پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينا قىزدارعا دا, ەر بالالارعا دا قاجەت

وسىلايشا, اپۆ-عا قارسى ۆاكتسينا­لاۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا 2013 جىلى قازاقستاننىڭ 4 وڭىرىندە – اتىراۋ, پاۆ­لودار وبلىستارى, الماتى مەن استانا قالاسىندا باستالعانىمەن, 2015 جىلى جالعاسىن تاپپاي قالعان ەدى. بىراق بيىل كۇزدەن باستاپ قازاقستاندا اكە-شەشە­لەرىنىڭ كەلىسىمىمەن 11 جاستاعى قىز­داردى پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ەگۋ قايتا باستالادى. العاشقى 350 مىڭ دوزانى ساتىپ الۋ ءۇشىن 9 ملرد تەڭگە قارا­جات جۇمسالىپ, 175 مىڭ ادامدى اپۆ-عا قارسى ەگۋ كوزدەلىپ وتىر. ويتكەنى جا­تىر موينى قاتەرلى ىسىگىن الدىن الۋدىڭ ­ەڭ ءتيىمدى جولى وسى بولىپ وتىر.

اپۆ-عا قارسى ەكپەنى ەڭ ءبىرىنشى اۋستراليا قولعا السا, بۇگىنگى تاڭدا 150-گە تارتا ەل 11-13 جاس ارالىعىن­داعى جاس­وسپىرىمدەردى جىنىستىق قاتى­ناسقا تۇسپەي تۇرىپ ۆاكتسينا­لاي­دى. ونىڭ ىشىندە 71 مەملەكەت ۇلدا­ر مەن قىزدارعا قاتار ەكپە جاسايدى. مىسا­لى, وسى ۆاك­تسينا ارقىلى شوتلان­ديا ەلى جاتىر موينىن قاتەرلى ىسىگىن اۋىزدىقتاۋعا قول جەتكىزگەن.

اپۆ ۆيرۋسىن ايەلدەر دە, ەركەكتەر دە جۇقتىرعانىمەن, بۇل ۆيرۋس اسىرەسە قىز-كەلىنشەكتەر ءۇشىن قاۋىپتىرەك. وقىر­مانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ولاردى «جاق­سى», «جامان» جانە «قاتەرلى» دەپ قا­راستىرۋعا بولادى. «جاقسى» ءتۇرى سال­دارىنان اياق-قولدا سۇيەل پايدا بولىپ, جاعىمسىز بولسا دا ونى وڭاي جازىپ الۋعا بولادى. ال قاتەرلى تۇرلەرىنە كەلە­تىن بولساق, 99,7% جاعدايدا وسى ۆيرۋس­تىڭ سالدارىنان پايدا بولاتىن جاتىر موينى وبىرى جىل سايىن الەمدە 340 مىڭداي ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ جاتىر.

قازاقستاندا جاتىر موينى وبىرى تارالۋى جاعىنان ءسۇت بەزى وبىرىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇرعانى بەلگىلى. جىل سايىن ەلىمىزدە 1 800-دەي ايەلگە «جاتىر موينى وبىرى» دياگنوزى قويىلىپ, 600 ناۋقاس وسى دەرتتەن كوز جۇمادى. قىسقاسى, ادامنىڭ پاپيللوما ۆيرۋسى – جاتىر موينى وبىرىن, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ جىنىس مۇشەلەرىنىڭ سىرت­قى قاتەرلى ىسىگىن, اۋىز قۋىسى قاتەرلى ىسىگى مەن انوگەنيتالدى سۇيەلدەردى ورشىتەتىن ينفەكتسيا.

