ارزان كولىكتىڭ كىلتيپانى جۇرگىزۋشىلەردى نە تولعاندىرادى؟

الدىمەن از-كەم...

بىلتىر ەل بويىنشا 149 150 جەڭىل اۆ­تو­كولىك كەدەندىك راسىم­دەۋ­دەن وتكەن. قارجى مينيسترلىگىنە قا­راس­­­­­­تى مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتى­­­نىڭ ءباس­پاسوز قىزمەتى حابار­لا­عان­داي, بۇل كو­لىكتەردىڭ جالپى قۇنى 2,9 مل­­رد دول­لاردى قۇراپ, 385,9 مل­رد تەڭگە كە­دەن­دىك تولەم مەن سالىق تولەنىپتى.

كولىكتىڭ باسىم كوپشىلىگى قىتاي ەلىنەن اكەلىنگەن. وتكەن جىلى 46 مىڭعا جۋىق اۆتوموبيل بەرى وتكەن. ودان كەيىن گرۋزيادان – 39 395, بىرىك­كەن اراب امىرلىگىنەن – 20 320, وڭتۇس­تىك كورەيادان – 14 870 جانە جاپونيا­دان كەلگەن 11 438 كولىك تىركەلگەن. قاراپ وتىرساق, ءاربىر ءۇشىنشى كولىك قىتايدان اكەلىنىپتى. قىتاي دەمەكشى, قازاقستان ازاماتارى قازىر كورشى ەلدەن شىققان تەمىر تۇلپاردى كوپتەپ تىزگىندەي باستادى. سەبەبى سۋ جاڭا ءارى باعاسى دا قالتاعا قونىمدى. بىراق ساپا جاعىنا كەلگەندە كەرەعار پىكىر كوپ. كوبىسى «جاڭا كولىك بولعانىمەن, ونىڭ شىن ساپالىق مەرزىمى 3–4 جىلدان كەيىن بەلگىلى بولار» دەگەن دە وي ايتادى. ال قىتايلىق كولىكتى جۇرگىزىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ايتارى بولەك.

– وزىمە ۇنادى. باعاسى دا قالتامىزعا ساي, ءجۇرىسى دە جاقسى. جۇرگىزۋشىگە كەرەكتىنىڭ بارلىعى ورناتىلعان. قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە قىتاي اۆتومو­بيل­دەرىنىڭ ساپاسىنا سىن ايتۋشىلار كوپ. دەگەنمەن ءوز باسىم وعان كەلىسپەيمىن. مىسالى, قازىر ەلدەگى قۇرىلىستا جۇرگەن اۋىر تەحنيكالار – جۇك كوتەرگىش كران مەن جەر قازاتىن ەكسكاۆاتور-پوگرۋزچيك تراكتورلارىنىڭ باسىم كوبى قىتاي تەحنيكالارى. ولاردىڭ ساپاسى جامان ەمەس ەكەنىن ماماندار دا ايتادى. سوندىقتان ءوزىم قىتاي كولىگىن العانىما وكىنبەيمىن, – دەيدى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەرقانات سارسەنباي.

قايتكەن كۇندە دە قىتايدان كەلىپ جاتقان كولىكتە ەسەپ جوق. بۇل قارقىن ۇدەي بەرسە, الداعى 2–3 جىلدا ەۋروپا مەن ازيانىڭ دا اۆتوپاركىن جاۋلاۋى مۇمكىن. جاڭا كولىكتەردى اۆتوسالوننان ساتىپ الۋ نەمەسە نەسيە راسىمدەۋدە قىتايدان كەيىن كورەي كولىگى تۇر. جاپوندىق ماركالارعا دا سۇرانىس جوق ەمەس.

شەتەلدەگى باعا ءسىز ويلاعانداي ەمەس

تاقىرىپقا ورالساق. ءسوز باسىندا ايت­قانداي, شەتەلدەن كولىك تاسۋدىڭ قيىن­دىعى دا بار, ارتىقشىلىعى دا جوق ەمەس. مىسالى, گرۋزيادان كولىك اكە­لىپ ءمىنىپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر قازاق­ستان ىشىنەن كولىك ساتىپ الۋ ءتيىمسىز دەپ ەسەپتەيدى. نەگە؟

