زاڭ ءتىلى قاشان جۇيەلەنەدى؟

وسىعان وراي تۋىندايتىن سۇراق كوپ. بىزگە مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتەيتىن زاڭ كەرەك پە, الدە زاڭنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعانى ماڭىزدى ما؟ وتىز جىلدىق تاجىريبەسى بار پارلامەنتتىڭ كاسىبي كەلبەتى قانداي بولۋى كەرەك؟ جالپى, زاماناۋي زاڭ ءتىلىنىڭ باستى ماسەلەلەرى قانداي؟ نەلىكتەن وسى ۋاقىتقا دەيىن زاڭ جوبالارىن مەملەكەتتىك تىلدە ۇسىنا الماي كەلەمىز؟ ساپالى, ساۋاتتى زاڭ شىعارۋ ىسىندەگى ەڭ ماڭىزدى قاعيدات قايسى؟

وسى سۇراقتاردى زاڭ جوبالارىنىڭ ءماتىنىن ازىرلەۋ, قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە ساراپتامالىق, مازمۇندىق رەداكتسيا جاساۋ دەيتىن جاۋاپتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ءۇش سپيكەرگە قويعان ەدىك. ولار – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق, زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتى لينگۆيستيكا ورتالىعىنىڭ باسشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت نۇرزادا پريماشەۆ جانە پارلامەنت ءماجىلىسى رەداكتسيالاۋ-ساراپتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باتىربولات ايتبولات ۇلى.

تۇسىنىكسىز ءماتىن مەن كالكا اۋدارما

ءۇنزيلا شاپاق:

– قازىرگى زامانعى قۇقىقتىق ءتىل مەن نورما­تيۆتىك ءتىلدىڭ دە كاسىبي كوم­مۋنيكاتسيانىڭ كەز كەلگەن سالاسى سياق­تى پروبلەماسى جەتىلىكتى. سولاردىڭ نەگىزگىسىنە توقتالا كەتسەم. ەڭ الدىمەن, ارينە, زاڭ ءتىلىنىڭ كۇردەلىگى مەن تۇسىنىك­سىزدىگى. قۇقىقتىق ءتىل كوبىنە كۇر­دەلى تەرميندەرگە, ارحايزمدەرگە جانە ەكىۇش­تى قۇرىلىمدارعا تولى. بۇل ونى ارنايى ءبىلىمى جوق ءادامداردىڭ ءتۇسىنۋىن قيىنداتادى. ەكىنشىدەن, زاڭ تىلىندە فورماليزم كوپ. زاڭدى قۇجاتتاردى جازۋدا ايقىندىق پەن تۇسىنىككە نۇقسان كەلتىرەتىن فورمالدى اسپەكتىلەرگە باسا نازار اۋدارىلادى, سالدارىنان ءماتىندى ءتۇسىنۋ قيىن. ۇشىنشىدەن, زاڭ ماتىندەرىنىڭ شامادان تىس شۇبالاڭقىلىعى مەن ارتىق ءسوزدىڭ كوپتىگى. زاڭدى قۇجاتتار مەن ماتىندەردە ەگجەي-تەگجەي تۇسىندىرۋلەر مەن قايتالانۋلار كوپ, بۇل قۇجاتتى ءتۇسىنۋ, وقۋ, قابىلداۋ مەن ولارمەن جۇمىس ىستەۋدى قيىنداتادى.

تاعى ءبىر ماسەلە بار, ول – زاڭ ءتىلى جۇيە­سىندە بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋى. قازىر الەمدە ءارتۇر­لى قۇقىقتىق جۇيە قولدانىلىپ كەلە­دى. سايكەسىنشە, ەلدەر مەن يۋريسديكتسيا­لاردا قۇقىقتىق ماتىندەردى جازۋدىڭ ءارتۇر­لى ءستيلى مەن نورماسى پايدالانىلادى. بۇل حالىقارالىق اقپارات الماسۋدا قيىن­دىقتار تۋعىزادى. زاڭ ءاۋ باستا ورىس تىلىندە جازىلعاندىقتان, قازاق تىلىنە اۋدارۋ بارى­سىنداعى كالكا اۋدارما ماسەلەسى تاعى بار.

