كوللاجداردى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ء«وزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن قوعام تاراپىنان نەگىزدى سىنعا سەبەپكەر بولماۋ, سىناعانى ءۇشىن قۋدالاۋعا جول بەرمەۋ, وڭ سىن-ەسكەرتپەلەردى كەمشىلىكتەردى جويۋ مەن ءوزىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانۋ, ادال, ءادىل, قاراپايىم دا سىپايى بولىپ, جالپى قابىلدانعان مورالدىق-ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋ» – مىنە, پوليتسەيلەرگە قاتىستى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن قىزمەتتىك-ەتيكالىق ولشەمدەر وسىلار. وسىلارعا ساي بولۋ – ولاردىڭ كۇندەلىكتى مىندەتى. دەسەك تە جازىلاتىن زاڭ مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ تاجىريبەسىندە الشاقتىق كوپ. بۇلار ءبىر زاتتىڭ ەكى جاعىنداي بولسا دا, الا-قۇلالىق جەتىپ ارتىلادى.
بىرىنشىدەن, جالپى, قىلمىس – قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ءتان الەۋمەتتىك قۇبىلىس. اسىرەسە بيلىكتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ءساتسىز قابىلدانعان شەشىمدەرىنەن كەيىن بەلەڭ الاتىن ءبىر زاڭدىلىق بار. بۇل – اركەز بولىپ تۇراتىن تابيعي فاكتور.
وتكەندى بايىپتاساق, كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ىرگەسى سوگىلگەننەن كەيىن قوعامىمىزدا قىلمىس پەن ۇيىمداسقان قىلمىس قارقىنى كۇرت ءوستى. سول ۋاقىتتاردا ەكپىنى مەن تەپكىنى قاتتى قىلمىستىلىقتان دا قالىپ قويماۋ ءۇشىن ەلىمىزدە سوتتىق-قۇقىقتىق رەفورمالار تىم اسىعىس جاسالىپ, قاۋىرت جۇرگىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ دامۋ قارقىنى بىركەلكى دەڭگەيدە بولمادى. قايتا كەرىسىنشە, قىلمىس اتاۋلى «بىلىكتىلىكپەن» مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بۇكىل بۋىندارىنا جەگى قۇرتتاي دەندەپ ەنىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بۇكىل كۇش-قۇرالدارىمەن, مۇمكىندىگىمەن سالىستىرعاندا, كوپ ارتىقشىلىعى بار ايىرماشىلىقتار تۋدىردى. بۇگىنگىنىڭ بيىگىنەن باعالاساق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋ, دامۋ ۇستىندەگى قىلمىستىلىققا ۇزاق ۋاقىت بويىنا قارسى تۇرۋلارى تىم ءالسىز, ماردىمسىز بولعانىن جاسىرماۋىمىز قاجەت.
حالىقتىڭ «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەن وتكىر ءسوزى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. قازىرگى ۋاقىت ناقىشىنا قاراي قايتا وزگەرتىلىپ, تولىقتىرىلىپ جاتقان قۇقىق سالاسىنداعى زاڭنامالار – سونىڭ ايعاعى.
ەكىنشىدەن, ءاربىر القالى باسقوسۋلاردا, ءتۇرلى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا, دوڭگەلەك ۇستەلدەردە قىلمىستىلىقتىڭ ناقتى جاعدايى مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ شىنايى كورىنىسى رەسمي قۇقىقتىق ستاتيستيكالاردا, ۆەدومستۆولىق كورسەتكىشتەردە ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىنى ءجيى ايتىلادى. ونى بۇركەمەلەۋدىڭ قاجەتى شامالى. اراداعى وتكەن وتىز جىلدان استام ۋاقىت تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, قولدانىستاعى زاڭنامالار قىلمىستىلىقتىڭ جاي-كۇيى مەن دەڭگەيىن تۇپكىلىكتى وزگەرتە المادى. بۇگىنگى كۇنى ىشكى ىستەر ورگاندارى قيلى رەفورمالار ارقىلى جىبەرىلگەن وسى كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋعا, بۇتىندەۋگە, قازىرگى قوعامدىق قاجەتتىلىكتى وتەۋگە ۇمتىلىپ جاتىر. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءالى كۇنگە دەيىن ۇيىمداستىرىلۋ جاعىنان قيىندىقتار كورىپ كەلەدى, ال مۇنىڭ ءوزى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق.
ۇشىنشىدەن, شىنايى ءومىردىڭ وبەكتيۆتىك شىندىقتارىنا جاۋاپ بەرەردەي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن باعالاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ولشەمدىك كريتەريلەردىڭ جوقتىعى قوعامىمىزدا قۇقىقتىق نيگيليزمدى تۋعىزىپ, ۆەدومستۆولىق مۇددە باعىتىندا باسىمدىقتار الۋى, ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن ساپالى قورعاۋعا زيانىن تيگىزەدى. قۇقىق قورعاۋ, سونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ونىڭ وڭ ناتيجەلەرىنىڭ قوعامنىڭ حال-احۋالىنا تىكەلەي اسەرى بار. جالپى العاندا, بۇل ناتيجەلەر – ازاماتتاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋ دارەجەسىنىڭ ناقتى كورسەتكىشى. قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, بولدىرماۋ, جولىن كەسۋ سەكىلدى كوپتەگەن مىندەتى بار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە ادام قۇقىعى باستى ورىنعا قويىلادى.
