وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ 19 ءوڭىرىنىڭ شاباندوزدارى قاتىسقان, « ۇلى دالا جورىعى» رەسپۋبليكالىق مارافونىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ «كوكمويناق» كومانداسى اداي جىلقىسىمەن 1 200 شاقىرىم قاشىقتىقتى باسەكەلەستەردەن شاپشاڭ ءجۇرىپ ءوتىپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەنگەن ەدى. بيىلعى وسى مارافوندا اداي ەسىمدى اتقا مىنگەن ماڭعىستاۋلىق شاباندوز استانا قالاسىنان تۇركىستان قالاسىنا دەيىنگى 1 300 شاقىرىم قاشىقتىقتى 98 ساعات 44 مينۋت 47 سەكۋندتا باعىندىرىپ, رەكورد ورناتتى. ال سول جىلعى 4 قاراشادا ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى كەندىرلى شىعاناعىندا اداي جىلقىسىنا اسىل تۇقىمدى جانۋار مارتەبەسىن بەرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ۇزاق قاشىقتىقتاعى ات جارىسى ءتۋرنيرى وتكىزىلدى. وعان اقتوبە, جەتىسۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان 31 ات قاتىستىرىلدى. بايگەگە حالىقارالىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن ء(باا) جانە الماتى قالاسىنان كەلگەن تورەشىلەرى قازىلىق ەتتى. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس شاباندوزداردىڭ جاسى 18-دەن, سالماعى 70 كيلودان كەم بولماۋ تالابى قويىلدى. وسىنداي تالاپقا سايكەس كەلگەن شاباندوز مىنگەن كوكجەبە ەسىمدى اداي جىلقىسى تۇقىمدى تۇلپار 100 شاقىرىمدى 4 ساعات 48 مينۋت 36 سەكۋندتا ارتتا قالدىرىپ, ءارى جۇرەك سوعىسى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس مينۋتىنا 64 رەتتەن اسپاعاندىعىن كورسەتىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاندىق تورەشىلەر عانا ەمەس, ءباا-دەن كەلگەن حالىقارالىق تورەشى دە اداي جىلقىسىنىڭ شاپشاڭدىعى مەن شىدامدىلىعىنا كوز جەتكىزگەن.
اداي جىلقىسى ەجەلدەن ارال-كاسپي دالاسىندا ءوسىپ-ونگەن. ونىڭ اسقان جۇيرىكتىگى مەن قاجىرلىلىعىنا ارقا سۇيەگەن جاۋىنگەر اتا-بابالارىمىز بايلىق تۇنعان ماڭعىستاۋ تۇبەگىن كوز الارتقان دۇشپانداردان قورعاپ قالعان. قامبار اتانىڭ وسى بىرەگەي ت ۇلىگىنىڭ كاسپي ويپاتىنىڭ قاتال كليماتتىق جاعدايىنا ابدەن بەيىمدەلگەن توزىمدىلىگى مەن الىسقا شاباتىن الاپات كۇش-قۋاتى عالىمدارعا دا, جىلقى وسىرۋشىلەرگە دە كوپتەن ءمالىم. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يگور نەچاەۆ پەن ونىڭ شاكىرتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات نۇرىشەۆ بىرەگەي اداي جىلقىسىنىڭ قانىن باسقا تۇقىممەن ارالاستىرماي, تازا ساقتاۋ باستاماسىن كوتەردى. بۇل باستاما اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى (اشم) تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, م.نۇرىشەۆ ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جاۋاپتى ورىنداۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى. اتالعان عالىمدار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ, 2008 جىلى اشم-ءنىڭ مەملەكەتتىك كوميسسياسى ولاردىڭ سەلەكتسيالىق جەتىستىگىن – اماندىقتورى, ەسبولايتورى جانە ەسبولايجيرەن تەكتى ايعىرلارىنان تاراعان ونىمدىلىگى جوعارى ايعىرلار مەن بيەلەردىڭ ءۇش زاۋىتتىق جەلىسى سىناقتان وتكىزىلگەنىن رەسمي تۇردە تانىدى. وسى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى م.نۇرىشەۆتىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن «اداي جىلقىسى: ەۆوليۋتسياسى, قازىرگى جاعدايى جانە ءوسىرۋ پەرسپەكتيۆاسى» مونوگرافياسىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. ول – اداي جىلقىسى تۋرالى العاشقى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعاعان عالىم.
ايتسە دە اشم 2008 جىلدان باستاپ عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتىپ, عالىمداردى الەمدەگى بىرەگەي جىلقى تۇقىمىن جاساۋ جونىندەگى سەلەكتسيالىق جۇمىستان شەتتەتىپ تاستاعان. مۇنىڭ ءوزى ارادا ون ءۇش جىل ۋاقىت وتكەندە وكىنىشتى جاعدايعا اكەلىپ سوقتى.