– ءسىز مىسالى, جارناما ارقىلى جام­بىل وبلىسى نەمەسە استانا قالاسىنان وزىڭىزگە ۇنايتىن كولىك تاپتىڭىز دەلىك. وسىنى «اۆتوكولىك يەلەرىنە ارنالعان مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ» ورتالىعىنا اپارىپ تەكسەرتىپ كورسەڭىز, كەمىندە 10-15 ادام سول كولىكتى تىزگىندەگەن بولىپ شىعادى. جۇرت ايتاتىنداي, گرۋزيادا ماشينا ارزان ەمەس. جاعدايىنا قاراي باعا ءارتۇرلى. امە­ريكادان گرۋزياعا كەلگەن كولىكتەردىڭ ەڭ ارزانى – الدىڭعى بولىگىن سوققى العاندار. ال جانى مەن ارتقى تۇسىنان سوعىلىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن ماشينا باعاسى ودان جوعارى. مۇلدە سوعىلماعاندارى تىپتەن قىمباتقا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, ول جاقتان اكەلگەن كولىك قازاقستانداعى ءتۇرلى ءارى قىمبات الىم-سالىقتىڭ ارقاسىندا وزىمىزدە جۇرگەن كولىك باعاسىمەن شامالاسىپ قالادى دەپ پىكىر ايتاتىندار بار. بىراق الگىندە ايتقانىمداي, ءسىز شەتەلدەن كەلگەن كولىكتىڭ ەڭ العاشقى قوجايىنى بولاسىز. بىزدەگىدەي كوپ ادام يەلىك ەتكەن كولىكتەي بولمايدى, – دەيدى شەتەلدەن كولىك تاسىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى ازامات وتەگەنوۆ.

ايتۋىنشا, وزگە ەلدەن كولىك تاسۋشى­لارعا تاپسىرىس بەرسەڭىز, 220 مىڭ تەڭ­گە كولەمىندە اقى تولەيسىز. ال ءوزىڭىز بار­ساڭىز, ءتىل بىلمەۋ, جەرگىلىكتى الىپسا­تار­لار­عا الدانۋ سياقتى ءتۇرلى قيىندىققا تاپ بولۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. ال كولىك اكەلۋ­شىلەر ۇدايى تاپسىرىس بەرۋشىمەن بايلانىستا بولىپ ءبىر نەمەسە بىرنەشە كولىكتىڭ ءتۇسىن, شىققان جىلىن, موتور كولەمى تۋرالى فوتو-اقپارات, بەينەجازبا جىبەرىپ وتىرادى.

– 10 مىڭ دوللارعا كولىكتى العان سوڭ سول ەلدە تۇرىپ, ءوز اتىڭىزعا 100 دول­لار­عا راسىمدەيسىز. وعان 400 دوللار كەپىل­دەمە قوسىمشا تولەيسىز. جولىڭا تاماق پەن كولىگىڭە جانار-جاعارمايعا 200 دوللار قوياسىز. سوندا 10 مىڭ 700 دوللارعا جاڭا كولىكتى قازاقستانعا كىرگىزدىڭىز. ءارى قاراي قازاقستانداعى شىرعالاڭ باستالادى. مۇندا 10 كۇن ىشىندە كەلگەن كولىكتى زاڭداستىرۋ قاجەت, – دەيدى ول.

تولەم باعاسى تىم قىمبات

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستاندا كولىك راسىمدەۋ باعاسى جوعارى. اسىرەسە العاشقى تولەمنىڭ قۇنى تىم قىمبات. وسى ماسەلەگە جەڭىلدىك جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى باستاما بىرنەشە رەت كوتەرىلدى. ەكىنشى تىلەك كەلگەن ماشينانى زاڭداستىرۋ جۇمىستارى ءبىر «نۇكتەدەن» شەشىلسە ەكەن دەيدى. قازىر بارلىق قۇجاتقا كەزەككە تۇرۋ قاجەت, كەيدە تانىس ىزدەپ كەتەسىڭ, ويتكەنى بىزدە تانىسىڭ بولسا كوپ نارسەنىڭ جىلدام شەشىلەتىنى جالعان ەمەس. ودان قالسا, بىرنەشە جۇمىس كۇنىندە قارالاتىن قۇجاتتار دا بار. «تسيفرلىق قازاقستان» دەيمىز, بىراق وسىنداي كەدەرگىلەر ارقىلى كولىكتى تىركەۋ جۇمىسى كوپ ۋاقىت الادى. ءار ەسىكتى قاقپاي-اق, وزگە ەلدەگىدەي ينتەرنەت ارقىلى ارنايى بازامەن كولىك قۇجاتىن راسىمدەسەك دەيدى ولار.