تاعى ءبىر ماسەلە – تسيفرلاندىرۋ زامانىندا زاڭ ءتىلىنىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلۋدىڭ جەتكى­لىكسىزدىگى. ۋاقىت كورسەت­كەندەي, تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى­نا بايلانىستى قۇقىقتىق ءتىل كەيدە زاماناۋي تالاپتارعا جانە ەلەكتروندىق قۇجات­تار مەن ونلاين-كەڭەس بەرۋ سياقتى كوممۋني­كاتسيانىڭ جاڭا تۇرلەرىنە بەيىمدەلۋدە ارتتا قالىپ قويدى.

نۇرزادا پريماشەۆ:

– قازاق تىلىندەگى ۇلتتىق زاڭناما ءماتىنىنىڭ ساپاسى تومەن ەكەنى بارشاعا ايان. بۇل مۇشكىل جاعداي تۋرالى ءتىل جاناشىرلارى مەن ونىڭ وسىنداي كۇيدە قالا بەرۋىنە مۇددەلى توپتار دا ايتىپ ءجۇر. بىرىنشىلەر ونىڭ السىزدىگىنە قىنجىلسا, ەكىنشىلەرگە زاڭنىڭ ساپالى بولعانىنان گورى, «كەمشىلىك» دەپ ايىپتاپ, ايعايلاپ وتىرعان ىڭعايلى.

جالپى, قازاق ءتىلى مەن شارتتى تۇردەگى زاڭ ءتىلىنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. «زاڭ ءتىلى» – ءالى دە بولسا ءتىل ماماندارى تاراپىنان تولىق ماقۇلدانباعان ۇعىم. زاڭ سالاسى ءبىرىنشى كەزەكتە قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, ونىڭ قوعامدا الاتىن ورنى ەرەكشە. وسىعان وراي قوعام مەن مەملەكەت وعان جوعارى تالاپتار قويادى. ماسەلەن, زاڭنامالىق اكتىلەر ادەبي تiل نورمالارى, زاڭ تەرمينولوگياسى جانە زاڭ تەحنيكاسىنىڭ تالاپتارى ساقتالا وتىرىپ ازىرلەنەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ەرەجەلەرi بارىنشا قىسقا بولىپ, ناقتى ماعىنانى جانە ءارتۇرلi تۇسiندiرۋگە جاتپايتىن ماعىنانى قامتۋعا تيiس.

بۇل تالاپتار زاڭ ءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن قامتيدى. دەگەنمەن فيلولوگ ماماندارعا سالساق, زاڭ ءتىلى ءتىلدىڭ قالىپتى سالاسى ىسپەتتى. ال ءىس جۇزىندە زاڭ ءتىلىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىمەن سايكەستپەيتىن تۇستارى وتە كوپ. باستى ماسەلە زاڭنامالىق اكتىنىڭ نىسانى مەن تاقىرىبىنان باستالادى. ماسەلەن, كەز كەلگەن زاڭنامالىق اكتىنىڭ, ءبىرىنشى نىسانى, سودان كەيىن ونىڭ رەتتەۋ نىساناسىن بiلدiرەتiن تاقىرىبى كورسەتىلەدى. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن باسشىلىققا الىپ, باستاۋىش پەن بايانداۋىشتى ءوز ورىندارىنا قوياتىن بولساق, زاڭنامالىق اكتىنىڭ نىسانى مەن تاقىرىبىنىڭ ورىندارىن اۋىستىرار ەدىك.

قازاق تىلىندەگى زاڭ ءتىلىنىڭ باستى كەم­شىلىكتەرىنىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلى­عىندا. اۋدارمالىق سيپاتتا بولعان سوڭ, كەي كەزدە زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە قانشاما ادەبي, اۋىزەكى نۇسقالاردان ناقتى ۇعىمدى اشاتىن ءسوز تابىلماي جاتادى. ماسەلەن, ورىس تىلىندەگى «ۆدوۆەتس» ۇعىمىنىڭ قازاق تىلىندە ناقتى بالاماسى جوق بولعاندىقتان زاڭنامادا ونىڭ «تۇل ەركەك», «تۇل ەر», «جەسىر», «تۇل ەر ادام», «تۇل» (ەر), «جالعىزباستى», «ايەلى ولگەن» دەگەن 7 نۇسقاسىن كەزدەستىردىم. ولاردىڭ ەشقايسىسى ماعىنانى اشا المايتىنى كورىنىپ تۇر. زاڭنامادان مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.

