الاش دەپ سوققان جۇرەگى

سودان دا بۇل ەلدىڭ بالاسىندا سۇڭعىلالىق بار, اڭگىمەنىڭ باسى بولسا بولدى, قالعانىن وز­دەرى تولتىرىپ الادى.

قايىربەك يزاتبەك ۇلى – سو­عىس جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن اعا ۇرپاق وكىلى. بۇلاردىڭ اتا­لارى بولمادى. ايدالعان يتجەك­كەن­دەرىنەن ورالمادى.

اكەلەرى دە بولمادى. «ۋرا­لاپ» كەتكەن باتىس­تان ورالمادى...

اتالارى جەتكىزە الماي كەتكەن, اكەلەرى ايتىپ ۇلگەرە الماي كەتكەن اڭگىمەنى انالارى جەتكىزگەن...

ادام جاراتىلىسىنان كەتە ال­مايدى. سوعىس زامانى بولسا دا ولاردىڭ دا بالالىق شاعى بولدى. ولار دا ويىن قىزىعىنا تويماعان. سول ويىندارى ويعا جەتەلەپ جاتۋشى ەدى.

ۇلكەندەردىڭ سوزىنە سەنسەك, اقتو­عايلىق­تاردىڭ جاۋتىگى جوق. باتىر دا وسىلاردا, كوسەم دە وسى­لاردا, شەشەن دە وسىلار­دا. جيدەباي باتىردى كىم بىل­مەيدى؟ قارمەندە ءبيدى قازاق بالاسى بىل­سە كەرەك. ابايعا باتا بەرەتىن شابان­بايدى قايتىپ بىل­­مەيمىز؟ اسەت ناي­مانباي ۇلى وسى توپىراقتا كوزىن اشتى. قا­زاقتىڭ بۇلبۇل قىزى كۇلاش باي­سەيىتوۆا انىمەن, ەڭ الدى­مەن, وسى اقتوعايىن تەربەتكەن.

مۇنداي ءوڭىردى, مۇنداي ول­كەنى سۇيمەۋ مۇم­كىن بە؟

ول دا سۇيگەن. جۇرەگىمەن! بىراق تۇسىنبەيتىنى كوپ ەدى... باسقا جاق­تاعىداي مۇندا ايىرپلان ۇشپاي­تىن. ارسىل-گۇرسىل دۇنيەنى كوشى­رىپ پويىزدار دا جۇرمەيتىن. ءتىپتى «پولۋ­توركالاردىڭ» ءوزى كەيىندە عانا بوي كورسەتكەن...

ەسەسىنە قيالدارىندا شەك بولمايتىن. قارا جەرمەن كەمە جۇرگىزىپ قوياتىن... مۇندا تەلەفون بايلانىسى كەشتەۋ كەلدى. تەلەديدار دا ساعىنتىپ جەتكەن. كينو دا كە­لىپ جارىتپايتىن. ەسەسىنە ءانشى ىزدەپ سابىلمايتىن. كۇيشى ىزدەپ كۇڭىرەنبەيتىن. ءبىر ءاشىمتايدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ماشاق كۇيشىنى ايتىپ تاۋىسا الماسپىز...

باسقا جۇرتتى قايدام, بۇ­لار وزدەرىنشە ءومىر سۇرەتىن. ەسىك­تە­رىندە ق ۇلىپ, كۇرشەك دەگەن بولمايتىن. جارتى قۇرتتى قالاي بولىسسە, كىشكەنە قۋانىشتارىن دا سولاي بولىسەتىن.

ول تۇستا جارىس كوپ بولدى عوي. ەڭبەك جارىسى دەگەن. سول دۇبىردە توپ باستاپ جۇرەتىن. ومى­را­ۋىندا سالبىراعى جوق جان بول­مايتىن...

