سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى دوسجان ءابدىرالىم ۇلى جانبوتاەۆ 1949 جىلى الماتى وبلىسى نارىنقول (قازىرگى رايىمبەك) اۋدانىنىڭ جالاۋلى اۋلىندا دۇنيەگە كەلدى. جالاۋلى وركەنيەتتەن الىستاۋ قالعان قاراپايىم عانا قازاقى اۋىل بولاتىن. نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن. دوسجان دا اۋىلدىڭ كوپ قارادومالاقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ ءوسىپ جاتتى. بىراق...
ەرەسەكتەردىڭ اڭگىمەلەرىنەن قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ ءتارىزدى تارلاندار تۋرالى ەل اراسىنا اڭىزداي تاراپ كەتكەن اڭگىمەلەردى قۇلاعى شالىپ قالاتىن. «ولار يت بولىپ ءۇرىپ, قاسقىرشا ۇلىعاندا, قوي بولىپ ماڭىراپ, سيىر سەكىلدى موڭىرەگەندە ەشكىم اجىراتا الماي قالادى ەكەن», «بالا كەزدەرىندە ولاي ىستەپتى, بۇلاي ىستەپتى» دەگەن ءتارىزدى سوزدەر ساناسىنا بىرتىندەپ ءسىڭىپ جاتتى ما ەكەن, بۇل دا كەيدە سولاي جاساپ كورمەككە ارەكەتتەنەتىن.
اناسى جارىقتىق ساۋىنشى بولدى. سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا ءار ساۋىنشىعا اق حالات بەرىلەدى. بىراق كىم سيىردى حالات كيىپ ساۋشى ەدى؟ كوميسسيا كەلىپ قالعاندا كەرەك بولاتىندىقتان, ۇيدە ءىلۋلى تۇراتىن.
ساۋىنشىلار ساۋىننان قايتقاندا ءبىر شەلەك, جارتى شەلەك ءسۇت الا قايتادى. مۇنى دوسجان بالا بولسا دا جاقسى بىلەدى.
ساۋىن مەن اۋىل ورتالىعىنىڭ اراسىندا ەسكىلىكتى قورىم بار ەدى. ۇستىنە اق حالاتتى كيىپ الدى دا, قورىمنىڭ ىشىنە جاسىرىنىپ جاتتى. ساۋىنشىلار, ىشىندە ءوز شەشەسى دە بار, قورىمنىڭ تۇسىنان وتە بەرگەندە «ەي, ۇياتسىز نەمەلەر! كۇن سايىن ءسۇت ۇرلاپ نەگە كۇناكار بولىپ جۇرسىڭدەر؟» دەپ شىعا كەلگەندە, ءبارى تىم-تىراقاي قاشا جونەلەدى. شەلەكتەگى سۇتتەرى ايمانداي بولىپ جەرگە اقتارىلدى. «شايتان, شايتان» دەپ ايقايلاپ الدى-ارتىنا قاراماي قاشىپ بارا جاتقان ايەلدەردى, اسىرەسە اناسىن اياپ كەتتى. «قورىقپاڭىزدار, بۇل مەن – دوسجان عوي» دەسە دە ەشقايسىسى مويىن بۇرىپ قاراعىسى جوق, ودان سايىن جانۇشىرا جۇگىرەدى. سول كۇنگى وقيعا كوپكە دەيىن اۋىلدى دۇرلىكتىردى. اناسى «ەشقانداي دا شايتان ەمەس, مەنىڭ ىستەپ جۇرگەنىم عوي» دەگەنىنە ەشقاشان سەنبەدى.
بالا كەزىندەگى مۇنداي «ارتىستىك» قىلىقتار تولىپ جاتىر. بىراق مۇنى ونەر دەۋگە كەلە قويمايدى. دەگەنمەن «تاقىر جەرگە تال وسپەيدى» دەمەكشى, بويىندا بىردەڭەنىڭ ۇشقىنى بولعانى عوي. سول ۇشقىن جىلدار وتە كەلە جالىنعا ۇلاساتىنىن بالا دوسجان, ارينە, بىلگەن جوق.
مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ, ماماندىق الۋ – ءار بالانىڭ ارمانى. دوسجان دا الماتىعا بارعان. ايالدامادا تۇرىپ الدەبىر جارناماعا كوزى ءتۇسىپ كەتتى. ءارتىس بولۋعا وقىتاتىن جارناما ەكەن. باردى, تالاپتارىنا ساي كەلدى, قابىلداندى. ءسويتىپ, ماسكەۋدەگى م.س.ششەپكين اتىنداعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىندە وقيتىن بولدى. ءوزى تەاتر وقۋىنا تۇسكەنىنە ەمەس, ماسكەۋدە وقيتىنىنا ءماز بولدى. اۋىلداعى «اۆتوريتەتى» ءبىر-اق كۇندە اسپانداپ شىعا كەلدى. ۋچيليششە دەگەن اتى بولماسا, ەسكىدەن كەلە جاتقان ونەر ورداسى ەكەن. نەبىر مايتالمانداردان ءدارىس تىڭدادى, ساباق الدى.