زاڭ جوبالارىنىڭ ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, قازاق تىلىنە اۋدارۋ تاجىريبەسى شەتىن ماسەلە ەكەنى دە بارشاعا تانىس. وكىنىشكە قاراي, ازىرلەۋشىلەر اۋدارمانىڭ ءوزىن ساپالى ەتۋگە مۇددەلى ەمەس. ورىس تىلىندەگى ءماتىندى التى اي اپتاپ, تاعى بەس اي باپتاپ جاتاتىنى دا قۇپيا ەمەس. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىن ارقاۋ ەتىپ, ءتۇرلى جولدارمەن كەلىسىلگەن جوبالاردى اۋدارماشى مامانداردىڭ ورنىنا (كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردا ونداي لاۋازىمدار قىسقارتىلعان) كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار ارقىلى ورىنداپ, «مىناۋ قازاق تىلىندەگى ءماتىن» دەپ ۇسىنۋى كۇندەلىكتى تاجىريبەگە اينالدى.

زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشى مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ قازاق تىلىنە دەگەن تەرىس ۇستانىم­دارى – زاڭ ءتىلىن دامىتپاۋدىڭ باستى سە­بەبىنىڭ ءبىرى. مۇنداي تاجىريبەنى قولدا­نىس­تاعى زاڭنامادا كورسەتىلگەن قۇقىق­تىق جاۋاپتىلىق تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ ار­قىلى تەز ارادا توقتاتۋ قاجەت. بۇعان ۋاكى­لەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ ءبى­رىنشى باسشىلارىنىڭ ساياسي جىگەرى عانا قاجەت.

باتىربولات ايتبولات ۇلى:

– ەڭ باستى تۇيتكىل – قازاقشا زاڭ ءتىلىنىڭ «اۋدارما تىلگە» اينالىپ وتىرعانى. كەڭەس زامانىندا قازاق ءتىلىن قوعامدىق قولدانىستان كوپە-كورنەۋ شەتقاقپاي قالعانى بەلگىلى. رەسمي ءتىل, كەڭسە ءتىلى, زاڭ ءتىلى قىزمەتىن ورىس ءتىلى اتقاردى. ال ءتىل قولدانىلسا عانا – ۇستارادى, داميدى, جەتىلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ بۇل رەتتە ادىمى اشىلماي, ءورىسى تارىلىپ, تۇساۋلانعانى – تاريح شىندىعى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ سول كەزدە كەڭسە ءتىلى, زاڭ ءتىلى رەتىندە دامىماي قالعانىن مويىنداماسقا بولمايدى.

ونىڭ زاردابى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ءتىلىمىز «مەم­لەكەت­تىك ءتىل» اتانسا دا, لايىقتى تۇعى­رىنا قونۋى قيىندىقپەن جۇزەگە اسىپ كەلدى. ۇزاق ۋاقىت بويى فۋنتسيونال­دىق-پراكتيكا­لىق تۇرعىدان جەتىلمەي قالعاندىق­تان, قازاق ءتىلىن بارلىق سالادا جاپپاي قول­دانىسقا ەنگىزۋ, شىندىعىنا كەلسەك, ونىڭ اۋدارما تىلگە, ورىس ءتىلىنىڭ «كولەڭكەسىنە» اينالۋىنا ۇلاستى. كالكا-اۋدارما بەلەڭ الدى.

تەرمينولوگيا مەن ونىڭ بىرىزدىلىگى قالىپتاسۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەرەك. ال ءتىلىمىز «ورىس ءتىلى ارباسىنىڭ بەسىنشى دوڭعالاعىنا» اينالعان ءبىزدىڭ جاعدايدا جاڭاعى ايتقان ۋاقىت ءتىپتى سوزىلا ءتۇستى. سول كەلەڭسىزدىك ءالى جالعاسىپ كەلەدى. سونىڭ ناقتى ءبىر كورىنىس-دالەلى – وسى كەزگە دەيىن قابىلدانعان ءۇش مىڭنان استام زاڭ اراسىنان باستاپقى تۇپنۇسقاسى قازاق تىلىندە جازىلعان زاڭ ەكەۋ-اق.