– ءبىزدىڭ باستى قىزمەتىمىز – كەلگەن كولىكتى كەدەندىك راسىمدەۋدەن وتكىزۋ. ءبىرىنشى كەلگەن كولىك جۇك ەسەبىندە قازاقستانعا كىرگەن سوڭ ۋاقىتشا جۇك ساقتاۋ قويماسىنا قويىلادى. ونى ارنايى كەدەندىك باقىلاۋ قىزمەتىنە كىرەتىن كومپانيالار قاداعالايدى. قويمادا تۇرعان كولىكتى راسىمدەۋ ءۇشىن ارنايى «كولىك قۇرالى كونسترۋكتسياسىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى تۋرالى» سەرتيفيكات بەرىلىپ, تاۋارلىق دەكلاراتسيا تولتىرىلادى. ودان سوڭ جۇيە ارقىلى كەدەندىك تىر­كەۋ­دەن وتەدى. ونىڭ ءوزىنىڭ بەلگىلەنگەن تولەمدەرى بار. ءبىر قىزىعى, اقپان ايىنان باستاپ شەتەلدەن كەلگەن كولىككە «SOS-باتىرما» ورناتۋ كەرەك دەگەن ەرەجە پايدا بولدى. مەيلى, ونداي اپاتتىق تەتىك كولىكتە بۇرىننان بولسا دا ول ءبىزدىڭ ەلگە جارامايدى. قازاقستاندا قايتا ورناتۋ قاجەت. ونسىز سەنىڭ اۆتوكولىگىڭ ەشقاشان العاشقى راسىمدەۋدەن وتپەيدى. وتپەسە قويمادان دا شىقپايدى, – دەيدى «Phoenix BK» جشس بروكەرلىك كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرى اينۇر ۋاحيتوۆا.

شىنىمەن, بىزگە «SOS-باتىرما» دەيتىننىڭ قاجەتى بار ما؟ كولىك جۇرگىزۋ­شىلەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنى اركىمنىڭ ءوز ەركىنە قالدىرعان دۇرىس. ءيا, ەلسىز جەردە اپاتتىق جاعداي بولا قالسا, قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبىرى وسى. بىراق قالتاعا سالماق سالىپ تۇرعان «SOS-باتىرما» ورناتۋعا كوپشىلىك قارسى. باعاسى دا ارزان تۇرماي­دى. 200-220 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تولەم جاساۋعا ءتيىسسىز. ءتىپتى وسى باتىرمانى قازاقستاندا قايتا ورناتقانىمەن ونىسى جۇمىس ىستەمەيتىن دە كورىنەدى. «دەمەك مۇندا الدەبىر توپتىڭ كولەڭكەلى بيزنەسى دە تۇرۋى مۇمكىن عوي» دەيدى كولىك باسقارۋشىلار.

اينۇردىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدەن كەلىپ جاتقان كولىكتەردىڭ كوش باسىندا Toyota تۇر. بۇل كولىكتىڭ 2013-2019 جىلى شىققان مودەلدەرى ءبىزدىڭ ەلدە جۇيتكىپ ءجۇر. سۇرانىسقا يە كولىكتەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا Hyundai دا بار. 

قازاقستانعا كىرگەن ماشيناعا تەحني­كا­لىق قۇجات كەرەك ەكەنى بەلگىلى. ول ءۇشىن الدىمەن «جاسىل دامۋ» اق ارقىلى ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبا ارقىلى ءوتىنىم بەرىلىپ, ول ءبىر كۇن قارالادى. ارتىنان ارنايى شوت اشىلىپ, بانككە ما­شينانىڭ كولەمىنە قاراي ءۇتىل الىم تولەنەدى. ول كەزدە بۇل بويىن­شا دا سەرتيفيكات بەرىلەدى. ودان سوڭ «اۆتوكولىك يەلەرىنە ارنالعان مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ» ورتالىعىنا بارىپ, شىققان جىلى بويىنشا العاش­قى تولەم جاسالادى. سوسىن بارىپ قازاق­ستاندىق كولىك بولىپ قابىلدانادى. ايتا كەتەيىك, 2023–2024 جىلى شىققان كولىكتەرگە العاشقى تولەم الىنباسا, 2022 جىلى شىققان كولىككە 10 پايىز تولەم (184 500 تەڭگە) جاسايدى. 