1972 جىلى ۋچيليششەنى بىتىرگەن 17 جاس بىردەن تورعاي وبلىسىنا توپ ەتە قالدى. ويتكەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ۋچيليششەگە بارىپ, ولاردىڭ اياق الىستارىن بايقاپ كوردى, كوڭىلىنەن شىقتى. ءسويتتى دە, توپتىڭ جۇبىن جازباعان قالپى ارقالىققا الىپ بارىپ, تورعاي وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىن اشتى. سول 17-ءنىڭ ءبارى دەرلىك ءالى كۇنگە دەيىن تەاتردا ءجۇر. ولاردىڭ اراسىنان ءبىر حالىق ءارتىسى, 13 ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىس اتانعاندار شىقتى. تانىمال رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مارقۇم جانات حادجيەۆ تە وسى توپتىڭ اراسىنان شىققان ەدى.
تورعاي تەاترى ءوز شىمىلدىعىن «ايمان – شولپان» درامالىق كومەدياسىمەن اشتى. وسى پەسا تۋرالى ۋيكيپەديانى پاراقتاپ كورسەڭىز, «كوپ قويىلىمداردا كومەسكى بولىپ جۇرگەن جاراس بەينەسى تورعايلىقتاردىڭ ساحناسىندا شىنايى تۇردە شىقتى» دەپ باعا بەرىلگەنىن بايقار ەدىڭىز. ال جاراستى سومداعان دوسجان جانبوتاەۆ بولاتىن.
«تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ونەردىڭ ءىرى-ءىرى مايتالماندارى كەلدى. سەركە قوجامقۇلوۆ اكەمىز پرەمەرادان سوڭ سويلەگەن سوزىندە «بۇعان دەيىن تالايىن كورىپ ەدىم, بىراق ناعىز جاراستى بۇگىن عانا كوردىم» دەگەندە توبەم كوككە جەتتى. قازاق تەاتر ونەرى كوريفەيىنەن مۇنداي ماقتاۋ ءسوز ەستۋ دەگەن تۇسىمە كىرىپ پە ەكەن؟ سودان اسقاقتاپ, شالقاقتاپ كەتسەم كەرەك. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, «جۇلدىز اۋرۋىنا» ۇشىراعانمىن عوي. مەنىڭ مۇنىمدى ءوز-اعاڭ, وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز بايقاپ قالسا كەرەك, ءبىر كۇنى كەزدەسىپ قالعاندا: «دوسجان, باسىڭ – التىن, باسقا جەرىڭنىڭ ءبارى كۇمىس بولسا دا, كوكتە قالىقتاي بەرمەي, جەرگە ءتۇس», دەدى. وسى ءسوز ماعان ومىرلىك ساباق بولدى. سودان كەيىن قانشاما ماقتاۋ, ماداق ەستىسەم دە, اتاق يەلەنسەم دە قاراپايىم قالپىمدى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلاتىن بولدىم», دەپ ەسكە الادى دوسەكەڭ ەڭ العاشقى سومداعان كەيىپكەرى حاقىندا.
سول ءوز-اعاڭ كەيىن جىلدار وتە كەلە جازعان كىتابىنىڭ ءبىر تۇسىندا: «ماعان جانبوتاەۆتىڭ وينىنداعى ونىڭ ساحنادا اياق استىنان شەشىم قابىلداي قوياتىنى قاتتى ۇنايتىن», دەپ جازىپتى. كەرەمەت باعا ەمەس پە؟
دوسكەڭ ءوز-اعاڭ تۋرالى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە ايتۋعا بار. ويتكەنى وبكوم حاتشىسى ەكەنىنە قاراماستان ءاربىر قويىلىمنىڭ رەپەتيتسياسىنا دەيىن كەلىپ كورىپ, قاداعالاپ جۇرەتىن وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اقىل-كەڭەستەرى كەرەمەت بولاتىن. اڭعارىمپازدىعىن, بايقامپازدىعىن ايتساڭىزشى؟
بىردە رەپەتيتسيا كەزىندە: «دوسجان, بەرى كەلشى, سەنىڭ ىشقىرباۋىڭ قالاي بايلانعان ءوزى؟» دەدى. قاسىنا بارعانىندا باۋدىڭ ءبىر ۇشىن تارتىپ جىبەرگەندە, تۇيىندەلدى دە قالدى. قايتا شەشە الساشى الگى شىركىندى.