قۇجاتتاما سالاسىنىڭ بارىندە سولاي. كەز كەلگەن قۇجات كوبىنە ورىسشا جاسالادى, ودان سوڭ قازاقشاعا اۋدارىلادى. ءار مەكەمەنىڭ اۋدارماشىسى تۇرلىشە اۋدارۋى مۇمكىن. سوندىقتان ارينە, الا-قۇلالىق ورنايدى. كەيبىر «قازاقشا» ماتىندەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەيدە ورىسشا نۇسقاسىن قاراۋعا ءماجبۇر بولاتىنىمىز بەلگىلى. كەڭسە ءتىلى, زاڭ ءتىلى ياكي رەسمي قاعازدار ءتىلى سالاماتتى لەكسيكاعا اينالا الماي وتىرعانىنىڭ باستى سەبەبى سول.

مامان تاپشىلىعى مەن ساياسي ەرىك-جىگەر

ءۇنزيلا شاپاق:

– ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ 4-بابىنا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تiلi – قازاق تiلi. سونىمەن قاتار وسى زاڭنىڭ 5-بابىنا سايكەس, مەملەكەتتiك ۇيىمداردا جانە جەرگiلiكتi ءوزiن-ءوزi باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەسمي تۇردە قازاق تiلiمەن تەڭ قول­دانىلادى. وسىلاي رەسمي جاۋاپ بەرى­لىپ كەلە جاتقانىنا تالاي جىل بولدى.

30 جىلدىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولعانىمەن زاتى مەملە­كەتتىك بولا ال­ما­دى. زاڭ جوباسى ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ قازاق تىلىنە اۋدارىلاتىنى ءمالىم. ۇكى­­مەت­تىڭ ۋادەسى بويىنشا بيىل شامامەن 4 زاڭ جو­باسى قازاق تىلىندە ازىرلەنىپ, تاياۋدا ما­جى­­لىسكە اكەلەتىندەرىن ايتقان. كۇتىپ ءجۇرمىز.

زاڭنىڭ قازاق تىلىندەگى ماتىنىنە قاتىس­تى سىن-پىكىر حالىق اراسىندا وتە كوپ. سو­نىڭ ءبىرى – زاڭ تەرمينىنىڭ بىرىزدىلىگى ساق­تالماۋى. مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان قول­دانىستاعى زاڭناما قاتە اۋدارىلىپ, تەر­مينولوگيانىڭ دۇرىس قولدانىلماۋى بۇگىن­دە جاڭالىق ەمەس. قولدانىستاعى زاڭ ما­تىندەرى ورىس تىلىنەن سوزبە-ءسوز نەمەسە كالكا اۋدارمامەن اۋدارىلادى. زاڭ ما­تىندەرى, سونىڭ ىشىندە زاڭدار مەن زاڭ جوبالارى بارلىق ازاماتتىڭ ءتۇسىنۋى ءۇشىن ناقتى, ءدال جانە قولجەتىمدى بولۋى ماڭىزدى. كەيدە ورىس ءتىلىن قولدانۋ وسى ماقساتتا, اسىرەسە ونىڭ كەڭ تارالۋى مەن ەلدىڭ ءتۇرلى ايماعىندا قولدانىلۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ىڭعايلى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بۇل ماسەلەلەر قاراۋسىز قالىپ جاتقان جوق.

پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. قازاق ءتىلىن قولدانۋ اياسى بارلىق سالادا كەڭەيىپ جاتقانىن, قازىر ءتىلىمىز دامىماي جاتىر دەپ الاڭداۋعا ەشبىر نەگىزى جوق ەكەنىن, بولاشاقتا مەملە­كەت­تىك ءتىلدىڭ تۇعىرىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن باسقا دا ماڭىزدى شارالار قابىلداناتىنىن اتاپ وتكەن. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ احۋالىن تومەندەتۋگە بولمايدى. قازاق ءتىلى بارشا قازاقستان حالقىن ۇيىستىراتىن باستى قۇندىلىقتىڭ ءبىرى رەتىندە دامي بەرەدى. بۇعان ەشقانداي كۇمان جوق.