«قويدان باسقا ەشتەڭەمىز جوق قوي. قالاي الدىق ەكەن ءبىرىنشى ورىندى؟» دەپ ىشتەي ويلا­ناتىن. جەراستى بايلىعىن نەگە بەرمەدى ەكەن دەپ ءام ويعا كەتەتىن. كەيىن بىلسە, ءبارى دە بو­لىپتى عوي. التىن دا بار ەكەن, كۇمىس تە بار ەكەن. كەرەك دەسە­ڭىز, ودان دا مىقتىراعى – ۋران دەگەنى دە بار ەكەن. تەك يگەرۋگە مۇرشالارى كەلە بەرمەگەن. الدە قانداي دا ءبىر سەبەپپەن ق ۇلىقسىز بولدى ما ەكەن؟ سولاي بولار... ايتپەسە اقتوعايدىڭ التىنى قازىر ەلدىڭ قۇلاعىندا, ساۋساعىندا, موينىندا ءجۇر...

سودان با ەكەن جەر قوي­نا­ۋى­نىڭ ىزدەۋشىسى بولعىسى كەلگەن. اقتو­عايىن التىنعا بوكتىرەدى. ءسويتىپ, ۇشپاققا شىعارادى...

التىن تابىلسا, ارينە, ايىر­پلا­­نى دا, پويىزى دا, كەمەسى دە كەلەدى...

سوعان سەنىمدى ەدى. سودان دا جاق­سى وقۋعا تىرىستى. مەكتەپتى التىنعا ءبىتىردى.

ورىس مەكتەبىن.

مىنە, قىزىق. مۇندا ءبارى قا­زاقى ەدى. ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار بولعانىمەن, قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن جان بولمايتىن. بۇ­لار ەل سياقتى رۋ-رۋعا ءبولىنىپ جات­پايتىن. بۇلار ەكىگە بولىنە سالا­تىن. قارا قازاقتار بولىپ, سارى قازاقتار بولىپ...

قالاي ەكەنىن قايدام بۇلار وقۋعا ق ۇلىقتى ەدى. ايتىپ وتىر­عان ورىس مەكتەبىندە ورىن دا بولا بەرمەيتىن. ولارىنان ورىس بولىپ كەتسە, كانە؟

ءسوز جوق, ول مەكتەپتەردىڭ دە پاي­داسى ءتيدى. «ورىس» وقۋلارىنا قامشى سالدىرماي ءتۇسىپ جاتتى.

بۇلار دا بالا بولىپ ۇلكەن­دەردىڭ قولىن ۇزارتتى. سون­داعى ۇلكەندەردىڭ باتاسى كەلتەلەۋ شىعۋشى ەدى. «امان بول, امان ەردىڭ اتى بىلىنەدى...» دەپ شولاق قايىراتىن.

باسقا جۇرتتارداي مۇعالىم بول دەپ تە ايتا قويمايتىن. گەو­لوگ بول, بولماسا ينجەنەر بول دەپ ايتۋعا زاۋىقسىز كەلەتىن. كەيىن­گىسىن تۇسى­نۋگە بولار, ەلدەن كەتىپ قالادى دەيدى عوي...

ال العاشقىسىن ءتۇسىنىپ كور...

ءبىر قاۋىپتىڭ بولعانى عوي. سو­لاي ەكەن...

مۇعالىمدەردىڭ ءبارىن قىرىپ سالعان ەكەن عوي... وقىعان دەپ... جە­رىن سۇيگەن دەپ... ەلىن سۇيگەن دەپ...

ءتىپتى سوناۋ وتىز ءبىرىنشى جى­­­لى كوتەرىلىسكە دە شىعىپتى. ۋىقپەن...

ونى دا باستاپ جۇرگەن مۇعا­­لىمدەر... وسىناۋ «ۋىق كوتەرى­لىسى» ءالى كۇنگە دەيىن تاريح پارا­عىنان ءوز ورنىن الا الماي كەلەدى.

