قار سۋى – بەرەكە باستاۋى
ونسىز دا شارۋاسى شاتقاياقتاعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن جاز بويى كوكتەن ءنار تامبايتىن قۋاڭشىلىقتىڭ كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولاتىن اۋىر سالماعى قاجىتىپ تۇر. وتكەن جىلى سوڭعى جارتى عاسىردا بولا قويماعان اپتاپ ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە كەنەزەسىن كەپتىرىپ, وكپەسىن وشىرە جازدادى. جەر ەمگەن ديقانداردىڭ ىشىندە ءداندى داقىلدار تۇقىمىن القاپ توسىنە ەرتە سىڭىرگەندەر بارماق تىستەپ, وكىنىپ قالدى. سەبەپ – ەرتە كوكتەگەن ەگىن قاپىرىق ىستىققا شىداماي, كوكتەۋىن كوكتەگەنىمەن, بوي سالىپ وسە المادى. اۋىل-ايماقتاعى ءتورت ت ۇلىك مال دا مەيىرىن قاندىرىپ سۋ تاپپاي قينالدى. ەندىگى امال نە؟ بىلىكتى مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋارمالى جەر كولەمىن كوبەيتپەي, ىرىس مولشەرى كوڭىل قۋانتا قويۋى جىلدان-جىلعا قيىنداپ بارادى. ءبىز ەسكەرمەي جاتقان ءبىر جاي – كول-كوسىر قار سۋى.
– بيىل كوكشە وڭىرىندە قار سىرەسىپ قاتقان توپىراقتىڭ ۇستىنە ءتۇستى, – دەيدى اگرونوم باۋىرجان مولداعاليەۆ. – ونىڭ ۇستىنە جەلتوقسان ايىندا جاڭبىر جاۋىپ, مۇز قاتتى. ىلە قار تۇسكەنىمەن, قاڭتاردا تاعى دا جىلىمىق بولدى. ەرتەڭ قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە تىرشىلىك ءنارى توپىراقتىڭ قۇرامىنا سىڭە قويماي, مۇز ۇستىمەن ساي-سالا, وزەكشەلەرگە قۇيىلىپ, بۋ بولىپ ۇشىپ كەتەدى. سۋارمالى جەر كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كوكتەمگى قار سۋىن تابيعي سۋ جولدارى بار ويپاڭعا جيناپ پايدالانسا, ىرىس ىسىراپ بولماس ەدى. بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا: «سۋ رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدى بولۋى – اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور. ال بىزدە بولسا, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى تەك جاقىندا عانا قابىلداندى. بۇل قۇجات تىم ۇزاق تالقىلاندى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, جاعداي وتە كۇردەلى. مىسالى, ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەردىڭ 13 پايىزىندا عانا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى بار. اسىرەسە تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنداعى جاعداي مۇشكىل, قۇرعاقشىلىق قاۋپى اسا جوعارى. سوعان قاراماستان, وسى ايماقتاردا ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. سوندىقتان سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردى ازايتىپ, قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى داقىلداردى كوبەيتۋ كەرەك, سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ قاجەت. احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن باتىل ارەكەت جاساۋ كەرەك», دەپ ايتقان بولاتىن.