نۇرزادا پريماشەۆ:

– باستى سەبەپ – مامان تاپشىلىعى. قازاقستاندا «زاڭگەر» دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى جەتىلىكتى. ولاردىڭ ىشىندە قازاق ءتىلدى مامان دايارلايتىندارى دا بار. بىراق بىردە-ءبىر وقۋ ورنى زاڭ شىعارۋ ىسىنە بەيىمدەمەيدى. ال بۇل ىسكە زاڭگەرلىكپەن قاتار تىلدىك الەۋەتى دە بار ءبىلىم الۋشىلاردى قامتۋ قاجەت. ازىرگە زاڭگەرلەر مەن في­لولوگتەردىڭ اراسىندا زاڭ ءتىلى, زاڭ شى­عارۋ ىسىندە تۇسىنىستىك بولماي تۇر. بولا­شاق زاڭگەرلەر مەن فيلولوگتەردى, تابي­عاتىن ءالى دە بولسا كورسەتە الماعان باكالاۆر­دى جايىنا قالدىرىپ, ازىرگە جاپپاي ۇردىس­تەگى ماگيسترلەردى دايارلاۋدىڭ ارنايى باعدار­لامالارى بويىنشا بىرگە دايىنداۋدى قولعا الۋدى ۇسىنىپ جۇرگەنىمە 10 جىلدان استى. ياعني كاسىبي زاڭ جوباسىن ازىرلەيتىن مامانداردى دايارلاۋ قاجەت. ماسەلەن, شەتەلدەردە «نورمورايتەر», «نورموگراف» ماماندارىن دايارلاۋ تاجىريبەسى بار.

وسى ءىستى قۇرامىندا فيلولوگيا جانە زاڭ فاكۋلتەتتەرى بار ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ مەن م.نارىكباەۆ ۋنيۆەرسي­تەتىن­دە جۇرگىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. بىلتىردان باستاپ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ «فيلولوگيالىق ساراپتاما» ماگيسترلىك جوعارى ءبىلىم باعدارلا­ماسىنىڭ قولعا الۋى قۇپتارلىق ءىس. ءبىرشاما ايىرماشىلىق بولسا دا, وسى باعدارلامادا مامانداردى زاڭ ءتىلى ىسىنە باۋلۋعا بولادى. سوندىقتان قازاق تىلىندە زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە الەۋەتتى مامانداردى دايارلاۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس.

باتىربولات ايتبولات ۇلى:

– قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر كەزدە قاعاجۋ كورگەن­دىگىنەن مەملەكەتتىك تىلدە تولىققاندى زاڭ جازا الاتىن مامان زاڭگەرلەر تاۋەلسىز ەل بولعان باستاپقى كەزدە جوقتىڭ قاسى ەدى. قازاق تىلىندەگى سالالىق وقۋلىقتار تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ءتول تىلىمىز­دەگى تەرمينولوگيا دا دۇرىس, جەتكىلىكتى قالىپتاسپاعان-تىن.

بۇل ىسكە دەن قويۋ دا كەشەۋىلدەي بەردى. ارناۋلى وقۋلىقتار, جەتىلگەن تەرمينولوگيا, ماماندار عانا ەمەس, ساياسي ەرىك-جىگەر دە جەتپەدى. وعان قوسا ەگەمەندىكتىڭ باستاپقى جىلدارى بيلىك پەن بايلىق, قۇزىرەت پەن قاراجات نەگىزىنەن وزدەرى دە, ۇرپاعى دا ورىسشا سويلەپ, ورىسشا ويلايتىنداردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن كەزەڭ بولدى. باستى ءىس تەتىگىنە يە بولعان ء«تىلى ورىس» ماماندار قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىنا قانعان ۇلتتىق كادرلاردان الدەنەشە ەسە كوپ ءارى ىقپالدى بولدى. سونىڭ ينەرتسياسى ءالى جالعاسىپ كەلەدى.

بۇگىندە ماسەلەنىڭ ءمانىسى بارىنە ايقىن بولعان سوڭ بۇل تۇيتكىلدى جايت بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلا باستادى. ارەكەت تە جوق ەمەس ءتارىزدى. ءيا, زاڭدى قازاقشا جازۋ كەرەك, البەتتە. سونداي-اق ءتىلى تازا قازاقشا ورتادا وقشاۋ تالقىلاۋ قاجەت. قازىر ءبىراز زاڭ جوبالارى قازاقشا ازىرلەنىپ جاتقانعا ۇقسايدى. وعان دا شۇكىر.

