– ەربول ۇلاتاي ۇلى, ەلىمىزدىڭ سوت سالاسىندا قانداي وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر؟
– 2023 جىل سوت سالاسىنداعى اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قىزمەت ساپاسىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جانە وپەراتسيالىق مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ەنگىزىلۋىمەن ماڭىزدى بولدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى سوت اكىمشىلىگى رەتىندە قايتا قۇرىلىپ, ايرىقشا مارتەبە الدى. ايرىقشا دەپ وتىرعانىمىز, سوت اكىمشىلىگى اتاۋىن وزگەرتىپ قانا قويعان جوق, ونىڭ مارتەبەسى ۇكىمەت اپپاراتىنىڭ دەڭگەيىمەن تەڭەستى.
2023 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتارىنا قوسىمشا ساناتتار بەرىلىپ, قۇزىرەتى كەڭەيتىلدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وتباسىلىق سوتتار قۇرىلماق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلدان باستاپ سوتتاردا وتباسىلىق سوت قاناتقاقتى جوباسى ىسكە قوسىلىپ, كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە وتباسىلىق سوتتاردى قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى اجىراسۋ فاكتىلەرى كوبەيدى. مۇنداي جاعدايدا تاراپتار دا, ولاردىڭ بالالارى دا مورالدىق تۇرعىدان زارداپ شەگەدى. وسىنداي قيىن كەزدە مەملەكەت تاراپىنان تەگىن قۇقىقتىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلەدى.
2023 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىپ, وسى تۇزەتۋلەرگە ساي بالالاردىڭ مۇددەسىنە قاتىستى زاڭداردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى ناقتىلاندى. سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردىڭ قۇزىرەتىنە ازاماتتىق ىستەردىڭ كەيبىر ساناتى بەرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا سوت رەفورماسى بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى بلوگى قولعا الىنىپ جاتىر. تۇزەتۋلەردى سەنات الاڭىندا ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ازىرلەگەن. وزگەرىستەر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, پروتسەستىك كودەكستەرگە, سونداي-اق بىرقاتار ارنايى زاڭعا ەنگىزىلەدى. نەگىزگى جاڭاشىلدىق – قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كاسساتسيالىق ءوتىنىشمحاتتاردى الدىن الا قاراۋدى الىپ تاستاۋ. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن دەربەس كاسساتسيالىق ساتىلار قۇرۋ ماسەلەسى دە پىسىقتالىپ جاتىر.
– قازىرگى ۋاقىتتا ارازداسقان اعايىن داۋىن بيلەر كەڭەسى ارقىلى شەشۋ جونىندە كوپ ايتىلىپ ءجۇر. باستاما قانشالىقتى ناتيجە بەرەدى؟
– بيلەر كەڭەسىنىڭ باستى ماقساتى – قوعامداعى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ناسيحاتتاۋ, داۋ-جانجال كورسەتكىشىن تومەندەتۋ, قۇقىقبۇزۋشىلىققا جول بەرمەۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتاردى ساقتاۋ, جاستارعا, تۇرعىندارعا قۇقىقتىق جانە ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ. سونداي-اق اسا اۋىر ەمەس قىلمىستاردى, وتباسىلىق-تۇرمىستىق جانە ەڭبەك داۋلارىن سوتقا جەتكىزبەي مەدياتسيا تارتىبىمەن تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا باسىمدىق بەرۋ.
قازىرگى تاڭدا وسى باعىتتا مەدياتورلارمەن, بيلەر كەڭەسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ جانىنان «باستاۋ» جۇمىس توبى قۇرىلعان. نەكە بۇزۋعا شاعىم جازعان وتباسى يەلەرىن اۋەلى سول جۇمىس توبىنا جىبەرەمىز. سول جەردە بيلەر, مەدياتورلار, پسيحولوگتەر, اكىمدىك وكىلدەرى سويلەسەدى. تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا ءتيىستى ۇسىنىستار بەرىلەدى.
بيلەر كەڭەستەرىنىڭ قۇرامىنا بەدەلدى, ابىرويلى, بىلىكتى, ومىرلىك تاجىريبەسى بار ارداگەرلەر تارتىلعان. ولار داۋلى ماسەلەلەردى مۇمكىندىگىنشە بەيبىت جولمەن شەشىپ, ەكى تاراپتى تاتۋلاستىرۋعا قابىلەتتى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. اۋداندىق, اۋىلدىق بيلەر كەڭەسىنىڭ توراعالارى بولىپ ەسىمى ەلگە بەلگىلى, حالىق سىيلايتىن, تىڭدايتىن, قۇرمەتتەيتىن ارداگەرلەر بەكىتىلدى.
