سول جىلدارى ءبىلىم ىزدەگەن وتانداستارىمىز تۇركيا, مىسىر, ساۋد ارابيا كورولدىگى سەكىلدى ەلدەردەگى ءدىني جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوپتەپ كەتە باستادى. ولاردىڭ الدى 2000-جىلدارعا قاراي وقۋىن ءتامامداپ, ەلگە قايتا ورالدى. مىنە, وسى ۋاقىتتان باستاپ قازاق دالاسىندا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم وكىلدەرى پايدا بولدى.
ويتكەنى بۇل ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ارابتىڭ نە تۇرىكتىڭ ءدىنىن ەمەس, جات ءداستۇرىن جانە تەرىس پيعىلدى اعىمداردىڭ قاتە پىكىرلەرىن (حۋجرا) ۇيرەنىپ كەلدى. ياعني ولاردىڭ دەنى ءمازھاب ۇستانبايتىن ەدى نەمەسە اراب ءتىلىن, قۇراندى جانە ءحاديستى بىلگەن ادام مازھابقا مۇقتاج ەمەس دەگەن پىكىرمەن ورالدى. سالدارىنان ء«سالافيزم» جانە «ۋاحابيزم» سىندى ءمازھابسىز ءدىني ۇستانىمداعى اعىمدار پايدا بولسا, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنان كەلگەندەر اراسىندا جاماعاتشىل جاستار كوبەيدى. وسىلايشا, قوعامدا ءدىن ۇستانۋشى ازاماتتار اراسىندا توپتىق تارتىس باستالىپ كەتتى.
قازاق قوعامىنىڭ ءداستۇرى مەن سالتى, ادەتى مەن ۇستانىمى, ءدىلى مەن ءتىلى, ۇلتتىق ۇرانى مەن قوعامدىق تۇسىنىگى ءابۋ حانيفا ءمازھابىنا نەگىزدەلگەن. الايدا ءمازھاب ۇستانبايتىن ازاماتتار وسىنىڭ بارلىعىن جوققا شىعارىپ, جات تۇسىنىكتى تەرەڭ ءسىڭىرىپ, ءدىندى ارنايى وقۋ ورىندارىنان ەمەس, حۋجرالاردان ۇيرەنىپ, ءدىننىڭ عىلىمي تۇسىنىگىنەن گورى, دامىعان مىنا زاماندا فۋندامەنتاليستىك تۇسىنىككە باسا نازار اۋداردى. ءدىننىڭ ومىرشەڭدىگىن مويىنداعىسى كەلمەگەن بۇل ازاماتتار ءدىن ۇستانۋشى ادامنىڭ تۇسىنىگى مەن امالىنا نوقتا سالعىسى كەلەدى.
سونىڭ ءبىرى – ۇلتتى مويىنداماۋ. ء«بىز تەك مۇسىلمانبىز» دەۋدىڭ استارىندا ءدىني ەمەس, ساياسي پىكىردىڭ بارىن ايتا الامىز. الايدا قۇراننىڭ «حۋجۋرات» سۇرەسىنىڭ 13-اياتىندا: «سونداي-اق سەندەردى ءبىر-بىرىڭمەن تانىسىپ, تابىسۋلارىڭ ءۇشىن سان الۋان ۇلىستار مەن رۋلارعا بولدىك» دەگەن اياتتى جوققا شىعارىپ, جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ نامىسى مەن ۇستانىمدارىن مەنسىنبەي, وزدەرىن جوعارى ساناي وتىرىپ, قوعام اراسىندا ىرىتكى سالۋ ارقىلى ەلىمىزدە ءدىننىڭ تۇراقتىلىعى مەن ومىرشەڭدىگىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ۇلتىن مويىنداماعان ادام تىلىنە, داستۇرىنە جانە وتانىنا قۇرمەتى مەن قاستەرى بولمايتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
ەكىنشىدەن, ءمازھابتى مويىنداماۋ. ءمازھاب دەگەنىمىز – ءدىني ۇستانىمدى جۇيەلەگەن مەكتەپتەردىڭ اتاۋى. ءمازھاب يمامدارى مەن يسلام عالىمدارى ءدىندى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەپ, قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ءدىننىڭ بۇرمالانۋى مەن جانساق پىكىرلەردەن قورعاعان. ءمازھابتى مويىندامايمىن دەۋ – يسلام عۇلامالارىن مويىنداماۋ دەگەن ءسوز. ال يسلام عۇلامالارىن مويىندامايتىن بولساق, قۇران مەن ءحاديستى اركىم ءوز بەتىنشە جورامالدايتىن بولامىز. بۇل بىرلىك ۇستانىم قاعيداسى جويىلىپ, ءدىننىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلەدى. ءمازھاب – بىرتۇتاستىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ كەپىلى. ال مازھابسىزدىق بولسا تۇراقسىزدىق پەن الاۋىزدىقتىڭ بەلگىسى. ەلىمىزدە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان ناسيحاتتالىپ كەلە جاتقان ء«ابۋ حانيفا» ءمازھابى – ءبىزدىڭ ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ كەپىلى.
قوعامداعى تاعى ءبىر كەلەڭسىزدىك – وزگەلەردى «كاپىر» دەپ ايىپتاۋ. كاپىر دەپ شاريعاتتا «يسلام ءدىنىن قابىلداماعان» ادامعا ايتىلادى. ياعني مۇسىلمان ەمەس دەگەن ءسوز. وكىنىشكە قاراي, تەرىس اعىم وكىلدەرى بىرەۋدى كاپىر دەي وتىرىپ, ونىڭ جانى, مالى مەن ارىنا قول سالۋدى «ادال» دەپ بىلەدى. ونى كۇنا دەپ ەسەپتەمەيدى. مۇنداي ارەكەت پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) بەن ونىڭ ساحابالارىنىڭ داۋىرىندە بولماعان. الايدا بۇگىنگى تەرىس سەنىمدە جۇرگەن ازاماتتار ونى تىلىمەن ايتىپ, ارەكەتىمەن كورسەتىپ ءجۇر. بۇل – قوعامعا تونگەن ۇلكەن قاۋىپ. ءتىپتى ولار ناماز وقىمايتىنداردى دا كاپىر دەپ ايىپتاپ, ونىڭ ىشىندە ءوز تۋىستارىمەن بايلانىسىن ءۇزىپ, قوعام ىشىندە دۇردارازدىق تۋدىرىپ جاتىر. اكەم, شەشەم نەمەسە باۋىرىم ناماز وقىمايدى دەپ ولارمەن ارالاسپاي قويعاندار جەتەرلىك.
مۇنداي تۇسىنىكتە جۇرگەن ازاماتتار قازاق قوعامى مەن داستۇرىنە, ءدىلى مەن دىنىنە, ۇستانىمى مەن ادەت-عۇرىپتارىنا جانە وتانىنا قيانات ەتەتىنى بارشاعا ايان. جاراتقان اللا ەلىمىز بەن جەرىمىزدى ب ۇلىكتەن ساقتاسىن.
يساتاي بەرداليەۆ,
استانا قالاسى «دىندەردى زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ تەولوگ مامانى, PhD