«كوردىڭ بە؟ سەن دۇرىس بايلاماعانسىڭ. ال ناعىز قازاق باۋدى كۇرمەپ بايلايدى, – دەگەن ءوز-اعاڭنىڭ, – سەندەردى ەل كورەدى, بىرەۋ بولماسا بىرەۋدىڭ نازارى تۇسسە, «ىشقىرباۋلارىن دۇرىستاپ بايلاي الماي ءجۇرىپ اكتەر بولماق تۇرلەرىن قارا» دەپ كۇلەدى» دەگەن اقىلى ءالى جادىندا. نەمەسە ءبىر ءرولدى سومداعاندا «سەن بۇگىن ساحناعا شىققان سوڭ, بەس مينۋتتاي بوسقا ءجۇرىپ الدىڭ, سودان سوڭ عانا وبرازعا ەنىپ كەتتىڭ», دەگەنى شە. ۇستازدىق دەگەن وسىنداي بولماي ما؟
دوسجان جانبوتاەۆ – دارىندى اكتەر, ساحنانىڭ شىنايى شەبەرى. ول تىنىمسىز ىزدەنىس, كاسىبي شەبەرلىكتى شىڭداۋداعى قاجىرلى ەڭبەگى ناتيجەسىندە 50-دەن استام وبرازدى سومداپ, قايتالانباس بەينەلەردىڭ گالەرەياسىن جاسادى. اكتەر ءوزى سومداعان ءاربىر كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن, سەزىم يىرىمدەرىن وزگەشەلىكپەن بەينەلەۋگە ۇلكەن ءمان بەرەدى جانە ونى وزگەگە ۇقساماس وزىندىك قولتاڭبامەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنا بىلەدى. سوندىقتان دا ونىڭ سومداعان كلاسسيكالىق جانە قازىرگى زامانعى درامالىق تۋىندىلارداعى وبرازدارى كورەرمەندەر مەن تەاتر سىنشىلارى تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى. اسىرەسە ول سومداگان ا.شتەيننىڭ «تولاسىنداعى» – لەنين, ش.مۇرتازانىڭ «ستالينگە حاتىنداعى» – ستالين, ك.ءابدراحماننىڭ «كەتبۇقاسىنداعى» – شىڭعىسحان, ۋ.شەكسپيردىڭ «گاملەتىندەگى» – كلاۆدي, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنداعى» – قاراباي, ق.ىسقاقوۆتىڭ «تاڭعى جاڭعىرىعىنداعى» – جاراسباي, ك.احمەتوۆتىڭ «ەرتە وياندىم, ويلاندىم...» جانە «قاندا بار عوي, قاندا...» سپەكتاكلدەرىندەگى جيرەنشە مەن بايسال قارت, باسقا دا كەسەك-كەسەك تۇلعالار – اكتەر تالانتىنىڭ سان قىرلىلىعىن تانىتقان وبرازدار. ال «ايمان – شولپانداعى» جاراس تۋرالى سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ بەرگەن باعاسى بەلگىلى.
تورعاي تەاترىنا كەيىن س.قوجامقۇلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. 1988 جىلى تورعاي وبلىسى تاراتىلعاندا, تەاتر تايلى-تۇياعى قالماستان جەزقازعان قالاسىنا قونىس اۋداردى.تەاتردىڭ حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق فەستيۆالداردا العان جۇلدەلەرىندە دوسجان جانبوتاەۆتىڭ اكتەر رەتىندە قوسقان ۇلەسى مول. ماسەلەن, ول 1986 جىلى رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىندە قويىلعان س.بالعاباەۆتىڭ «ەڭ ادەمى كەلىنشەك», 1998 جىلعى فەستيۆالداعى م.اۋەزوۆتىڭ «قاراكوز» سپەكتاكلدەرىندەگى سومداعان رولدەرى ءۇشىن «ەڭ ۇزدىك ەپيزودتىق ەر ادام بەينەسى» اتالىمدارىندا توپ جاردى.
تەاتردىڭ وركەندەۋىنە, ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ول 1977 جىلى كسرو مادەنيەت ءمينيسترى, كسرو جازۋشىلار وداعى جانە مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ديپلومدارىمەن ماراپاتتالدى. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. كەڭەس زامانىندا ونەر ادامدارىنىڭ كەۋدەسىنە وردەن تاعىلۋى ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن ەدى. دوسجان سونداي قۇرمەتكە يە بولعان ساناۋلى اكتەردىڭ ءبىرى بولدى. 1982 جىلى «قازاق رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ءارتىس», 1992 جىلى «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى», 2008 جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاندى. 2023 جىلى دوسجان جانبوتاەۆقا ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى.