وبلىستىق بيلەر كەڭەسى رەسپۋبليكالىق «دانەكەر» قاناتقاقتى جوباسىن باسشىلىققا الىپ, حالىق اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. وبلىستىق بيلەر كەڭەسى ىسكە كىرىسكەن العاشقى كۇننەن باستاپ وبلىستىق سوتپەن بىرلەسە وتىرىپ, «بيلەر كەڭەستەرى تۋرالى ەرەجەنىڭ» جوباسى جاسالدى. اتالعان ەرەجە 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا شىمكەنت قالاسىندا وتكەن ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق جيىنىندا ماقۇلداندى.
ەرەجە قابىلدانعاننان كەيىن بيلەر كەڭەستەرىنىڭ مۇشەلەرىن وقىتۋدى, بۇرىن اينالىسىپ كورمەگەن ءىستىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرۋدى قولعا الدىق. بۇل جۇمىس ءتورت جىل بۇرىن قاڭتار ايىندا باستالدى. وبلىستىق سوتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وبلىستىق بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى مەن اۋداندىق بيلەر كەڭەستەرىنىڭ توراعالارىنا ارنالعان سەمينار وتكىزىلدى. «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭدى باسشىلىققا الىپ, جۇمىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن 85 ارداگەرگە «كاسىبي ەمەس مەدياتور» سەرتيفيكاتى تاپسىرىلدى.
– قازىر اكىمشىلىك ادىلەت كاسىپكەرلەر مەن بيزنەستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدا تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. جاڭا كودەكس وبلىستىق سوت جۇمىسىنا نەندەي وزگەرىس اكەلدى؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2020 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس قابىلدانىپ, قۇجات 2021 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ باستى ماقساتى ءبىر جاعىنان ازاماتتارعا باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان – جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگاندا نەمەسە سوتتا جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردى قاراۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن بەلگىلەۋ.
كودەكس قابىلدانباي تۇرىپ, ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردىڭ 85 پايىزى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن. اكىمشىلىك ادىلەت ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشىن قاراۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قۇقى مەن زاڭدى مۇددەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ىقپال ەتكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سەبەبى قازىرگى تاڭدا اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت شەشىمدەرىنىڭ 50 پايىزدان استامى ازاماتتاردىڭ پايداسىنا شەشىلىپ جاتىر.
اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ بارىسىندا سۋديالار ازاماتتار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سوتقا شاعىمدارى مەن وتىنىشتەرىنە نەگىز بولعان لاۋازىمدى ادامداردىڭ, اكىمشىلىك ورگانداردىڭ جۇيەلى پروبلەمالارىن انىقتادى. التى ايداعى سوتتارمەن ىستەردى قاراۋ كەزىندە انىقتالعان زاڭبۇزۋشىلىقتار بويىنشا اكىمشىلىك ورگان مەن لاۋازىمدى تۇلعالار اتىنا 40 جەكە ۇيعارىم شىعارىلدى.
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇقىقبۇزۋشىلىق ارەكەتتەرى الەۋمەتتىك جەلىدە وتكىر تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالدى. وسى ماسەلە تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – وتباسى قۇندىلىعىن ناسيحاتتاۋ, ادام قۇقىن قورعاۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 2023 جىلى جامبىل وبلىسى سوتتارىمەن وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار اياسىنداعى قۇقىققا قارسى ارەكەتتەر بويىنشا 10 083 ءىس قارالىپ, 2607 ءىس تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىسقارتىلعان. دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ بويىنشا 4097 ءىس قارالىپ, 1 110 ءىس تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىسقارتىلعان. ۇرىپ-سوعۋ بويىنشا 4183 ءىس قارالسا, 789 ءىس تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىسقارتىلعان.
زاڭنامانى قاتاڭداتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ايتالىق, ۇرىپ-سوعۋ, جەڭىل دارەجەلى دەنە جاراقاتىن كەلتىرۋ ىستەرى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. قۇقىق بۇزۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا قويىلاتىن تالاپتار اياسىندا قىسىم كورسەتۋشىنى ۇيدەن ۋاقىتشا شىعارۋ مەن پسيحولوگيالىق كۋرسقا جىبەرۋ قۇقىعىن دا سوتقا بەرۋ جوسپارلانعان.
– ازاماتتىق, قىلمىستىق اكىمشىلىك سوت جۇرگىزۋدە قارالعان ىستەر, شىعارىلعان اقتاۋ ۇكىمدەرى تۋرالى قىسقاشا ايتسا كەتسەڭىز.