«پاپيللوما ۆيرۋسى توبىندا 200-گە جۋىق ءتۇرى بەلگىلى بولسا, 14 ءتۇرى ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى. بۇل ۆيرۋس – الەمدەگى ەڭ كوپ تارالعان ۆيرۋستاردىڭ ءبىرى جانە ادامداردىڭ كوپشىلىگى ومىرىندە اپۆ-نىڭ قانداي دا ءبىر ءتۇرىن جۇقتىرماي قويمايدى. بۇل ينفەكتسياعا جىنىس­تىق بەلسەندى جاستاعى ايەلدەر مەن 25-30 جاسقا دەيىنگى ەر ادامدار ءجيى دۋشار بولادى», دەيدى الماتى ونكولوگيالىق ورتا­لىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءاليا تۋرەشەۆا.

ماماندار كوپ جاعدايدا اپۆ ينفەكتسياسى ەمدەلمەي-اق جازىلعانىمەن, كەيبىرەۋلەردە بۇل ۆيرۋس قاتەرلى ىسىك­تىڭ دامۋىنا دۋشار ەتەدى دەيدى. ال زەرت­تەۋلەردىڭ كوپشىلىگى ۆاكتسينالاۋدىڭ ەكو­نوميكالىق تيىمدىلىگىن دايەكتەپ وتىر. ويتكەنى جاتىر موينى وبىرىنا قارسى ۆاكتسينالاۋ ءارتۇرلى ەلدە كەسەلگە شال­دىعۋ مەن ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن 70%-دان 97%-عا دەيىن تومەندەتكەن.

بۇگىندە جاتىر موينى وبىرى دامۋشى ەلدەردەگى ايەلدەردە ءجيى كەزدەسەدى. قاتەرلى ىسىكتەردى زەرتتەۋ جونىندەگى حالىق­ارالىق اگەنتتىكتىڭ بولجامى بو­يىنشا, دامۋشى ەلدەردە جاتىر موي­نى وبىرىنا شالدىعۋ كورسەتكىشى جوعا­رىلاي تۇسپەك. سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋعا بارىنشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇل اگەنتتىكتە 2020 جىلى جاتىر موينى وبىرى جاڭادان 604 مىڭداي ادام­نان انىقتالىپ, وسى كەسەلدەن 342 مىڭ ناۋقاس قايتىس بولعانىن العا تار­تادى. ماسەلەن, الماتى قالالىق ونكو­لوگيالىق ورتالىعىنىڭ ەسەبىندە قازىر 31 866 ونكولوگيالىق پاتسيەنت تۇرسا, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل دەرەك 8,2%-عا وسكەن.

ءوز كەزەگىندە الماتىداعى قازاق ونكو­لوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى جاتىر موينى وبىرى ايەلدەردە ءجيى كەزدە­سەتىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ءبىرى بول­عانىمەن, بۇل ادام پاپيللوما ۆي­رۋسىنا (HPV) قارسى ۆاكتسينالاۋ ارقىلى الدىن الۋعا بولاتىن قاتەرلى ىسىكتىڭ جالعىز ءتۇرى ەكەنىن ايتادى. ماسە­لەن, دسۇ جاتىر موينى وبىرىن جويۋ جونىندەگى جاھاندىق ستراتەگياسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسى رەتىندە جول كارتاسىن قامتيدى, ياعني قىزداردىڭ 90%-ى 15 جاسقا دەيىن HPV ۆاكتسيناسىمەن ەگىلۋى كەرەك, وعان قوسا ۇلداردى دا ەگۋ ۇسىنىلعان. سەبەبى ەر بالالار ادام پاپيللوما ۆيرۋسىن تاسىمالداۋشىلار ەكەنى انىقتالعان.

دسم-نىڭ شتاتتان تىس باس ونكولوگى, «قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا» عزي باسقارما ءتورايىمى ديليارا قايدا­رو­ۆا جاتىر موينى وبىرى الدىن الۋعا بولاتىن جالعىز ونكولوگيالىق دەرت ەكە­نىن دايەكتەي كەلە: «HPV ۆاكتسينالاۋى اقش, كانادا, يزرايل, قاتار, ءباا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اۋستريا, شۆەي­تساريا, فرانتسيا, اۋستراليا, جاپو­نيا سياقتى ەلدەردىڭ ۇلتتىق يممۋنداۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلگەن. HPV-گە قارسى ۆاكتسينالاۋ كورشى – وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان ەلدەرىندە دە جۇرگىزىلەدى», دەيدى.

