اسىلىندا قازاق ىرىمشىل حالىق قوي, وزەكەڭ حان بولماعانىمەن, حانداي قادىرلى بولعانى شىندىق. تاعدىر تالاي سىناعان, ايتسە دە جاراتىلىسىنان رۋحى بيىك وزەكەڭ سىنباپتى. ءتورت جاسىندا وتباسىنداعى ءتورت بالا مەن اكەسى شەشەك اۋرۋىنان قايتىس بولعان. قانداي عالامات سوققى. كەيىن ءوزى «ماعان تيەسىلى دەرت اكەمە ءتيىپ, مەن امان قالىپپىن» دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن. اناسى رابيعا اكەسى ەلەمەستىڭ ەكىنشى ايەلى. توقسان جەتى جاسىندا ومىردەن وتكەن. ەلگە ادىلدىگىمەن اتى شىققان احمەت قاجىنىڭ ۇرپاعى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلەمەس اكەيدىڭ العاشقى جارى دا احمەت قاجىنىڭ ۇرپاعى, ەسىمى – زاۋرە. ودان ءۇش ۇل – ورازبەك, مولدابەك, وسپان تۋادى. زاۋرە شەشەي قايتىس بولعان سوڭ قايىن جۇرتى ەلەمەس اتاعا بالدىزى رابيعانى قوسادى. اجەمىزدىڭ تۇڭعىشى جۇبانىش – ەل اعاسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بايان جانعالوۆتىڭ اناسى. ەڭ كىشىسى اقىل-پاراساتىمەن, كىسىلىگىمەن ەل ەسىندە قالعان وزىبەك.
وتباسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق وزىبەك اتانى ەرتە شيراتقان. قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەي جاتىپ ەڭبەككە ارالاسقان. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالا كەزىنەن اتتىڭ قۇلاعىندا ويناپ ءوسىپتى. جاراتىلىسىنان دەنەسى ءىرى, ەرەسەن قارۋلى بولعان. توتە جازۋمەن ساۋات اشادى. كەيىن ۇجىمداستىرۋ كەزىندە لاتىنشا وقىعان, ودان ءارى جاڭا زاماننىڭ جوسىعىمەن ءبىلىم العان. قىرداعى قاراڭعىلىقتى جويۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان قىزىل وتاۋدىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ۇيىرمەلەردىڭ ىسىنە ءۇيىرىلىپ, كيەلى ساحنادا دا ونەر كورسەتكەن.
اۋىلداستارىمەن سىر-سۇحبات قۇرىپ وتىرىپ, جارتى عاسىر بۇرىنعى دۇنيەلەردى ەسىنە العاندا, پالەنشە ايدىڭ, تۇگەنشە كۇنى دەپ ءدال ايتىپ وتىرادى ەكەن. ماسەلە ءتىپتى جادىندا عانا ەمەس, ەمەننىڭ ءيىر بىتكەن بۇتاعىنداي مىقتىلىعىندا. 1932 جىلى اۋىلدا بريگادير بولعان. ەل ءىشىن اقسۇيەك اشتىق جايلاعان ۋاقىت. مال قىرىلعان. ادام دا سوعان تاقاۋ. ءبىر ۋىس ماساق تەرگەندەر ايىپ ارقالاپ سوتتالىپ جاتىر. قايتكەن كۇندە دە ەلدى امان ساقتاۋ كەرەك. اۋىلدىڭ مالىن ەلگە تاراتىپ بەرىپ, تالعاجاۋ ەتۋدەن باسقا امال جوق. سول ارەكەتى ءۇشىن ايىپ ارقالايتىنىن, سوتتالاتىنىن بىلمەدى ەمەس, ءبىلدى. بالكىم «ەركەك توقتى قۇرباندىق» دەپ ەل ءۇشىن ءوز جانىن ساداعا ەتكىسى كەلگەن شىعار. ۇزىن قۇلاقتان تاراعان اڭگىمە جوعارىعا جەتكەن. ەلىن ويلاعان وزىبەك اقساقال ءتورت جىلعا سوتتالىپ, قاراعاندى لاگەرىنە ايدالادى. نەمەرەسى عادىلدىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا, وزەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان وربىگەن سىر مىناداي. سوتتالىپ, ايداۋدا جۇرگەندەرگە جۇمىس جوسپارى بەكىتىلەدى ەكەن. جوسپاردى اسىرا ورىنداساڭ, بەرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك كولەمى وسەدى, ال ورىندالماي قالسا اجال شىركىن تويۋدى, اياۋدى بىلمەيتىن ارانىن اشا بەرمەك. ونسىز دا سىڭىرىنە ءىلىنىپ ازەر جۇرگەن ادام تويىپ اس ىشپەگەننەن كەيىن السىرەي بەرەدى ەمەس پە؟ السىرەگەن ادام جوسپاردى ورىنداي الۋشى ما ەدى. لاگەردە جازاتايىم اياعىنان جارالانادى. قاتەردىڭ تونگەنىن ەستىگەن نەمەرە اعاسى رايىمبەك قىزىلجاردىڭ پروكۋرورىمەن كەلىسىپ, ەكى جىلدان كەيىن اجال شەڭگەلىنەن امان الىپ قالادى.