ارينە, پروبلەما كوپ. دەگەنمەن سەڭ قوزعالعانداي كورىنەدى. «ەرتەڭنەن ءۇمىتىمىز بار. ەڭ باستىسى, شەشىمتالدىق قاجەت, ساياسي ەرىك-جىگەر مەن تاۋەكەل كەرەك, سوسىن ءتىلى ناعىز قازاقشا كاسىپقوي, بىلىكتى ماماندار قاجەت.

ساپالى ازىرلەۋدىڭ باستى قاعيداتى

ءۇنزيلا شاپاق:

– قازىرگى تاڭدا بارشا مەملەكەت 100% ساپالى جانە ساۋاتتى زاڭ شىعارىلمايدى. ءار ەلدىڭ ءوز كەمشىلىگى مەن پروب­لەماسى بار. بۇل – قالىپتى ءۇردىس. باس­تىسى, زاڭ شىعارماشىلىق تيەسىلى زاڭ تالاپ­تارىن قاتاڭ ساقتاۋ كەرەك. پارلامەنت دەپۋ­تات­تارىنىڭ دا قۇقىقتىق ساۋاتى دا  مىقتى بولعانى ءجون.

بىرىنشىدەن, حالقىمىزدىڭ بايىرعى تاريحىن, مادەنيەتى مەن سالتىن ەسكەرە وتىرىپ زاڭ شىعارۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, زاڭ ماتىنىن­دە­گى تۇ­جى­رىم­دامالاردىڭ انىقتىعى مەن دال­­دىگى ماڭىزدى. بارى­مىزگە ءمالىم, زاڭ بەلگىلى توپقا ەمەس, جالپىعا باعىتتالىپ جازىلا­دى. دەمەك زاڭدار بارلىق مۇددەلى تاراپ­قا, سونىڭ ىشىندە ازاماتتارعا, كاسىپكەر­لەرگە, مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا جانە زاڭگەر­لەر­گە تۇسىنىكتى جانە ءدال بولۋى قاجەت. بۇل زاڭ­داردى تۇسىندىرۋدە ەكىۇشتى وي بولماۋعا كومەكتەسەدى.

زاڭ اشىقتىق, بولجامدىلىق, ادى­لەتتىلىك جانە تەڭ قۇقىقتى قوسا العان­دا, قۇقىقتىق ساۋات قاعيداتتارىنا سايكەس كەلۋى كەرەك. ولار ازاماتتاردىڭ نەگىز­گى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن ەسكەرىپ, جالپى, قوعامنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.

قوعامنىڭ ناقتى جاعدايلارى مەن قاجەت­تىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭدار ءتيىمدى جانە پراكتيكالىق بولعانى ءجون. ولار­دىڭ قولدانىستاعى قۇقىقتىق, ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعداي­لارعا بەيىم­دەلۋى, سونداي-اق ەلدىڭ دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتۋى ماڭىزدى. زاڭ رەتتەۋدى كوزدەپ وتىرعان سۋبەكتىلەرىنىڭ ارقايسىنا پايدالى بولۋعا ءتيىس. مىسالى, ايەلدەردىڭ قۇقىق­تارىن, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن زاڭ, اكەنىڭ, انانىڭ, بالالار­دىڭ, ولارمەن بايلانىسقا تۇسەتىن جاقىن­دارىنىڭ دا قۇقىعىن بۇزباۋ كەرەك. ءبىر توپقا بۇرا تارتپاۋ, وزگەنىڭ قۇقىن تاپتاماۋ – ماڭىزدى شارت.

سونىمەن قاتار زاڭ جازىلىپ جاتقاندا قوعاممەن بايلانىس بولۋى كەركك. ەگەر زاڭ بويىنشا بىرجاقتى جۇمىس ىستەلسە, ياعني قوعام تاراپىنان بايلانىس بولماسا, قابىلدانىپ جاتقان زاڭنىڭ پايداسى قانشا؟ زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ۇدەرىسى قوعام, مۇددەلى تاراپتار جانە ساراپشىلارمەن كەڭ كونسۋلتاتسيالاردى قامتۋى كەرەك. بۇل زاڭداردى ازىرلەۋ كەزىندە ءتۇرلى كوزقاراستى, مۇددە مەن قاجەتتىلىكتى ەسكەرۋگە ىقپال ەتەدى.