– قاڭتار ايىندا 4 ملن تەڭگەگە گرۋ­زيادان كولىك اكەلدىم. ماركاسى – Kia Optima, جىلى – 2017, قوزعالتقىش كولەمى – 2,4. وسى كولىكتى جەرگىلىكتى جىگىت­­تەردىڭ تىلىمەن ايتساق, «قازاق» قىلۋ ءۇشىن ءۇتىل الىمعا – 923 مىڭ, العاش­­قى تولەمگە – 1 ملن 861 مىڭ, سەرتي­في­كاتى مەن كەدەندىك سالىققا 1 ملن 100 مىڭ تەڭگە تولەدىم. مۇندا كەيبىر باعالار كولىكتىڭ شىققان جىلى مەن كولەمىنە قاراي وزگەرە بەرەدى. وسى­لايشا, قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا كولىك قۇجاتىن بىتىردىك. ول كەزدە «SOS-با­تىر­ما» ورناتۋ تۋرالى اڭگىمە بولمادى. بۇل تولەم 1 اقپاننان باستاپ شىقتى عوي. سوندا مەن جول شىعىنىمدى ەسەپتەگەندە 8 ملن تەڭگەگە ماشينا ءمىنىپ وتىرمىن. بىراق ءدال وسى باعاعا مەن ايتىپ وتىرعان ماركاداعى كولىكتى قازاق­ستان ىشىنەن تاپپايتىنىڭىز راس, – دەيدى قىزىلوردالىق ەربول قوجاقوۆ.

ءبىلۋ كەرەك ءبىر دەرەك

شەتەلدەن كولىك الدىرۋعا قىزىققان كوپشىلىك ءبىلۋ كەرەك ءبىر دۇنيە بار. ول – كولىكتى ساتىپ الاردا ارعى-بەرگى تاريحىنا ءۇڭىلۋ. كولىك بيزنەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماديار اشكەەۆ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلەتىن كولىكتەردى الاردا ابايلاۋ كەرەك دەگەن كەڭەس ايتادى.

– مىسالى, كانادادان بەرى وتەتىن كولىك­تەردىڭ كەيبىرى «قاماۋعا» الىنعان. اتالعان ەل دۋبايعا, ارمەنياعا, گرۋ­زياعا وسىنداي كولىكتەردى ديلەرلەر ارقى­لى ەكسپورتقا شىعارا بەرەدى. باعاسى دا ارزان بولىپ كەلەدى. ونى ساتىپ الىپ, قازاقستانعا اكەلگەن سوڭ كولىكتى كە­دەن­دىك راسىمدەۋدەن وتكىزىپ, ءتيىستى قار­جى­سىن تولەيسىز. ەندى قازاقستان ەسە­بىنە تىركەر كەزدە كولىك ارنايى با­زا­عا تۇسكەن ۋاقىتتا, بۇل ماسەلە ال­دىڭىز­دان شىعادى. دەمەك اكەلگەن كولىگىڭىز حالىقارالىق ىزدەستىرۋدە ءجۇر. ال اۋكتسيون ارقىلى شىققان كولىك­تەردىڭ قۇجاتتارى تازا, ويتكەنى ونىڭ جۇمىسىمەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى تىكەلەي اينالىسادى, – دەيدى.

حالىق تىلەگى كوپ ەمەس. سۋ جاڭا بولماسا دا جاعدايى ءبىرشاما جاقسى كولىك ءمىنۋ از قاراجات تالاپ ەتىپ تۇرعان جوق. سوندىقتان كەدەندىك تولەم مەن سالىق قۇنىن ارزانداتۋ ماسەلەسىن ءالى دە ءجيى ايتىپ كەلەدى. اسىرەسە العاشقى تولەم قۇنىنىڭ تىم جوعارى بولۋى جۇرت قالتاسىنا ەداۋىر جۇك.

قازىر شەتەلدەن كەلگەن كولىكتى زاڭ­­دى تۇر­دە كەدەندىك تىركەۋ ءۇشىن 10 كۇن ۋا­قىت بەرىلەدى دەدىك. سودان سوڭ جەرگىلىكتى تىركەۋگە الۋ ءۇشىن ماقالا بارىسىندا ايتقانداي, بەلگى­لەنگەن تولەمدەر جاسالادى. وعان دەيىن ونى جۇرگىزۋگە قۇقىق بەرىلمەيدى. ال قازاقستان ەسەبىنە وتپەگەن كولىك ەل اۋماعىنان شىعارىلادى. وعان مۇمكىندىك قالماعان جاعدايدا اكەلگەن كولىكتى بولشەكتەپ ساتۋعا ءماجبۇر بولاسىز. وسىلايشا, «بۇتارلانعان» اۆتوموبيل قوسالقى بولشەكتەر ساتاتىن الىپساتاردىڭ قولىندا كەتەدى. وكىنىشتىسى دە وسى.