ەل باسىنا كۇن تۋعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اسكەرگە اتتانعان. ديۆيزيا قيىر شىعىستا بولادى. كەيىن مايدان دالاسىنا توعىتىلادى. قانقاساپ مايداندا وزەكەڭ پۋلەمەتشىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ءوز ايتۋىنا قاراعاندا, قارۋ تاپشى. كومانديرلەر مايدان دالاسىنان وزدەرىڭ تاۋىپ الاسىڭدار دەيدى ەكەن. وزەكەڭنىڭ ەرەسەن قارۋلى بولعاندىعىن ايتتىق. بويى شامامەن ەكى مەترگە جۋىق, 54 كيلولىق ماكسيم پۋلەمەتىن بۇيىم قۇرلى كورمەي ارقالاپ جۇرەدى ەكەن. پۋلەمەتكە ۇڭعىلىن, وق-ءدارى سالعان قوراپشانى قوسساڭىز, جاۋىنگەردىڭ يىعىنا تۇسكەن جۇك از ەمەس. 1942 جىلى مايدان دالاسىندا كونتۋزيا الادى. ەس-ءتۇسسىز قالپىندا تۇتقىنعا تۇسەدى. ءوز ايتۋىنا قاراعاندا, ەسىن ءبىر جيناسا, نەمىستەر جۋساپ قالعان ادامداردىڭ اراسىنان كەۋدەسىندە جانى بارلارىن ىزدەپ, قاراپ ءجۇر دەيدى.
1945 جىلى لاگەردەگى تۇتقىنداردى امەريكا اسكەرلەرى بوساتادى. الدارىندا ەكى جول تۇر. ءبىرى كەڭەس وداعىنا قايتىپ, سوتتالۋ, ەكىنشىسى بەيمالىم الەم امەريكاعا اتتانۋ. جار باسىندا, قوس قاقپانىڭ ورتاسىندا تىعىرىقتان شىعار جول تاپپاي جانتالاسقان وزەكەڭ «سوتتالسام سوتتالايىن, انامدى ءبىر كورىپ بارىپ ولسەم ارمانىم جوق» دەپ كەڭەس جاعىنا وتەدى. ىرىكتەۋ لاگەرىندە نكۆد-نىڭ سۇزگىسىنەن كەيىن دونباستا قيراعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە ات سالىسىپ, ەلگە 1946 جىلى ورالعان.
