ءبىلىم شىڭى شەتەلدە مە؟

ەلىمىزدەگى ءبىلىم سالاسى جىل ساناپ دامىپ كەلەدى. بىراق ءبىلىم كوكجيەگى كەڭ ورەندەر شەتەل اسىپ كەتۋگە اسىق. اۋەلى وسى ۇردىس­كە عىلىمي كوزقاراسپەن قاراپ كورەيىكشى. جاستاردىڭ الەۋ­مەتتىك-ساياسي احۋالى ميگرا­تسيا­لىق كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەتىنى بەسە­نەدەن بەلگىلى. وسى ماسەلەنى فريد­ريح ەبەرت قورى زەرتتەگەن ەدى. ءبىز ءبىلىم سالاسىنا ۇڭىلەيىك. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس قازاقستان جاستارىنىڭ باسىم بولىگى ەلدە وقىعىسى كەلەدى. بىراق «شەتەلدە وقۋ – ءبىلىم جەتىل­دىرۋدىڭ, جاقسى جۇمىس تابۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى» دەپ ويلايتىندار دا جەتەدى. اسىرەسە باتىس ەلدەرىندە ءبىلىم الۋ – مارتەبە. سوندىقتان جاستاردىڭ كوبى باتىس ەلدەرىنە ۇمتىلادى. قوردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان جاستارى «شەتەلدە وقۋعا (وقۋىڭىزدى جالعاستىرۋعا) مۇمكىندىگىڭىز بولسا, قاي ەلدى تاڭدار ەدىڭىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرگەن كەزدە, باتىس ەلدەرىنە باسىمدىق بەرگەن. ستاتيستيكا بويىنشا, اقش-تا ءبىلىم العىسى كەلەتىندەر – 29 پايىز, ال ەۋروپالىق وداقتىڭ ءبىلىم جۇيەسىن وزىق كورەتىندەر – 23,4 پايىز, رەسەيدە وقىعىسى كەلەتىندەر 23,3 پايىز­ بولعان.

«ەسىمدە, كۇن سايىن پوش­تامدى قوبالجۋ سەزىمىمەن اشا­تىنمىن. ويتكەنى كەز كەلگەن ۋاقىتتا مەنىڭ وقۋعا قابىلدانعانىم نە­مەسە قابىل­دانباعانىم تۋرا­لى حات كەلۋى مۇمكىن. مەن كومپيۋ­­­تەر­لىك عىلىمدى تاڭدا­دىم. ون­كو­­­لوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرە­سۋ­گە كومەكتەسەتىن زاتتار مەن باع­­دار­­لامالار جاساعىم كەلەدى. كوم­پيۋتەرلىك عىلىمنىڭ نەگى­زىن­­دە ادامزاتتىڭ بولاشاعى تۇر­عا­­نىنا سەنىمدىمىن», دەيدى 11-سى­­نىپ وقۋشىسى الەكسەي كيم. 

ءيا, قازىر شەتەلدە ءبىلىم الامىن دەگەن ماقساتى بارلار بارشىلىق. ماقساتىنا جەتۋگە تىرمىسىپ جۇرگەندەر دە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – شىمكەنتتە وقي­تىن الەكسەي كيم. ونى الەم­نىڭ ۇزدىك 8 جوعارى وقۋ ورنى ءبىلىم الۋعا شاقىرعان. 17 جاستاعى الەك­سەي بىرنەشە شەتەلدىك وقۋ ورنى­نا ىنتالاندىرۋ حات جىبەرىپ, ءوتى­نىش بەرگەن. ونى مىنا ءبىلىم وردا­لارى قابىلداپ, گرانت ۇسىنعان: «Stony Brook University», «Baruch College», «City College of New-York», «Brooklyn College» (نيۋ­-يورك, اقش); «سەنەكا» كول­­لەدجى (تورونتو), «ۆيننيپەگ» ۋني­ۆەر­سي­تەتى, «تومپسون وزەندەرى» ۋني­ۆەرسيتەتى (كامپلۋس), «وڭتۇس­تىك ۋەلس ۋنيۆەرسيتەتى» (كاردي­فف).

تالاپكەر ءازىر ۋنيۆەرسيتەت تاڭداعان جوق. بىراق الەمدەگى ەڭ جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ 1 پايىزىنا كىرەتىن «Stony Brook» ۋنيۆەرسيتەتىن جوبالاپ وتىر. وقۋعا ءتۇسۋ كەزىندە ونىڭ ىنتالاندىرۋ حاتى مەن مەكتەپتەن تىس بەلسەندىلىگى كوپ نارسەنى شەشكەن. ول ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرگەن. IT كومپانياسىنان تاعى­لىم­دامادان ءوتىپ, وڭتۇستىك كورەيا­دا­عى لاگەرگە مادەني الماسۋ ارقىلى بارعان, ەرىكتى بولعان, وليم­پيادالارعا قاتىسقان. ونىڭ اي­تۋىنشا, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىن­­دارىنا ءتۇسۋ مۇلدەم قيىن ەمەس. تەك دايىندىقتى الدىن الا باس­­تاۋ كەرەك. مىسالى, ول تەك 10-سى­نىپ­تا وقي باستاعان. قازىر مەك­­تەپ بىتىرۋگە دايىندالىپ, ۆيزا جۇمىستارىن رەتتەستىرىپ جاتىر.