«اكتەر بولامىن دەپ ويلاماعانىمدى ايتتىم عوي. تاعدىر مەنى وسى ونەرگە الىپ كەلدى. ەندى مىنا عاجاپتى قاراڭىز, كەشەگى كۇنگە دەيىن قاراعاندى وبلىسىنداعى «حالىق ءارتىسى» اتاعى بار جالعىز اكتەر مەن بولدىم. 2022 جىلى ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلعان سوڭ قاراعاندىدا مۇنداي اتاعى بار ەشكىم قالمادى. ەل پرەزيدەنتى «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى» اتاعىن قايتادان ورنىنا كەلتىرىپ دۇرىس ىستەدى, ونەر ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الۋعا ءتيىس», دەيدى ساحنا ساڭلاعى.
ول تەاتردا عانا ەمەس, كينو سالاسىندا دا بىرنەشە بەينەنى كەمەلىنە كەلتىرىپ, ءساتتى ويناپ شىقتى. ولاردىڭ اراسىندا «اباي» فيلمىندەگى – ورازباي, «جامبىل – جاڭا داۋىردەگى» – جامبىل, «اۋلەتتەگى» – قارشىعا جانە تاعى دا باسقا بەينەلەر بار.
اكتەر بولامىن دەپ ويلاماعان ءارتىس كەيىن شاڭىراعىنىڭ اكتەرلەر ورداسىنا اينالاتىنىن دا ەشقاشان بىلمەگەنى راس. زايىبى رايحان يبراەۆامەن م.س.ششەپكين اتىنداعى ۋچيليششەدە بىرگە وقىدى, وتاۋ قۇردى. رايحان جۇمابايقىزى دا تالانتتى اكتريسالاردىڭ ءبىرى. ول سومداعان «قوبلاندىداعى» – قۇرتقا, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋداعى» – بايان, «رومەو – دجۋلەتاداعى» دجۋلەتا جانە باسقا دا وبرازدار شىنايىلىعىمەن كورەرمەن كوڭىلىنىڭ تورىندە قالدى. ر.يبراەۆا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن جانە قۇرمەت وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل, ارينە, ونىڭ تەاتر سالاسىنداعى جەمىستى ەڭبەگىنە بەرىلگەن لايىقتى باعا ەكەنى ءسوزسىز.
ال ۇلى تەمىرجان ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىن ءبىتىردى. ول دا تەاتر فەستيۆالىندە ەكى مارتە جۇلدەگەر اتاندى. تەاتردا عانا ەمەس, بىرنەشە فيلمدە دە باعىن سىنادى. قىزى ميرۋانا ءاۋ باستا زاڭگەر بولۋدى قالاعان. بىراق بويىنداعى تالانت, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق ءوز دەگەنىنە باعىندىرماي قويمايدى ەكەن. ول قىرعىزستان ونەر اكادەمياسىنىڭ رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. ميرۋانا ساحنالاعان «شىراق», «تاتەلەر», «ەكى دۇنيە ورتاسىنداعى مەيمانحانا» سپەكتاكلدەرى تەاتر سالاسىنىڭ ولجالى دۇنيەلەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الدى.
نەمەرەسى تەمىرلاننىڭ ءتورتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە كينوعا ءتۇسىپ, يالتادا وتكەن كينوفەستيۆالدا «پەرىشتە» فيلمىندەگى ول ويناعان ءرول «ۇزدىك ەر ادام ءرولى» دەپ باعالاندى.ول قازىر دە كينواكتەر رەتىندە بىرنەشە فيلمگە ءتۇسىپ ۇلگەردى.
الماتىنىڭ, استانانىڭ تەاترلارى بىزگە كەلىڭىز دەپ قولقالاعان. بىراق ول اكتەرلىك جولىن باستاعان, جەتپىس جىل عۇمىرىنىڭ جارتى عاسىردان استامى قازانىندا قايناپ كەلە جاتقان وزىنە تىم ىستىق كورىنەتىن سەركە تەاترىن قيىپ كەتە المادى. س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىن ونەرتانۋشىلار «شالعايداعى ەمەس, ماڭدايداعى تەاتر» دەپ تە اتايدى. ال ەشقاشان اكتەر بولامىن دەپ ويلاپ كورمەگەن دوسجان جانبوتاەۆ – وسى «ماڭدايداعى تەاتردىڭ» ماڭدايالدى اكتەرى, ەل اعاسى.