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, اۋسترا­ليادا ۇلتتىق ۆاكتسينالاۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن اراعا 9 جىل سالىپ, 18-35 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەردە HPV-ءنىڭ 4 ءتۇرى 90%-دان استامعا تومەندەگەن. سول سياقتى اقش-تا 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا HPV-نىڭ 4 ءتۇرىنىڭ تارالۋى 14-19 جاس ارالىعىنداعى قىز-كەلىنشەكتەر اراسىندا ۆاكتسينالاۋعا دەيىنگى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 88%-عا, 20-24 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر اراسىندا 81%-عا ازايعان. سوندىقتان جاپپاي ۆاكتسينالاۋدى ددۇ, ACOG, ESGO, SGO, ACS سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق مەديتسينالىق ۇيىمدار قولداپ وتىرعان جايى بار.

الماتى ونكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇرسۇلتان ىزباعامبەتوۆ وبىرعا شالدىققاندار قۇرىلىمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وزگەرىسسىز قال­عانىن, ءبىرىنشى ورىندا ءسۇت بەزى وبىرى – 14,5% (794 جاعداي), كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك – 8,9% (489 جاعداي), وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگى – 6% (332 جاعداي), قۋىقاستى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى 5,2% (288 جاعداي) كورسەتكىشپەن تۇرعانىن مالىمدەدى.

2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى كوز جۇ­گىرتسەك, ەسەپكە الىنعان 5 491 پاتسيەنتتىڭ 16,2%-ى (890 پاتسيەنت) الماتى قالاسىنا باسقا وڭىرلەردەن كەلىپ تىركەلدى. باسقا ايماقتاردان تىركەلگەن 890 پاتسيەنت­تىڭ 125-ىندە (14,0%) اۋرۋ اسقىنعان كەزەڭ­دە انىقتالعان. ناۋقاستاردىڭ باسىم بولىگى الماتى (364) جانە جامبىل (103) ­وبلىستارىنان كەلگەن.

الماتىداعى ونكولوگيا­لىق ورتا­لىقتىڭ ديرەكتورى قاتەرلى ىسىكتەردەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ءۇش جىلدا 12,4% ازايعانىن ايتا كەلە: «قاتەرلى ىسىكتى ەرتە انىقتاۋ ماقساتىندا رەسپۋب­ليكادا جاتىر موينى وبىرى, ءسۇت بەزى وبىرى مەن توقىشەك وبىرى بويىنشا سكرينينگتىك باعدارلامالارمەن قوسا, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنە سكرينينگتىڭ 1 كەزەڭىن جۇرگىزۋ ءۇشىن الماتى قالاسىندا 37 مامموگراف جۇمىس ىستەپ وتىر. 2023 جىلعى سكرينينگتەردىڭ ناتيجەسىندە 298 ادامنان قاتەرلى ىسىك تابىلدى», دەدى.

سونىمەن 2024 جىلدىڭ كۇزىنەن باس­تاپ الماتىدا اتا-اناسىنىڭ كەلىسى­مى­­مەن 11 جاستاعى قىزداردى ۆاكتسينالاۋ باس­تالاتىن بولسا, تاڭداۋعا ەكى ء«تورت ۆا­لەنتتى» جانە «ەكى ۆالەنتتى» ۆاكتسينالار ۇسىنىلادى. ءتورت ۆالەنتتى ۆاكتسينا 62% جاعدايدا, ەكى ۆالەنتتى ۆاكتسينا 38% قولدانىلادى.