تالدىقورعان قالاسىنداعى نازار­باەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ 12-سىنىپ وقۋشىسى ءامىرلان قاي­نار­بەكوۆ تە بىلىمىمەن وزىپ تۇر. ول شان­حايداعى نيۋ-يورك ۋني­ۆەر­­سيتەتىنەن وقۋعا گرانت ۇتىپ الدى. قازاق بالاسى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءجۇز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قا­تا­­رى­نا كىرەتىن وقۋ ورنىندا «كوم­­­­­پيۋ­تەرلىك تەحنولوگيالار» فا­كۋل­­تەتىندە وقۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«بۇل – گۋمانيتارلىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى. ياعني ولار تاپسىراتىن ماماندىقتاردان بولەك, قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن كۋرس­تاردى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار. تەح­نيكالىق ماماندىقتى تاڭ­داسام دا, ۋنيۆەرسيتەت تاريح, ءوزىن-ءوزى تانۋ سىندى كۋرستاردان وتۋگە ىنتالاندىرادى. ماعان جان-جاقتى بولعان ۇنايدى. كەز كەلگەن مامان ءوز سالاسىندا كاسىبي ءبىلىمى بولۋىمەن قاتار, ادامدارمەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى, ارقاشان وقۋ كەرەك. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت قولايلى جاعداي جاسايدى, وقۋ ۇلگەرىمى ءۇشىن ىنتالاندىرۋ بار. مىسالى, سەسسيا كەزىندە ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ باسقا فيليالدارىنا, ابۋ-دابيگە, نيۋ-يورككە بارۋ­عا مۇمكىندىك بار», دەيدى ءامىرلان. 

ءامىرلاندى جەتىستىككە جەتەلەگەن – ارمانى. ول شەتەلگە وقۋعا تۇسكەن اعا بۋىننان شا­بىت العان. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جىگەرىن جانىعان ءوزى وقي­تىن مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى ەكەن. ونىڭ ىشىندە گارۆاردقا, MIT-گە تۇس­كەن انتون مورگۋنوۆ, سەزىم ەرتاناتوۆ, نۇرسۇلتان ەرلان ۇلى, ءامىر ءابدىلدين بار. ءبىر قىزىعى, ولار ەل اسىپ كەتكەندە, ءامىرلان 7-سىنىپتا وقىعان. «مەن قاتتى تاڭعالدىم ءارى بۇل ماعان ۇلكەن شابىت بەردى. وسىنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن سول كەزدە العاش رەت ءتۇسىندىم. مەن دە باسقا وقۋشىلارعا ۇلگى بولامىن دەپ نىق شەشتىم», دەدى ول. جولى اق بولعاي.

تاعى دا ءبىر قىزىق زەرتتەۋ بار. ول «زارۋبەجنايا وبرازوۆا­تەل­نايا تراەكتوريا كازاحستانتسەۆ: مەجدۋ ستەرەوتيپامي ي پراگماتيزموم» دەپ اتالادى. وندا وتان­داستارىمىزدىڭ شەتەلگە ءبىلىم الۋعا كەتۋدەگى موتيۆتەرى جان-جاقتى تالدانعان. زەرتتەي كەلە, ءبىلىم ميگراتسياسىنا رەپۋتاتسيا مەن يميدج فاكتورى تىكەلەي اسەر ەتەتىنى انىقتالعان. اتال­عان زەرتتەۋگە قاتىسقان ستۋ­دەنتتەر وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنە كوڭىلى تولمايتىنىن جانە جوعارى ستاندارتتارعا ساي كەلمەيتىنىن ايتقان. ەكىنشى فاكتور – شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنىڭ تارتىمدىلىعى. جاستار شەتەلگە ءبىلىم الۋعا ءارى جاڭا مۇمكىندىكتەر ەسىگىن اشامىز دەگەن ويمەن كەتەدى.

قازاق جاستارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ وسكەنى جاقسى. بىراق شام جارىعى تۇبىنە تۇسپەيتىنىن ويلا­ساڭ, ءوزىڭ وي تۇبىنە تۇسەسىڭ. سول باياعى «شەتەلدەن كيگەن شەك­پە­­نىن ءوز ەلىنە جاپسا عوي» دەيسىڭ.