– جامبىل وبلىسىنىڭ سوتتارى 2023 جىلى 1646 ادامعا قاتىستى 1356 قىلمىستىق ءىستى قاراپ, ۇكىم شىعاردى. 19 ادامعا قاتىستى اقتاۋ ۇكىمى شىعارىلعان, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 31 ادامدى قۇراعان.
اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردە وبلىس سوتتارىندا 2023 جىلى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق بويىنشا 13 096 ادامعا قاتىستى 13 096 ءىس قارالدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كوپ. بىلتىر 10 411 ءىس قارالعان.
اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ اياسىندا 2023 جىلدىڭ 12 ايىندا 1205 اكىمشىلىك ءىس ءتۇسىپ, 1002 ءىس قارالعان, ول 83,1 پايىزدى قۇراپ وتىر. 2022 جىلى 1176 اكىمشىلىك ءىس تۇسكەن ەدى.
جىل سايىن شاعىمنىڭ ءوسۋى بايقالادى. ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ پايداسىنا 56,5 پايىز شەشىم (187) شىعارىلدى. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا 2023 جىلى وبلىستاعى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتارمەن 17 929 ءىس وندىرىسىمەن اياقتالعان, ونىڭ ىشىندە 10 018 ءىس شەشىم شىعارۋمەن قارالعان. 2023 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ سوتتارى رەسپۋبليكا سوتتارى اراسىندا ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت تورەلىگىن اتقارۋدا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى.
– سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەن سۋديالار تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مۇنداي جاعىمسىز جايتتار وبلىسىمىزدا بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. وتكەن جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرى تاراز قالالىق №2 سوتىنىڭ سۋدياسى ف.س.ۋتەشوۆانى پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستاپ, وعان قىلمىستىق كودەكستىڭ (قك) 366-بابى 2-بولىگىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, بۇلتارتپاۋ شاراسى «ەشقايدا كەتپەۋ» قولحاتىندا بولعان.
جامبىل اۋداندىق سوتىنىڭ 2023 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى ۇكىمىمەن, سوتتالۋشى ف.س.ۋتەشوۆا قك-ءنىڭ 366-بابى 2-بولىگىمەن كىنالى دەپ تانىلىپ, وعان 3 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. ۇكىممەن كەلىسپەگەن سوتتالۋشى جانە ونىڭ قورعاۋشىسى اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتقا اپەللياتسيالىق شاعىم تۇسىرگەن. جامبىل وبلىستىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ 2024 جىلعى 24 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن ف.س.ۋتەشوۆاعا قاتىستى ۇكىم وزگەرىسسىز, ونىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرىلدى.
– سۋديالىق بوس ورىندارعا بىلىكتى ماماندار تارتۋ بارىسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– قازىرگى تاڭدا وبلىستا سۋديا لاۋازىمىنا 12 بوس ورىن بار. جامبىل وبلىستىق سوتى تاراپىنان سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ باعىتىندا سۋديالار كورپۋسىنا بىلىكتى كادرلاردى تارتۋ ءۇشىن ءبىراز ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, وڭىردە ورنالاسقان مەملەكەتتىك ورگاندارعا, سوت قىزمەتكەرلەرىنە, ادۆوكاتتار مەن نوتاريۋستارعا سۋديا لاۋازىمىنا بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋعا نيەت بىلدىرگەن تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن الدىردىق. ناتيجەسىندە, سوت قىزمەتكەرلەرىنەن – 24, مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنان – 2, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتىنەن – 3, تەكسەرۋ كوميسسياسىنان – 2, جەكە سوت ورىنداۋشىلاردان – 8, ادىلەت باسقارماسىنان – 4, ادۆوكاتتار القاسىنان – 8, جامبىل وبلىسى بويىنشا ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتىنەن – 2, پوليتسيا دەپارتامەنتى زەينەتكەرلەرىنەن – 2 – بارلىعى 56 ادام سۋديا لاۋازىمىنا بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋعا قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن.
ولارعا وبلىستىق سوتتىڭ سۋديالارى سەمينار ساباقتار, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ تۇرادى. بۇل كەزدەسۋلەردە ازاماتتىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىن تۇسىندىرۋمەن قاتار, كونكۋرستىق راسىمدەر مەن سۋديانى تاعايىنداۋ تارتىبىمەن ەگجەي-تەگجەي تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
تابيعات مۇسىلمانقۇل,
«Egemen Qazaqstan»
جامبىل وبلىسى