ول تۇستا مايدان دالاسىنداعى قيراپ قالعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تەگىن جۇمىس كۇشى كەرەك ەدى. سوندىقتان تۇتقىندا بولعانداردى ەكىنشى رەت سوتتاۋ باستالادى. سول ءبىر كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولاتىن, ادام توزگىسىز جايدى وزەكەڭ بىلاي باياندايدى ەكەن. ۇرعان جوق, سوققان جوق, تەك ۇيقى بەرمەدى. ادامنىڭ جۇيكەسىن جەگىدەي جەپ, توزدىراتىن ۇيقى ەكەن عوي. تەرگەۋشىلەر ءبىر-بىرىمەن اۋىسىپ وتىرادى. تاۋلىك بويى كوز ىلمەيمىز. ءبىر جولى تەرگەۋشى قازاق جىگىتى: «اعا, ءسىز ەندى بۇل جەردەن شىقپايسىز. سىزگە عانا ايتايىن, بىزگە بەرىلگەن جوسپار بار, ودان دا مىنا قاعازدارعا قول قويساڭىز, تەزىرەك بۇل ازاپتان قۇتىلىپ, لاگەرگە جىبەرىلەسىز» دەيدى. الدەنەشە ءتۇن ۇيقى كورمەگەن ادامدا ەس بولا ما, تەرگەۋشىنىڭ ۇسىنعان قاعازدارىنا قول قويا بەرسە كەرەك. ايىپ ارقالاعان وزەكەڭە سوت ۇكىمى شىققان. اتتاي 25 جىل. بۇرىنعىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىنا پارا-پار ۋاقىت. ازابىن قوسقاندا. لاگەرگە جەتكەننەن كەيىن ءىسى قايتا قارالعان. ايىبىنىڭ جوق ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتسە كەرەك, ون جىلعا قىسقارتىپتى. تاعى دا نەمەرەسى عادىلدىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەيىك: «مەن ءوزىم توقسانىنشى جىلدارى كەمەروۆا وبلىسىندا ۆاحتادا جۇمىس ىستەدىم. سوندا اتام ايتىپ وتىرۋشى ەدى «قاراعىم, مەن سول جەردە لاگەردە بولدىم عوي, توم جانە ۋسا دەگەن وزەن بار» دەپ. شىنىندا دا وسى ەكى وزەننىڭ قوسىلعان تۇسىندا تومۋسينسك پوسەلكاسى بار ەكەن. اتالارىم قيساپسىز ازاپ شەككەن جەر. كۋزباسس ەڭ باي كومىر قورى بار جەر. اتامنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەمەروۆادان جاياۋ ايداعان. كەيىن ومبىداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا قاتىسقان. 1956 جىلى عانا ەلگە ورالعان. كەمەروۆاداعى ازاپ لاگەرىندە جۇرگەندە ورىن العان وقيعا تۋرالى ايتا كەتەلىك. لاگەر باسشىسىنىڭ جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن اساۋ اتى بولىپتى. قولعا ۇستاتپايدى ەكەن. لاگەر باسشىسى تۇتقىنداردان شەپ قۇرىپ, اتاما «سەن جىلقى باققان جۇرتتىڭ ۇرپاعىسىڭ عوي, مىناۋ اتتى ۇستاپ بەر» دەپ بۇيىرادى. اتام قۇرىق سالماي-اق, جەر تارپىپ تۇرعان اساۋ اتتى قۇرىعىنان ۇستاپ قۇلاتىپ, قۇلاعىنان باسىپ تۇقىرتىپ وتىرىپ جۇگەندەيدى. الگى عاجاپ كورىنىسكە ءۇش مىڭنان استام تۇتقىن مەن ايداۋىلدار قايران قالىپ قاراپ تۇرسا كەرەك. سول ساتتەن باستاپ ەرەسەن كۇشتىڭ يەسى وزىبەك اتا لاگەر ىشىندە كادىمگىدەي بەدەلدى تۇتقىنعا اينالادى. بۇعان دەيىن تىزەسى باتقانداردىڭ كەيبىرەۋى داستارقان جايىپ, قۇرمەت كورسەتەدى.
وزەكەڭ مايدان دالاسىنان كەلگەننەن كەيىن سوتتالۋىنا سەبەپشى بولعان ەل ىشىندەگى كەيبىر اعايىندار ەكەن. جاۋ الىستان كەلمەگەن, جاقىننان. ءوز اعايىنى, ءوز تۋىسى. بار جاي بىزگە بەلگىلى بولعانىمەن, اتىن اتاپ, تۇستەپ كورسەتۋدى ارتىق سانادىق. كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ جازىعى جوق قوي. ال وزەكەڭنىڭ ءوزى كەشىرىممەن قاراعان. «زامان سولاي بولدى عوي» دەيدى ەكەن جارىقتىق. مەنى كورسەتپەسە, وزدەرى سوتتالىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەن. قازاقتا «الدىڭا كەلسە اكەڭنىڭ قۇنىن كەش» دەيتىن ءسوز بار ەمەس پە, كەشىردىم دەگەن ەكەن. ارادا جىلدار ءوتىپ, الگى ناقاقتان ناقاق جالا جاپقاندار ءوز اجالىمەن ومىردەن وتكەندە جانازالارىن شىعارىپتى. قايتپاس ساپارعا اتتانىپ بارا جاتقانداردىڭ جانازاسىندا تىرشىلىكتە ءبىلىپ ىستەگەن, بىلمەي ىستەگەن قاتەلەرى بولسا كەشىرىڭدەر دەيتىن ءسوز بار ەمەس پە؟ وزەكەڭ دە بىلمەي ەمەس, ءبىلىپ ىستەگەن كۇنالارىن كەشىرگەن. بالكىم, عاسىردان استام عۇمىر كەشۋى دە جۇرەگىندە كەك ساقتاماعاندىقتان شىعار.