– اداي جىلقىسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتى – ارال-كاسپي ويپاتىنىڭ شولەيتتى جەرىندە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەندىگىندە. سونى جەتە ەسكەرمەگەندىكتەن, 2021 جىلعى جازدىڭ قاتتى قۇرعاقشىلىعىندا كوپتەگەن جانۋار, سونىڭ ىشىندە تالاي عالىم-سەلەكتسيونەر ءوز عۇمىرىن سارپ ەتكەن اداي جىلقىسىنىڭ ءبىرازى اشتان قىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتپاعان جاعدايدا عالىمدار مۇنداي جۇتتىڭ اۋىر زاردابىنا جول بەرمەس ەدى. ويتكەنى جۇت جىلدارى بۇرىن دا بولعان, الداعى ۋاقىتتا دا بولماي قويماس. اتا-بابامىزدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, سونداي تىعىرىقتان شىعۋ جولى – «جايلاۋ – قىستاۋ – جايلاۋ» ادىسىمەن مالدى جۇزدەگەن شاقىرىم جەرگە اپارىپ جايۋ. مۇنى جاڭا كوشپەندىلىك, نەمەسە نەونوماديزم دەۋگە بولادى. باياعىدا كاسپي ويپاتىنان ورىنبور وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىن باراتىن, ساعىز, ەمبى جانە باسقا وزەندەردىڭ بويىندا مال جاياتىن جەتى باعىت بولعان. ەگەر ءبىز وسىنى ەلىمىزدىڭ جەر كودەكسىندە ەسكەرمەسەك, قۇرعاقشىلىق جىلدارى تاعى دا جۇتقا ۇشىرايمىز. شىنتۋايتىندا, كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ ارقاسىندا اتا-بابامىز مال باسى مەن جايىلىمداردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ قالدى. ال وسىنداي نەگىزدەردى بىلمەگەن افريكا, لاتىن امەريكاسى جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ حالىقتارى وزدەرىنىڭ قۇنارلى جەرلەرىن قۇلازىعان شولگە اينالدىرىپ الدى, – دەيدى م.نۇرىشەۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى زامان جاعدايىندا شالعايداعى جايىلىمداردى پايدالانۋعا باسقا ءتاسىل قاجەت. مىسالى, اۆتونومدى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قولدانۋ جايلاۋداعى جىلقى جانە قوي شارۋاشىلىعى سياقتى ءداستۇرلى كاسىپتەردى قايتا وركەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى شاعىن جەل نەمەسە كۇن ستانساسى بار مالشى ءوزىن ءموبيلدى باسپانامەن جانە بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتە الادى. جايلاۋداعى مال شارۋاشىلىعىن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ مال ونىمدەرىن مول وندىرۋگە جول اشادى.
– تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت – اداي جىلقىسىن اسىل تۇقىمدى جانۋار رەتىندە الەمگە تانىتۋ جوباسىنىڭ ورىنداۋشىسى قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سياقتى ەلىمىزدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تىكەلەي قاتىسقان عالىمدار مەن ماماندار ۇجىمى بولۋعا ءتيىس. ءبىز اداي جىلقىسى تۇقىمى تاياۋ كەلەشەكتە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ الەمگە تانىمال برەندى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز, – دەيدى م.نۇرىشەۆ.
پارلامەنت سەناتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنان سايلانعان دەپۋتاتى بەكبول ورىنباساروۆ بيىلعى ءساۋىر ايىندا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەملەكەت باسشىسى بەرگەن, اداي جىلقىسىن الەمگە تانىتۋ جونىندەگى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىنىڭ باياۋلىعىن سىناپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى. وعان بەرىلگەن رەسمي جاۋاپتا 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ اياسىندا «اداي قازاق جىلقىلارى مەن قوستاناي تۇقىمىنىڭ سالت ءمىنىس قاسيەتتەرىن ساقتاۋ جانە جەتىلدىرۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلاماسىنا 3 جىلعا 682,5 ملن تەڭگە بولىنەتىندىگى مالىمدەلىپتى. اتالعان باعدارلامانىڭ ناتيجەسى بويىنشا اداي جىلقىسى تۇقىمىن تانۋ جۇزەگە اسىرىلماقشى. قازىرگى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اداي جىلقىسى تۇرپاتىنداعى 1,6 مىڭ باس جىلقى عانا قالعان كورىنەدى.
وسى ورايدا وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ءبىر جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىدىك: ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ «ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتى» رمك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اپروباتسيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە اداي تۇقىمداس جىلقىلاردىڭ 6 ءتۇرىن جاڭا ۇلتتىق برەند رەتىندە تىركەپتى. ارينە, بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اداي ارعىماعىن الەمگە تانىتۋ باعىتىندا اتقارىلاتىن اۋقىمدى جۇمىستىڭ باسى عانا.
بۇل رەتتە ءتۇبى ءبىر تۇركىتىلدەس ەل – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساحا رەسپۋبليكاسىندا (ياكۋتيا) 2003 جىلى «تابىندىق جىلقى شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن ايتقان ءجون. وندا تابىندىق جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سالانى وركەندەۋگە باعىتتالعان عىلىمي جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى, جىلقىشى كاسىبىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان, سونداي-اق جىلقىنىڭ جاڭادان شىعارىلعان ەكى تۇقىمىنا ۇلتتىق قازىنا مارتەبەسى بەرىلىپ, ولار مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان. اتاكاسىبىمىز بەن قاسيەتتى ت ۇلىگىمىزدى قادىرلەۋدى ساحا اعايىنداردان ۇيرەنسەك, ارتىق بولماس.