«جاپپاي ۆاكتسينالاۋدىڭ نەگىزگى كون­تينگەنتى – 9-13 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالار. ويتكەنى جىنىستىق ءومىردى 10 جاسىنان باستاعان جاعدايلار دا بار. اقش-تا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, 10-11 جاستاعىلاردىڭ 2%-ى جىنىستىق قارىم-قاتىناستا بولعان. ەڭ ابزالى, جىنىستىق قاتىناسقا تۇسپەي تۇرىپ ۆاكتسينا الۋى كەرەك. ددۇ ۆاكتسينانى 26 جاسقا دەيىن الۋدى ۇسىنادى, ال اقش ءتىپتى 45 جاسقا دەيىن ەكپە الۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇل دەگەنىمىز, جىنىستىق ءومىرى بەلسەندى ايەلدەر دە اپۆ ۆاكتسيناسىن قولدانا الادى, بىراق مۇنداي جاعدايدا ونىڭ پايداسى شامالى. سەبەبى ولار اپۆ-نىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە تۇرىنە شالدىعىپ ۇلگەرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ۆاكتسينالاردىڭ الدىن الاتىن اپۆ-نىڭ بارلىق ءتۇرىن جۇقتىرعان جىنىستىق بەلسەندى جاستاعى قىز-كەلىنشەكتەر از, سوندىقتان ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى ۆاكتسينانى الۋ ارقىلى قورعانا الادى», دەيدى ساراپشى.

ءوز كەزەگىندە ددۇ بۇل ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى ەكەنىن ماقۇلدادى. بۇكىل الەمدە مىڭداعان ادام وسى زەرتتەۋ­لەرگە قاتىسىپ, قاتەرلى جاناما اسەرلەرى تابىلماعان. ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن جاناما اسەرلەر ەكپە جاسالعان جەردە قىزارۋ, باس اينالۋ, جۇرەك اينۋى پايدا بولادى.

ء«بىز جاتىر موينى وبىرى سكرينين­گىن جاڭارتۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز. بۇرىن جاتىر موينى وبىرىن انىقتاۋ ءۇشىن پاپ-تەست (ونكوتسيتولوگياعا جاعىن­دى) قولدانىلسا, قازىر ايەلدەردى اپۆ-تەستىلەۋ 5 جىل سايىن ەنگىزىلەدى. بۇل اپۆ-تەستىلەۋ بۇكىل الەمدە قولدانىلادى. ەگەر ايەلدە اپۆ انىقتالسا, ول ارى قاراي قوسىمشا زەرتتەۋگە جىبەرىلەدى. سونداي-اق وكپە وبىرى دا ءولىم-ءجىتىم جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا بولعاندىقتان, وكپە وبىرىنا جاڭا سكرينينگ ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ددۇ ماقۇلداعان وكپەنىڭ تومەن دوزالى كومپيۋتەرلىك توموگرافياسى (تدكت). تدكت ساۋلەلەنۋ دوزاسى تومەن, ول كەز كەلگەن ىسىكتەردى وتە ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان دەيىن ءبىز شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى مەن الماتىدا قاناتقاقتى جوبالاردى جۇرگىزدىك جانە ولار جوعارى انىقتاۋ كورسەتكىشتەرىن كورسەتتى», دەيدى ونكولوگ د.قايداروۆا.

ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا الماتى ونكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ونكوگينە­كولوگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رايحان بولاتبەكوۆا: «ۆاكتسينانىڭ اسەر ەتۋ ۇزاق­تىعى يممۋنوگەندىلىك دەپ اتالادى. كوپتەگەن زەرتتەۋ يممۋنوگەندى­لىك ۆاكتسينالاۋدان كەيىن 8 جىلدان 10 جىل­عا دەيىن ساقتالاتىنىن كورسەتتى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە اۋقىمدى يممۋنداۋدان كەيىن رەۆاكتسينالاۋ قاجەت ەمەس ەكەنىن بىلدىك», دەدى.

الماتى