كوكتەمگى قىزىل سۋدى جيناپ, ۇقىپتى پايدالانىپ وتىرعاندار دا بار. بىلتىر زەرەندى اۋدانىنا قاراستى بايتەرەك اۋىلىنداعى «اگرو شارۋا اۋلاسى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە بولعان كەزىمىزدە كورگەنبىز. سەرىكتەستىكتىڭ 500 گەكتار ەگىستىك القابى بار. بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن كورگەن جوق. 2015 جىلدان بەرى وزگە وڭىرلەردە ەسكەرىلمەي, ىسىراپ بولىپ جاتقان قار سۋىن پايدالانىپ كەلەدى. ءسال عانا تاراتىپ ايتا كەتەلىك. شارۋاشىلىقتىڭ اگرونوم مەنەدجەرى الەكساندر ماتۆيەنكونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوكتەمگى قار سۋىن سۋ قويماسىنا جينايدى ەكەن. قويمادان ەلەكتر سورعىلاردىڭ كومەگى ارقىلى جاڭبىرلاتقىش قۇرىلعىعا جەتكىزىلەدى. الداعى ۋاقىتتا سۋ قويماسىنىڭ جانىنان ۇڭعىما قازىپ, كولەمىن كوبەيتە تۇسپەك. وسىلايشا, تابيعاتتىڭ سىنىنا توتەپ بەرىپ كەلە جاتقان شارۋاشىلىق كەنەزەسى كەپكەن دالانىڭ ديدارىن ءموپ-ءمولدىر سۋمەن ءجىبىتىپ كەلەدى. ناتيجەسى كوزگە كورىنىپ تۇرعان سوڭ بيداي, ارپا, راپس ەگەتىن القاپتارعا جاساندى جاڭبىر جاۋدىراتىن تاعى ءۇش قۇرىلعى ساتىپ العان. وزگە شارۋاشىلىق باسشىلارىنا وسى ءبىر تاجىريبە جۇعىستى بولسىن دەگەن نيەتپەن سۋارۋ قۇرىلعىلارىن ساتىپ الۋ مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاناتىنىن ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. بايتەرەك اۋىلىنداعى شارۋاشىلىقتىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ تۇرعان – ءىس ۇقىپتىلىعى.
وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, تسەلينوگراد, ارشالى, اتباسار, ساندىقتاۋ جانە استراحان اۋداندارىندا قار قالىڭ. سايكەسىنشە سۋ تاسقىنىنىڭ قاۋپى جوعارى. ىلعال دا مول بولماق. ەندەشە, ەرتە قيمىلداپ, يەن تەگىن ىرىستان قۇر قالماساق, كانەكي.
قىزىل سۋدىڭ ءجۇرۋى – قاربالاستىڭ تۋى
ءدال قازىر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن توتەنشە جاعداي قىزمەتى قاۋىرت ىسكە كىرىسكەن. 14 اۋدان مەن ءۇش قالا اۋماعىندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا قارسى كەشەندى شارۋالار قولعا الىنىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, 2 390 مەتر سۋ بۇرۋ ارنالارى سالىنىپ, تاسۋى مۇمكىن وزەندەردىڭ 1 700 مەتر ارناسى تازارتىلعان. جىل سايىنعى ادەت. مەملەكەتتىڭ قىرۋار قاراجاتى جۇمسالىپ, بىلتىر دا ءدال وسىنداي جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. كەيىنگى ونداعان جىلدار ىشىندە كورسەتىلگەن قايرات, جۇمسالعان قاراجاتتى تارازى باسىنا تارتىپ ەسەپتەسەڭىز, ەندىگى اساۋ وزەندەردىڭ ارناسىن جىپ-جىلماعاي ەتىپ تازالاپ, جاعالاۋىن التىن جالاتقان بوگەتپەن بەكىتىپ تاستاۋعا بولار ەدى. انەبىر جىلى ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى وزەن جاعاسىنا توپىراق ۇيۋگە بولىنگەن اقشانى «جەپ قويىپ», ءىستى بولعاننان كەيىن كۇدىك تە پايدا بولعان. نەگىزىندە مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋ جاعاسىنداعى قالىڭ قامىس پەن ارقيلى وسىمدىكتەردىڭ ءشىرىندىسى وزەندەردىڭ تابانىنا شوگىپ قالۋى سەبەپتى اعىندى سۋعا كوپ-كورىم كەدەرگى كەلتىرەدى. لىقسىپ كەلگەن مول سۋ وزەننىڭ ارناسىنا سىيماي, جاعالاۋدان اسىپ كەتەتىن جايى بار.
– ەگەر ماڭايىندا ەلدى مەكەن بولماسا, مۇنىڭ ەشقانداي زيانى جوق, – دەيدى ەل اعاسى قاناعات قاپاروۆ. – ماسەلەن, ەسىل تاسىعان كەزدە جاعالاۋداعى توعايدىڭ الاڭقايلارىنا شالعىن جاقسى شىعادى. توڭىرەكتەگى ەل ءشوبىن شاۋىپ, راقاتىن كورەدى. بيىلعى قۋاڭشىلىق جىلى مال ازىعى قاسقالداقتىڭ قانىنداي بولىپ كەتتى ەمەس پە؟! تاسىعان سۋ دا – تابىسقا سەبەپ.
