سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر
جەلىدە جەلدەي ەسكەن جالعان-شىنى ارالاس اقپاراتتار ونسىز دا ۇرەي بيلەگەن جۇرتتىڭ جۇيكەسىن تيتىقتاتقانى راس. اسىرەسە كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى ۇيلەرىنە قايتا كىرەر-كىرمەسىن بىلمەي ەكىۇداي كۇيگە ءتۇستى. تال تۇستە قالا كوشەلەرىندە كەپتەلىس بولىپ, جۇرت جەر ۇيدە تۇراتىن تۋىس-تۋعاندارىنا اعىلدى. ەكىنشى اۋىسىمداعى ساباقتار توقتاتىلىپ, مەكتەپ پەن بالاباقشا تاربيەلەنۋشىلەرى ۇيگە قايتارىلدى.
قالا اكىمى ەربولات دوساەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن شۇعىل كوميسسيا قۇرىلىپ, توتەنشەلىكتەر قالا تۇرعىندارىنا 16.00-گە دەيىن اشىق الاڭدا نەمەسە ارناۋلى پۋنكتتەردە بولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. اكىمدىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ساعات 13.00-دە قالادا 384 قابىلداۋ ورنى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن, ولاردىڭ دەنى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عيماراتتارى مەن ستاديونداردا ورنالاسقانىن حابارلادى.
توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى قالا تۇرعىندارىن سابىرلىق ساقتاپ, تەك رەسمي اقپاراتقا قۇلاق اسۋعا شاقىردى. سەبەبى Whatsapp حات-حابار جەلىسىندە «ايعايعا ايتاق قوسقان» جالعان حابارلامالار جاپپاي تاراپ جاتتى. جۇرت كوكەيىندەگى ء«زىلزالا مۇنان دا جويقىن ەكپىنمەن قايتالانا ما؟» دەگەن سۇراققا ءتيىستى ورىندار ءتۇس اۋا جاۋاپ بەردى.
«سەيسميكالىق باقىلاۋ مەن زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعىنىڭ جاعدايدى باعالاۋ جونىندەگى كوميسسياسى الداعى كۇندەرى الماتى اۋماعىندا كۇشتى جەر سىلكىنىستەرى بولماۋعا ءتيىس دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. وپەراتسيالىق سەيسميكالىق دەرەكتەردى تالداي وتىرىپ, كوميسسيا 2024 جىلدىڭ 4 ناۋرىز كۇنى 12 ساعات 20 مينۋتتا پوليگوندا سەيسميكالىق جاعداي تۇراقتى ەكەنىن اتادى. ناۋرىزدىڭ 4-ءى كۇنى ساعات 11:22 مين (گرينۆيچ بويىنشا) قازاقستان مەن قىرعىزستان شەكاراسىندا ماگنيتۋداسى مرv=6.1 تىركەلگەن جەر سىلكىنىسى الماتىدا 5 بالل, ەپيتسەنتردە MSK-64 شكالاسى بويىنشا 5-6 بالل بولدى. «سەيسميكالىق باقىلاۋ مەن زەرتتەۋ ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى» جشس سەيسميكالىق جاعدايدى باعالاۋ جونىندەگى كوميسسيا جاقىن ارادا كۇشتى جەر سىلكىنىستەرى 70% كۇتىلمەيتىنىن, الايدا ەلەۋلى قاۋىپ توندىرمەيتىن قايتالاما دۇمپۋلەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. عىلىمي ورتالىق باقىلاۋدى جالعاستىرادى. جوعارىدا اتالعان كوميسسيانىڭ كەلەسى وتىرىسى 6 ناۋرىزدا وتەدى», دەپ حابارلادى تجد ءباسپاسوز قىزمەتى.
تابيعاتتىڭ ءدال قاي كەزدە توسىن مىنەز تانىتارىن ازىرگە ەشبىر عىلىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. دەسە دە الماتىنىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتى نۇكتەدە ورنالاسقانى عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەلگەن دۇنيە. قاڭتارداعى جاعدايدان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن ارنايى جيىن ءوتىپ, الماتىعا سالماقتى سەيسميكالىق ساراپتاما قاجەتتىگى, جاعدايدىڭ الدىن الۋ مەن ساقتىق شارالارىنىڭ ساپاسىن كۇشەيتۋ ءجىتى تاپسىرىلعان بولاتىن.
«جامان ايتپاي جاقسى جوق». توتەنشە جاعداي بولا قالسا, عيماراتتار توتەپ بەرە الا ما؟ بۇقارانى مازالاعان باستى ساۋالدىڭ ءبىرى وسى. الماتىدا سالىنعانىنا جارتى عاسىردان اسقان, ءتىپتى 70-80 جىلعى تاياعان تۇرعىن ۇيلەر از ەمەس. دۇلەي ءدۇمپۋ تۇگىلى, قيت ەتسە قيسايىپ قالاتىن ساپاسى تومەن قۇرىلىستار جاۋاپتى ساتتە سىر بەرمەسە يگى. الماتى قالالىق جوسپارلاۋ جانە ۋربانيستيكا باسقارماسى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان ءبىردى-ەكىلى عيماراتتاردىڭ توبە سىلاعى ءتۇسىپ, قاسبەتتى ارلەۋ ماتەريالدارىنىڭ ەلەمەنتتەرىنە زاقىم كەلگەنىن جەتكىزدى. ماماندار بۇل زاقىمدانۋلار تىرەك كونسترۋكتسيالارىنىڭ بۇزىلۋىنا جاتپايتىنىن, مۇنداي جاعدايعا تاپ بولعان نىسانداردىڭ ءتىزىمى ساراپتامالىق تەكسەرۋدەن وتەتىنىن مالىمدەدى.
