جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىن «ۇلكەن تەررور» دەپ اتاۋ شەتەل زەرتتەۋشىلەرىنەن كەلگەنى ءمالىم. دالدەپ ايتقاندا, بۇل تەرميندى ادەبيەتكە تۇڭعىش ەنگىزگەن – انگليا-امەريكالىق تاريحشى, اقىن جانە جازۋشى روبەرت كونكۆەست. كونكۆەستتىڭ كىتابى تۇڭعىش رەت اعىلشىن تىلىندە بريتانيالىق باسپادان «ۇلكەن تەررور: وتىزىنشى جىلدارعى ستاليندىك تازالاۋلار» دەگەن اتپەن 1968 جىلى جاريالاندى. بۇل ۇلكەن تەررور قالاي باستالدى؟
1937 جىلدىڭ 23 اقپانى مەن 3 ناۋرىز ارالىعىندا بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ فورۋمى ءوتىپ, وندا التى ماسەلە قاراستىرىلادى. سونىڭ ءبىرى – جاپون-نەمىس-تروتسكيستەر اگەنتتەرىنىڭ اۋىر ونەركاسىپ جانە قاتىناس جولدارى حالىق كوميسسارياتتارى بويىنشا زيانكەستىك, ديۆەرسيالىق جانە شپيوندىق ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ساباقتارى بويىنشا ي.ءستاليننىڭ جاساعان بايانداماسى. كەيىن ەجوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى نكۆد-نىڭ 1937 جىلعى 30 شىلدەدە شىعارىلعان ايگىلى № 00447 بۇيرىعى بويىنشا «حالىق جاۋلارىن» بەلگىلى مەرزىم ىشىندە جازاعا تارتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالار مەن وبلىستارعا تۇسىرىلگەن كۆوتاسىنىڭ (جوسپار) ىسكە اسىرىلۋى باستالدى. 1937-1938 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا 25 مىڭنان اسا ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. 2012 جىلى «ازالى كىتاپ. كنيگا سكوربي» تىزبەگىنىڭ «جاڭالىق» قورىمىنا ارنالعان 9-شىعارىلىمى جارىققا شىقتى. كىتاپقا 1937-1946 جىلدارى اتىلىپ, الماتى تۇبىندەگى «جاڭالىق» قورىمىنا كومىلگەن 4 219 قۇربان جايىندا ومىردەرەكتەر كەلتىرىلگەن. 1938 جىلى اسكەري كوللەگيا ۇكىمىمەن 25 اقپاندا 39 ادام اتىلعان. سولاردىڭ ىشىندە سانجار اسفەندياروۆ, عابدولحاكىم بوكەيحانوۆ, شاكىر ديۆەەۆ, سۇلەيمەن ەسقاراەۆ, تەل جامانمۇرىنوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ, ءىزمۇحان قۇرامىسوۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, ءىلياس مولداجانوۆ, حاسەن نۇرمۇحامەدوۆ, قابىلبەك سارىمولداەۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, جاعىپار سۇلتانبەكوۆ, نىعمەتوللا سىرعابەكوۆ, قايسار ءتاشتيتوۆ, عابباس توعجانوۆ, ميراسبەك تولەپوۆ, زەينوللا تورەعوجين قۇربان بولدى.
ساكەن سەيفۋللين كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسىنىڭ شەشىمىمەن 1957 جىلدىڭ 21 ناۋرىزىندا اقتالدى. 1938 جىلى رسفسر-دىڭ قك 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 باپتارى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ اقتاۋ جۇمىسىمەن اينالىسقان وبلىس پروكۋرورى ر.مۋحامەدياروۆتىڭ دايىنداعان انىقتاماسى بويىنشا س.سەيفۋلليندى 1937 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە قاماۋعا الىپ, 25 اقپان مەن 8 قازان ارالىعى تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداتۋ ءۇشىن كۇندە ۇرىپ-سوعىپ وتىرعان, ونىڭ دالەلى نكۆد-نىڭ 4-ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى سەرەمباەۆتىڭ نكۆد-نىڭ 4-ءبولىمىنىڭ باسشىسى يۆانوۆقا (كاراگاندينسكي) جازعان راپورتىندا سەيفۋللين ءوزىن كىنالى دەپ مويىنداماي قارسى سويلەپ وتىر, ناقتى ايتقاندا, «سەندەر ەشتەڭە بىلمەيسىڭدەر, سەندەرگە باستىسى اقشا بەرىپ, كۇنىنە ءۇش ساعات دەمالىستارىڭ بەرىلسە بولدى, ودان باسقا سەندەرگە ەشتەڭە كەرەك ەمەس. ءبىز – قازاقتار نە ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقانىمىزدى, نە ءۇشىن قامالعانىمىزدى بىلمەيسىڭدەر» دەپ ايتقانىن جازادى, ال ەكىنشى قىزمەتكەر ءبايمۋرزيننىڭ 6 قازان 1937 جىلى تولتىرعان اكتىندە «ساكەن سەيفۋللين 10 تاۋلىك بولدى, كىنانى موينىنا الماي, كەرىسىنشە, نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە قارسى شىعىپ, ۇستالعانداردىڭ ايەلدەرىن دە قاماپ, لاگەرگە جىبەرىپ جاتىرسىڭدار دەگەن ايىپ تاعىپ وتىر» دەلىنگەن. الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان وسى قۇجاتتار بويىنشا قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىرتۋار اقىنىن 5 اي قاماۋدا ۇستاپ, قيناعانىن كورەمىز. سوعان قاراماستان سوڭىنا دەيىن ءوزىن كىناسىزبىن دەپ كۇرەسكەن تۇلعانىڭ ءىسىن سوت 1938 جىلدىڭ 25 اقپاندا نەبارى 20 مينۋت قاراپ, اتۋ جاساسىنا كەسكەن جانە جازانى ناقتى سول كۇنى ىسكە اسىردى.
مەيىرجان مۇساباەۆ,
«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