بالا قايىربەك الاش مۇ­را­تىنا وسىلايشا سۋارىلىپ ءوستى. سودان دا ينجەنەر نەمەسە گەولوگ بولام دەمەدى. شىن­تۋايتىندا, كىم بو­لاتىنىن ءوزى دە بىلمەيتىن. الاي­دا الار ما­مان­دىعىنىڭ الاش­تانۋمەن بايلا­نىس­تىلىعىن تۇسىنگەن. ول تۇستا الاش­تانۋدىڭ ءيىسى دە جوق ەدى.

جوق, ول ءبىلدى كىم بولاتىنىن. ول جوقشى بولادى!

اتالارىنىڭ, اكەلەرىنىڭ جو­عالت­قانىن ىزدەي­تىن بولادى...

مىنە, اعامىزدىڭ جوقشى بول­­­عا­­نىنا دا جارتى عاسىردان اسىپتى.

جوقشى بولىپ نە ءبىتىردى دەي­سىز عوي.

الاشتانۋداعى, اليحان­تانۋ­داعى قوسقان ۇلەسى ساي­راپ
جاتىر.

ەڭ الدىمەن, ءاليحان ەسى­مىن كۇندەدەن بوساتتى, اقتوعاي­لىق­تاردىڭ يەلىگىنەن شىعارىپ, قا­زاق بالاسىنىڭ يگىلىگىنە قوسۋعا جول اشتى. العاش بولىپ ءاليحان بابامىز جونىندە قالام تەربەدى. جاقىپ, ءالىمحان بابالارىمىز جو­نىندە تىڭ دەرەكتەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جاريالاپ جاتتى. الاش كوسەمدەرىنىڭ مۇراعاتتىق ما­تە­ريالدارىن دا ىزدەستىرىپ تا­ۋىپ, قازاق بالاسىنىڭ رۋ­حاني­ ­يگى­لىگىنە اينالدىردى. باسقا تىل­­­دەگى زەرتتەۋلەردى دە قا­زاق­شاعا تۇ­­سىر­گەن قايىربەك يزات­بەك ۇلى بولاتىن. قازاق رۋحا­نيا­تىندا اعا­­­مىز وزىن­دىك قولتاڭباسىن ايشىق­تادى.

جەزدى اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ حاتشىسى, وبلىستىق ات­قارۋ كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, وبلىستىڭ مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باس­­تىعى, وبلىس­تىق اتقارۋ كو­مي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىس­تىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋ­زەيى­نىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق تىل­­دەر باسقارماسىنىڭ باستىعى, «باي­­قوڭىر» قارجى-ونەركاسىپ­تىك ين­ۆەستيتسيا كوم­پا­نياسىنىڭ ءبى­رىنشى ۆيتسە-پرە­زيدەنتى قىز­مەت­تەرىن ءبىر كىسىدەي اتقاردى. ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدى ۇلىق­­تاۋدا­عى ات­قارعان جۇمىستارى دا ءوز ناتي­جەسىن بەردى. الاشاحان, جوشى حان مازارلارىن جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءبىر وزىندە بولدى.

يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندە كەڭەسشى بولىپ جۇرگەنىندە دە الاش تاقىرىبىن ۇمىت قال­دىرعان جوق. يۋنەسكو كولەمىندە 150 جىل­دىعى اتالعان جىلى قاي­رە­كەڭ­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىق­قان ء«اليحان الەمى» كورسەتكىش كىتابى – ايتارلىق­تاي ەلەۋلى ەڭبەك. ينستيتۋت اتقاراتىن شارۋانى ءبىر ءوزىنىڭ اتقارىپ شى­­عۋى اعامىزدىڭ ازا­ماتتىق تۇل­عاسىن ودان ءارى اسقاق­تاتا تۇسەدى.

سول باقيلىق مۇراتىن قازاق دالاسىنا اكەلىپ جۇرگەندەر دە الاش ارىستارى بولاتىن.

الاش مۇراتى – بار بولۋ مۇ­راتى.

ەندەشە اعامىز وسى مۇ­راتتى ودان ءارى قاۋزايدى.

ابىز اقساقالىمىزعا جاراساتىن مۇرات... ءتاڭىر جارىلقاسىن!

تورەحان مايباس,

جازۋشى