«قاڭتاردىڭ سوڭىندا بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ شىعۋ تاريحى بىزگە بەلگىلى ەدى. قىتايداعى جويقىن ءدۇمپۋدىڭ قايتالاما تەربەلىسى ەكەنىن بىلدىك. وسى جولعى سىلكىنىس الماتىعا تىم جاقىن جەردە بولدى. ارادا قانشا ساعات وتسە دە قايتالاما ءدۇمپۋ بولمادى. وسى جاعى مەنى ويلاندىرىپ وتىر. مۇنداي جاعدايلار سيرەك كەزدەسەدى. ءدۇمپۋدىڭ وشاعى جاقىن جەردە ەكەنىن بىردەن سەزدىم. دەگەنمەن ۇرەيگە جول بەرمەۋ قاجەت. بۇرىن بۇل اۋماقتا جويقىن جەر سىلكىنىسى بىرنەشە رەت بولعان. بۇل تۇرعىدا 1887 جىلعى ۆەرنىي جەر سىلكىنىسىن جانە 1911 جىلعى كەمين جەر سىلكىنىسىن اتاۋعا بولادى. تاۋ قويناۋىندا بىزگە بەيمالىم نەبىر تەكتونيكالىق ۇدەرىستەر جۇرەدى. قالاي دەگەندە دە ساقتىق شارالارىنا مۇقيات بولعان ابزال. ءدۇمپۋ 6-7 باللدان اسسا, بۇل ۇلكەن قاۋىپ تۋدىرادى», دەيدى سەيسمولوگ عالىم القۋات نۇرماعامبەتوۆ.
– قازىر تىنىشتىق كەزەڭى اياقتالىپ, بەلسەندىلىك باستالدى. سوندىقتان تۇرعىندار مەن قالا بيلىگى بارلىق جاعدايعا دايىن بولۋى كەرەك. تابيعاتقا سابىر بەرسىن. ەگەر دە ءبىر جاعداي بولا قالسا, ەشكىم ءبىزدى ساقتاپ قالا المايدى. ۇزاقمەرزىمدى بولجام بويىنشا الماتىنىڭ قاتتى جەر سىلكىنۋ جاعدايى جوعارى ايماق ەكەنى كەڭەس زامانىنان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. ول كەزدە بۇل ماسەلە تەرەڭ زەردەلەنىپ, تالاپ قاتاڭ ساقتالاتىن. حالىقتىڭ اماندىعى بارىنەن ماڭىزدى. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قاباتتاستىرا سالىنعان قۇرىلىستار اشىق الاڭقايلاردى تارىلتىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن قيىنداتىپ وتىر. باستىسى حالىق دۇرلىكپەي, ساقتىق شاراسىنا سانالى كوزبەن قاراعانى ابزال, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى ماۋلەن سىباش.
جەر سىلكىنىسى قاس قاعىم ساتتە وتەدى. سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا تۇراتىن ءاربىر ازامات كەز كەلگەن توسىن وقيعاعا دايىن بولۋى كەرەك. ءار توقسان سايىن وتەتىن سەيسميكالىق جاتتىعۋلاردا «اپات ورىن الا قالسا, ازاماتتار ۇيدە جانە جۇمىس ورىندارىندا نە ىستەۋى, قالاي قورعانۋى قاجەت؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلەدى. ءوز جاقىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە سالعىرت قارامايتىن ازاماتتار ساقتانۋ ساۋاتىن ارتتىرىپ, ينتەرنەتتەگى ارنايى نۇسقاۋلىقپەن تانىسقانى ابزال. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, باستى ماسەلە – تۇرعىنداردى ۇرەيلەندىرمەۋ. ويتكەنى جاپپاي ۇرەي بەلەڭ السا, جاعداي ۋشىعا تۇسەدى. ماسەلەن, جەر سىلكىنۋى كەزىندە عيماراتتاردىڭ سىرتقى قابىرعالارى ەڭ قاۋىپتى سانالادى.
«الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تەربەلىستى سەزىنە سالىسىمەن قاۋىپسىزدىكتى ويلاۋى كەرەك. ولار الدىن الا وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءۇي ىشىندەگى قاۋىپسىز ايماقتاردى انىقتاپ, اپات بولا قالعان جاعدايدا سول جەرگە جەتۋ كەرەكتىگىن بىلگەنى ءجون. ۇيدە ەڭ قاۋىپسىز جەرلەر – نەگىزگى قۇرىلىمدىق قابىرعالار, ەسىك جاقتاۋلارى. توتەنشە جاعداي كەزىندەگى دۇرىس ارەكەت ءسىزدىڭ امان قالۋىڭىزعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – حالىققا قالاي ساقتانۋ كەرەگىن ءتۇسىندىرۋ, ولاردى ارناۋلى ەرەجەلەرمەن تانىستىرۋ», دەيدى توتەنشەلىكتەر.
الماتى