ال وزەن تابانىنا تۇسەتىن كۇل-قوقىس – تابيعاتقا ادام قولىمەن جاسالىپ جاتقان قيانات. وتكەن جىلى اتباسار اۋدانىندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە سۋعا باتىپ كەتكەن قىرۋار جىلقىنىڭ ولەكسەسى سۋ تابانىندا قالدى. كەي جەرلەردە تۇرمىستىق قالدىقتاردى توگۋ وقيعالارى دا اراگىدىك بولسا دا كەزدەسىپ قالادى. مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىك وزەن ارناسىن تارىلتپاق. ال ارشىپ الۋ – قيساپسىز قيىن شارۋا.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن توتەنشە جاعداي قىزمەتى بىرلەسە وتىرىپ 18 588 مەتر سۋ ارناسىن تەرەڭدەتىپ, الاسارعان 8 مىڭ مەتردەن اسا بوگەندەردى نىعىزداپ بەكىتىپتى. 58 دانا سۋ وتكىزۋ قۇرىلعىلارى سالىنعان, 2 مىڭ شاقىرىمنان اسا جاعالاۋ بيىكتەتىلگەن. وسىنداي ماقساتقا وبلىس بويىنشا 2 ملرد 239 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. بۇل قارجى – وتكەن جىلعى كولەممەن سالىستىرعاندا 77 پايىزعا كوپ.
– قازىرگى ۋاقىتتا مەردىگەر ۇيىمدارمەن سۋ تاسقىنى قاۋپى بار 10 اۋداننىڭ اۋماعىنداعى 15 وزەننىڭ بويىندا 20 مىڭ مەتردەن اسا اۋماقتا مۇزدى جارىپ اعىن سۋعا جول اشۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاسالدى, – دەيدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ۋاقىتشا مىندەتىن اتقارۋشى قانات دوسپاەۆ. – ەلدى مەكەندەر اۋماعىنان 486,5 مىڭ تەكشە مەتر قار شىعارىلدى, 236 مىڭ توننادان اسا جانارماي, 21,8 مىڭ توننا قۇم جانە باسقا دا ينەرتتى ماتەريالدار, 81,7 مىڭ بوگەت قاپتارى ازىرلەندى. سىلەتى, استانالىق جانە شاعالالى ءتارىزدى ءىرى سۋ قويمالارى بار. سۋ قويمالارىنداعى مولشەر – قازىر 70 پايىز شاماسىندا.
ەندىگى ءبىر ماسەلە – قالىڭ قاردىڭ قۇرساۋى. بيىل قاردىڭ قالىڭ تۇسكەنىن جوعارىدا ايتتىق. زەرەندى اۋدانىنا قاراستى ۇيالى, اقادىر, شاعالالى اۋىلدارى قاقاعان قىستا قارعا ادىم جەر بويى اتتاپ شىعا الماي, اپتالاپ بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى. تاسجولدىڭ بويىندا قار سۋى ىركىلىپ جينالاتىن تۇستارىندا سۋاعاردىڭ بولماۋىنا قانشاما جىل بويى بەينەت شەگىپ كەلەدى. وتكەننەن ساباق الساق, كانەكي. ساندىقتاۋ اۋدانىنا قاراستى اربۋزينكا, اتباسار اۋدانىنداعى باستاۋ ءتارىزدى ونداعان اۋىل كوكتەمدە قىزىل سۋ مول بولعان جىلى ايلاپ قاتىناس ءۇزىلىپ, بەينەت شەگىپ جاتىر.
جوعارىدا ايتىلعان ءبىراز جايدى بەزبەندەي كەلە, ساي-سالاعا ءسىڭىپ كەتەتىن قىرۋار سۋدى وبرازعا وراپ ايتقاندا, قاسىقتاپ جيناپ, كادەگە جاراتساق, جاز بويى ەگىن شارۋاشىلىعىنا دا, ءتورت ت ۇلىك مالعا دا سەپتىگى تيەر ەدى. ال قازىر كوكتەمگى مول سۋ بۋعا اينالىپ, ۇشىپ كەتىپ جاتىر. بەرەكە ۇيىرىلەر تۇستا ۇقىپتى, بەلسەندى بولساق ءجون ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى
