ەستە جوق ەسكى زامانداردان سىر تارتاتىن جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەت تامىرىنىڭ تىم تەرەڭدە ەكەنىن ايگىلەيتىن, ونىمەن قوسا الەمدىك ەجەلگى جىرلاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ بىرەگەيىنە جاتاتىن ءبىزدىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» داستانى مارال وقيعاسىمەن شيەلەنىسە تۇسەتىنى بەلگىلى. اكادەميك الكەي مارعۇلان بۇل شىعارما جەلىسى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىىى-ءىى عاسىردا دۇنيەگە كەلگەنىن دالەلدەپ جازادى. جىردىڭ سيۋجەتى قازاقتان دا باسقا تۇركى حالىقتارىندا بەلگىلى, ءارتۇرلى جىرلانادى. بىزگە جەتكەن بىرنەشە نۇسقانىڭ باسىم كوپشىلىگىندە اڭدا جۇرگەن سارىباي مەن قارابايدىڭ الدىنان بۋاز مارال دۋشار بولاتىن تۇستان باستاپ, وقيعا شيەلەنىسىپ, تەرەڭ جىلىمىنا تارتادى. ات ۇستىندە سەرتتەسكەن ەكى باي وسى جەردە قاراما-قايشىلىققا تاپ بولادى. قاراباي سارىبايعا مارالدى اتىپ بەر, ىشىندەگى لاعىن سىلىكپەلەپ جەيىن دەيدى. سارىباي بولسا, «بۋاز مارالدى قالاي اتام, وبال ەمەس پە؟», دەپ بەتىنەن قاعادى. قاراباي بولمايدى, ەكەۋىنىڭ دوستىق سەرتىن اراعا تارتىپ, قارىن قۇدا بولعانىن ەسىنە سالىپ ازعىرىپ, اقىرى مارالدى اتتىرىپ, ەتىن جەيدى. ايتقانداي بۋاز مارالدىڭ ىشىندەگى ءتولى ەگىز بولىپ شىعادى. ەكەۋى اڭنان قايتقاندا مارالدى اتقان سارىباي اتى ءسۇرىنىپ جولدا ولەدى جانە شامامەن قاراباي ەكەۋىنىڭ جۇكتى ايەلدەرى تاپ سول تۇستا بوسانعانى ەمەۋرىن ەتىلەدى. ءسويتىپ دۇنيەگە كەلگەن قوزى مەن بايان مارالدىڭ ەگىز ءتولىنىڭ وبالىن ارقالاپ تۋعانى – ءماتىن استىنداعى ءماتىن رەتىندە قۇپيا قالادى. ال بۋاز مارالدى اتقان سارىباي جازاسىن جولدا الىپ, اجال قۇشادى. باسىندا بۋاز اڭدى اتۋعا جۇرەگى داۋالاماعان, وبال-ساۋاپتى بىلگەن سارىبايدى ازعىرعان قاراباي ءتاڭىر اتقان, انت اتقان كۇناھار ەسەبىندە. وسىلايشا, قۇپياسى مول ەجەلگى داستان, بويىنا مىڭجىلدىقتاردىڭ سىرىن بۇككەن الىپ شىعارما وقىرماندى ءارتۇرلى ويعا قالدىرىپ, بارعان سايىن سانانى شيرىقتىرا بەرەدى.
«قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنداعى مارال وقيعاسىن ويلاعان سايىن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىندەگى» مارالعا قاتىستى قىرعىزداردا ساقتالعان ەجەلگى اڭىز سانانى تۇرتپەكتەمەي قويمايدى. وبال مەن ساۋاپ, سەرت پەن سانا, قاسيەت تۇرعىسىنداعى ادامزات ومىرىندەگى ەڭ نەگىزگى تىرەكتەردى بۇزعان تىرشىلىك نۇسقاسىن بۇل اڭىز دا دەندەي تۇسەرىن كورەمىز. ەنەسايدىڭ بويىنداعى ەجەلگى قىرعىزدار وزدەرىن جاۋدان قورعاپ, ەل ەتكەن كوسەمدەرىن جەرلەگەلى بارلىعى ءبىر جەرگە جينالعان شاق دەسەدى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن جيىلعان ولاردى اڭدىسقان جاۋ كۇنى بۇرىن باس باعىپ, ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ سالادى. ءسويتىپ, مال-مۇلكىن الىپ مەكەندەرىنە قايتادى. سويتسە قىرعىزدار الگىندەي جەرلەۋ راسىمىنە اتتاناردان بۇرىن تاڭەرتەڭ ەستەرى ەندى كىرگەن ءبىر ۇل مەن قىز اتا-اناسىنان تىعىلىپ, توعايعا جيدەك تەرۋگە اتتانىپ كەتىپ, ورالعاندا قىرىلعان جۇرتتىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ەلىن قىرىپ كەتكەن جاۋدىڭ كوز ۇشىنداعى شاڭىنان قالماي ىلەسە بەرەدى. اقىرىندا قىرعىزداردى جاۋساتىپ سالعان بوتەن جۇرت بۇلاردى سولاردىڭ تۇياعى ەكەنىن ءبىلىپ, نە ىستەۋ كەرەگىن سۇراپ حانعا اپارسا, جەڭىس بۋىنا سەمىرىپ وتىرعان بيلەۋشى اقساق كەمپىرگە تاپسىرىپ, اۋلاققا اپارىپ كوزىن قۇرت دەيدى. ەكى جەتىمدى ەنەساي بويىنداعى تەرەڭ قۇز-شاتقالدان سۋعا يتەرىپ قۇلاتقالى تۇرعاندا اراشا تۇسكەن ادام ەمەس, مارال بولىپ شىقپاي ما؟ «اقساق كەمپىر جالت قارادى, ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەيدى, قارسى الدىندا مارالدىڭ اناسى بۇعى تۇر ەكەن. كوزىندە ءبىر مۇڭ, قايعى بار سياقتى. جەلىنى بالالى ايەلدىڭ ەمشەگىندەي تىرسيىپ, تەۋىپ تۇر. – سەن كىمسىڭ؟ ادامنىڭ تىلىمەن سويلەپ تۇرعان قانداي حايۋاناتسىڭ – دەدى اقساق كەمپىر.
– مەن انامىن, بۇعى انامىن – دەدى ول.
– ەندەشە, نە قولقاڭ بار, ايتا عوي, بۇعى انا؟
– مەيىرىمدى اقىلگوي ايەل, مىنا بالالاردى بوسات. بار ءوتىنىشىم – وسىلاردى ماعان ەرتىپ جىبەر.
– بۇلاردىڭ ساعان كەرەگى نە؟
– ادامدار مەنىڭ ەكى لاعىمدى ءولتىرىپ كەتتى. ەندى مەن باۋىرىمدى جىلىتار بالا ىزدەپ ءجۇرمىن.
– سەن مۇنى ايتاردان بۇرىن ويلاندىڭ با, اڭقاۋ جانۋارىم-اۋ؟ – دەدى اقساق كەمپىر ك ۇلىپ. – ويباي-اۋ, بۇلار دا ادامنىڭ بالاسى عوي. ەرتەڭ ەرجەتكەن سوڭ بۇلار دا سەنىڭ لاقتارىڭدى قىرىپ كۇن كورسەتپەيدى عوي».
وسىلايشا, لاقتارىن ادامدار اتىپ ولتىرگەن تۇمسا مارال انا قىرعىننان قالعان قىرعىز ەلىنىڭ قوس تۇياعىن باۋىرىنا سالىپ, وسىرەدى. قازىرگى قىرعىزدار سول ۇل مەن قىزدان تاراعانىن ايتادى ەجەلگى اڭىز. ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىندە» بۇل دراما تەرەڭدەي تۇسەدى. مۇنداعى اڭىز «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنداعى سيۋجەتپەن ۇقساس ءارى قايشىلىقتى. ەكى اڭىزدا دا مارالدىڭ لاعىن ادام بالاسى ءولتىرىپ تۇر. قىرعىزدىڭ اڭىزىندا ەكى اياقتىلار مارالدىڭ لاعىن ولتىرسە, بۇل ولاردىڭ بالاسىن اسىراپ الىپ, جەتكىزگەنى – ايتىپ بولمايتىن سۇمدىق. ادام با, اڭ قاۋىپتى مە؟ قايسىسى جاۋىز بولىپ تۇر سوندا؟ دۇنيەنىڭ اقپاراتىن تىرناقتاي چيپكە سىيدىرعان ادامزاتقا بۇگىندە وبالتانۋ, ساۋاپتانۋ ءىلىمى عانا كەرەك سياقتى... دەمەك, ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە مۇڭعا تولى كوزى جاۋدىرەپ, ەلجىرەپ لاعىن ەمىزىپ تۇرعان انا مارال جۇرۋگە ءتيىس. ايتپەسە, اسىرەگە قىزعان ادام بالاسىنان وتكەن ۇمىتشاق بار ما؟
