋىر قايىقتارى بار تەڭىز دەرجاۆاسى. اسكەرلەرىنىڭ دە جەتكىلىكتى جاۋىنگەرلىك تاجىريبەسى بار. ولار اۋعانستان سياقتى ناتو-نىڭ ءتۇرلى ميسسياسىنا قاتىسقان.
قىرعيقاباق سوعىس اياقتالعاننان كەيىن شۆەدتەر كوپتەگەن باتىس ەلى سياقتى, الدىمەن قورعانىس شىعىندارىن ەداۋىر قىسقارتتى. الايدا 2008 جىلى بولعان گرۋزياداعى قاقتىعىس پەن 2014 جىلى قىرىم رەسەي فەدەراتسياسىنا قوسىلعان كەزدە ولار ءوز شەشىمدەرىن قايتا قاراپ, اسكەري ماقساتقا ارنالعان شىعىنداردى ودان ءارى ەسەلەي ءتۇستى. بۇگىندە شۆەتسيا ءوزىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ شامامەن 1,3 پايىزىن قورعانىسقا جۇمسايدى. بۇل وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي كوپ جانە بۇل كورسەتكىش الداعى جىلدارى دا ارتا تۇسپەك. 2023 جىلدىڭ سوڭىندا ستوكگولم مەن ۆاشينگتون اقش اسكەريلەرىنە شۆەد اسكەري بازالارىنا كىرۋگە جانە وندا قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى ساقتاۋعا رۇقسات بەرەتىن كەلىسىمگە قول قويدى.
شۆەتسيا مەن ناتو قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن سالادا تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەگەر ناتو ەلدەرىنىڭ بىرىنە قارۋلى شابۋىل جاسالسا, ول اليانستىڭ بارلىق مۇشەسىنە شابۋىل رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل جاعدايدا ناتو كومەك كورسەتۋگە مىندەتتى. «مۇنداي قورعانىس, ارينە, شۆەتسيا ءۇشىن ماڭىزدى ءارى شەشۋشى فاكتور بولماق», دەيدى ساياساتتانۋشى سايمون كوشۋت. سونىمەن قاتار شۆەتسيا قورعانىس اليانسىنىڭ باس باسقارۋشى ورگانى ناتو كەڭەسىنىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى بولادى جانە سول جەردە ۆەتو قۇقىعىنا يە بولادى. «شۆەتسيانىڭ ناتو-عا مۇشەلىگى وداقتى مىقتى, ال ءوزىن قاۋىپسىز ەتەرى ءسوزسىز», دەدى ناتو-نىڭ باس حاتشىسى يەنس ستولتەنبەرگ.
بەيتاراپتىقتان باس تارتۋ
2022 جىلدىڭ اقپانىندا ۋكراينادا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ارنايى اسكەري وپەراتسياسى باستالعاننان كەيىن ەلدىڭ بىرنەشە پارتياسى ناتو-عا كىرۋدى قولدادى, ولاردىڭ اراسىندا قالىپتى كواليتسيالىق پارتيا, «ليبەرالدار», ورتالىق پارتياسى جانە «حريستيان دەموكراتتارى» بولدى, ءسال كەيىننەن ولارعا «شۆەد دەموكراتتارى» پوپۋليستىك پارتياسى قوسىلدى. وسىلايشا, پارلامەنتتە پروناتيستىك كوپشىلىك قۇرىلدى (349 ورىننىڭ 205-ءى). ال اسكەري وداقتارعا قارسى پوزيتسيادان سول كەزدەگى باسقارۋشى شۆەتسيانىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق جۇمىسشى پارتياسى (SDRPSH) جانە ونى قولدايتىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ پارتيالارى مەن سولشىلدار تانبادى. ۇزاققا سوزىلعان پارتياىشىلىك ديالوگتەن كەيىن SDRPSH اليانس مۇشەلىگىن قولداۋ تۋرالى ءوز شەشىمىن جاريالادى. قوعامدىق ساۋالنامالارعا سايكەس 2022 جىلدىڭ ساۋىرىندە ەل حالقىنىڭ 51 پايىزى ناتو-عا كىرۋدى ماقۇلدادى. سول جىلى 18 مامىردا شۆەتسيا فينليانديامەن ءبىر ۋاقىتتا ناتو-عا قوسىلۋعا رەسمي ءوتىنىش بەردى.
شۆەتسيا وداق قۇرامىنا ەكى جىل دەگەندە ارەڭ ەندى. ويتكەنى انكارا مەن بۋداپەشتتىڭ توسقاۋىلدارىنا تاپ بولىپ, ولاردىڭ مىندەت-تالابىن ورىنداي المادى. ماسەلەن, انكارا ستوكگولمنەن شۆەتسياداعى كۇرد ۇيىمدارىن تەرروريستىك دەپ جاريالاۋدى, تەرروريزمگە نەمەسە 2016 جىلى توڭكەرىس ارەكەتىنە قاتىسقان دەپ ايىپتالعان ادامداردى ۇستاپ بەرۋدى جانە قورعانىس ونىمدەرىن جەتكىزۋگە شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتتى. 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا ستوكگولمدە راديكالدى قۇقىق ەكسترەميستەرىنىڭ جەتەكشىسى قۇراندى كوپشىلىك الدىندا ورتەپ جىبەرىپ, تۇرىكتەرگە قارسى اكتسيالاردان كەيىن جاعداي ءتىپتى ۋشىعىپ كەتتى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايپ ەردوعان «شۆەتسيا انكارادان قولداۋ كۇتپەسىن», دەپ مالىمدەدى. راتيفيكاتسيالاۋ ۇدەرىسى توقتاتىلدى. 2023 جىلدىڭ 11-12 شىلدەسىندە ناتو-نىڭ ۆيلنيۋس ءسامميتى قارساڭىندا عانا ستوكگولم انكارانىڭ نەگىزگى تالاپتارىن ورىنداپ (ستوكگولمنىڭ ءوز اۋماعىنداعى كۇرد سەپاراتيستەرىنىڭ جاقتاستارىنا كوزقاراسىن وزگەرتتى), كەلىسىمىن الدى.
ال ماجارستان بولسا شۆەد ساياساتكەرلەرىنىڭ ورىنسىز مالىمدەمەلەرىنە بايلانىستى ونىڭ ءوتىنىشىن قاراۋدى بىرنەشە رەت كەيىنگە قالدىردى. ماجارستان ءسىم باسشىسى پيتەر سييارتونىڭ ايتۋىنشا, راتيفيكاتسياعا «ساياساتكەرلەردىڭ دەموكراتيا مەن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىن بۇزعانى» كەدەرگى بولدى. دەسە دە, شۆەتسيا وسى كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ, ناتو-عا قول جەتكىزدى.