وسى ورايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ورتاق پروبلەمالىق ماسەلە تۋىندايدى. مۇنى شارتتى تۇردە ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى – قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالتقىسىز ساقتاۋ. ءاسىلى, بۇل ەكى ماقساتتىڭ بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىگى بولسا دا, ءوزارا سايكەستىلىگى ەكى ۇداي. ويتكەنى ءبىر جاعىنان, مەملەكەت كەز كەلگەن جاعدايدا بەكىتىلگەن قۇقىقتىق رەجىمدى قولداۋعا, زاڭدىلىقتىڭ جالپىقۇقىقتىق قاعيداتىن قامتاماسىز ەتۋگە ءماجبۇر بولسا, ەكىنشى جاعىنان, العاشقىسىندا قانشالىقتى ماقساتقا جەتسە, ادامنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سونشالىقتى شەكتەيتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ادامدى قۇقىقتىق تۇرعىدا شەكتەۋ دارەجەسىن انىقتاۋدا قاجەت ەتەتىن بىرقاتار قاعيدات قاجەت. ايتالىق, زاڭ نورمالارى مەن زاڭدىق كۇشى بار قۇقىقتىق اكتىلەردى قولدانۋدا كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇقىقتىق شەكتەۋدى قاتاڭ ۇستانۋ قاعيداتى, ناقتى ساناتتاردا بەكىتىلگەن شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزۋ, جەكەلەگەن قۇقىقتاردى شەكتەۋ بولماعان جاعدايدا جالپى شەكتەۋلەر مەن قۇقىقتىق رەتتەۋدى قولدانۋ.
تورتىنشىدەن, زاڭ جاساۋشىلار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى پوليتسيانىڭ مىندەتىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان. بۇل ماسەلەلەر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى, ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى, وزگە دە زاڭدارىنىڭ ءون بويىندا ناقتى كورىنىس تابادى. ايتسە دە اتتەگەن-اي دەگىزەتىن تۇستار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋعا ۇيىمدار مەن ازاماتتاردىڭ ەرىكتى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋدەن كورىنەدى. «قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بار. وندا: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسقان ازاماتتارعا بەلگىلەنگەن ۇلگىدەگى كۋالىكتەردىڭ جانە ومىراۋ بەلگىلەرىنىڭ قاجەتتى سانىن دايىنداۋ جونىندەگى ماسەلەنى شەشسىن جانە ولاردىڭ ەسەپكە الىنۋى مەن پايدالانىلۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتسىن, ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتتەرىنىڭ بازاسىندا قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىساتىن ازاماتتاردى قۇقىقتىق دايارلاۋدى ۇيىمداستىرسىن» دەلىنگەن. الايدا بۇل قاعاز جۇزىندە عانا قالىپ وتىر. ارنايى ساۋالناماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ كوبى بۇل زاڭنىڭ جۇمىس ىستەمەيتىنىن ايتادى. بۇرىن كەڭەس كەزىندە ءارتۇرلى مەكەمە, جۇمىس ورىندارىنان جىبەرىلگەندەرگە وتەمى ءۇشىن ەڭبەك دەمالىسىنا قوسىمشا كۇندەر قوسىلاتىن. قازىرگى زاڭدا قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىساتىن ازاماتتاردى كوتەرمەلەۋ ءۇشىن العىس جاريالاۋ, ماداقتامالىق ماراپاتتاۋ, اقشالاي سىياقى بەرۋ, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار ءوز قۇزىرەتى شەگىندە ايقىندايتىن وزگە دە شارالار بەلگىلەنگەن. اۋەلگى كەزدە بۇل باستاما تىم جاقسى باستالدى دا اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى. مۇنداعى حالىقتى قىزىقتىراتىنى اقشالاي سىياقى عوي. سول ءۇشىن دە باستاپقىدا ستۋدەنتتەر قاۋىمى بەلسەندىلىك تانىتىپ ەدى. اقىرى الگىندەگىدەي بولدى.
ويىمىزدى تۇيىندەي كەتسەك, قۇقىقتىق مەملەكەتتە سەنىم – ىقپال ەتۋدىڭ باستى ءادىسى. ەلىمىزدە زاڭدى قۇرمەتتەۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ءالى دە باستى ماقساتتىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. «كون قۇرىسسا, قالىبىنا بارادى» دەيدى. ءبىزدىڭ ماقسات – قىلمىس قالىڭ بۇقارا كۇش بىرىكتىرسە عانا اۋىزدىقتالاتىنىن تاعى دا ءبىر ەسكە سالۋ.
ەلەۋجان سەرىموۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, وتستاۆكاداعى پوليتسيا پولكوۆنيگى