وزەكەڭ ادام كوكىرەگىندەگى ادامگەرشىلىكتىڭ شۋاعىن جاققان شامشىراق – اسىل ءدىنىمىزدى ناسيحاتتاعان ادام. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك جازۋشى مالىك عابدۋلليننىڭ تۋعان اۋىلى قويسالعانداعى ەسكى مەكتەپ ءۇيىن ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان يگىلىك اۋىلىنا كوشىرىپ, مەشىت سالعان. اۋىلداستارىنا پەندە عۇمىردا پەشەنەگە جازىلعان قيىندىقتى كوتەرە بىلىڭدەر, ول دا اللانىڭ سىناعى دەپ ۋاعىز ايتادى ەكەن. تۇككە تۇرمايتىن قاتەلىك ءۇشىن جاۋلاسپاي سابىرلى بولىڭدار دەپ ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن قاتتى قاداعالاعان. ەل ىشىندە تۇرمىسى ناشار ادام بولسا, تارىعىپ قالماسىن دەپ جاناشىرلىق كورسەتىپ وتىرعان. جومارتتىعى, اعايىنعا باۋىرمالىلىعى, قولىنىڭ اشىقتىعى كەيىنگىگە اڭىز بولىپ قالعان. ءبىر كۇندە توعىز رەت قازان كوتەرىپتى دەيتىن اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە ايتىلاتۇعىن.
قونىستاس وتىرعان التى اۋىلدىڭ اقساقالدارى كوگەرىپ كوكتەم شىققاندا, كونەنىڭ كوزى, اسىلدىڭ سىنىعى وزىبەك اقساقالعا كەلىپ سالەم بەرىپ, اۋىل-ەلدىڭ اماندىعىن ءبىلىپ تۇرۋدى پارىز ساناعان. بۇل دا باۋىرمالدىقتىڭ, جاناشىرلىقتىڭ جان جادىراتار ءبىر كورىنىسى. وزىبەك اتانىڭ جۇبايى قايىر قازكەنقىزى اجەمىز الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن قايراتتى ادام بولعان ەكەن. تاۋدان تۇيەنىڭ بەلىندەي تاستاردى ومالاتا قۇلاتىپ مال قورالارىن سالعان. بار تىرشىلىككە ارالاسقان. ماڭدايدان تەرىن سىپىرىپ ءجۇرىپ اپتال ازاماتتاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شارۋانى تىندىرعان. اۋىلداعى تىرشىلىك ەڭسەسىن باسقانىمەن, ەڭكەيتە الماعان. سول ەڭبەگى ءۇشىن « ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
وزەكەڭ ەلگە ورالعان سوڭ «مالەنكوۆ» ۇجىمشارىندا ەڭبەك ەتكەن. ورتالىعى – قازىرگى كەنەسارى سەلوسى. وسى جەردەن زەينەتكەرلىككە شىققان. نەمەرە, شوبەرە ءسۇيدى. ەكى شوپشەگىنە ازان شاقىرىپ اتىن ءوزى قويدى. جۇزگە كەلگەنىن تويلادى. 101-گە كەلگەن شاعىندا نەبارى ون كۇندەي عانا اۋىرىپ, ومىردەن ءوتتى. ارتىندا وزىبەك اقساقالدىڭ ونەگەسى دەيتۇعىن جاقسى مىسالى قالدى.
اقمولا وبلىسى