نۇرزادا پريماشەۆ:

– جالپى, زاڭ شىعارۋ ىسىندە ەكى تىلدە دە ولقىلىقتار جەتكىلىكتى. ولاردىڭ سەبەپتەرى دە كەشەندى سيپاتتا. قازىرگى كوشىرىپ الۋ سيپاتىنداعى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسى, دامىعان 10-15 مەملەكەتتەن باسقا, بارلىق مەملەكەتكە ءتان. سوندىقتان الەمدىك زاڭنامالىق ۇردىستە اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, يسپان تىلدەرىندەگى زاڭ شىعارۋ تاجىريبەسى باسىمدىق تانىتىپ وتىر. سوندىقتان ولاردى اۋدارۋ, وزىنە بەيىمدەۋ كوپ ەلگە ۇلگى بولماق. پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ ءبىرازى رەسەي ۇلگىسىن كوشىرىپ جۇرگەنى راس.

جالپى, ساپالى, ساۋاتتى زاڭ شىعارۋ ءۇشىن ارنايى مامان, باتىل تاجىريبە, سونداي-اق ساياسي جىگەر قاجەت. باسقالارعا جالتاقتاماي ەگەمەن زاڭ ازىرلەۋگە مەملەكەت تە, قوعام دا اتسالىسۋى كەرەك. قازاقتىلدى باسشىلاردىڭ بولۋى – ءىستىڭ بىردەن-ءبىر شارتى. وعان قوسا مامان, ءتۇرلى انىقتامالار مەن سوزدىكتەر, عىلىمي جانە ارنايى ادەبيەت تە تالاپ ەتىلەدى. قۇقىق عىلىمى دا ءتيىستى دارەجەدە دامۋعا ءتيىس. مۇمكىن سول كەزدە عانا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسى ساپا باعىتىنا قاراي ويىسار.

باتىربولات ايتبولات ۇلى:

– قازاق تىلىندەگى زاڭ تەرمينولوگيا­نى, ونى قولدانۋ مادەنيەتىن بارىنشا جەتىلدىرۋ, جاۋاپتىلىقتى ارتتىرۋ قاجەت. ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى, زامان وزگەردى, ادام دا وزگەرۋگە ءتيىس. ء«ىس تەتىگى – كادر­دا» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ باسىم بولىگى قازاقشا ويلايتىن, قازاقشا جازا الاتىن جانە كاسىپقوي زاڭگەر-مامانداردان قۇرالعانى ءجون. كاسىبي پارلامەنت زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق ەتۋ مەن ازىرلەۋ ىسىندە ودان باسقا دا مىڭ سان شارۋاسى بار پرەزيدەنت پەن مينيسترلەر كابينەتىنەن گورى بەلسەندىرەك, ونىمدىرەك جۇمىس ىستەپ, جاۋاپكەرشىلىكتى تىكەلەي ءوز موينىنا كوبىرەك الۋعا ءتيىس.

ارينە, زاڭ اتاۋلىنىڭ ءبارى ساپاسىز دەۋ ابەستىك بولار. دەگەنمەن ولار مەيلىنشە ساۋاتتى, ساپالى دەڭگەيدە بولۋى ءۇشىن اسىعىستىققا جول بەرمەگەن ابزال. كوپ ەلدىڭ زاڭ شىعاراتىن ورگاندارىنىڭ قورجىنىنداعى زاڭ جوبالارى جىلدار بويى قارالىپ, ەگجەي-تەگجەي تالقىلاناتىنى – ادەتكى نارسە. قولدانىسقا ەنگەن زاڭعا كەيدە جىل وتپەي جاتىپ وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتاتىنى – سول مەرزىم قويۋدىڭ, قاجەتسىز اسىعۋ مەن ناۋقانشىلدىقتىڭ سالدارى.

زاڭ ءتىلى, شىنىمەن, ناعىز قازاقشا, جاتىق تا كەمەل بولۋى ءۇشىن بىرىڭعاي ورىسشا ويلاپ, ورىسشا عانا جازاتىن كادرلاردى مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتە مەڭگەرگەن, كاسىبي دەڭگەيدە قازاقشا سويلەپ, قازاقشا جازا الاتىن بىلىكتى ماماندار الماستىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. «ايتپاساڭ – ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى», تاۋەلسىز ەل اتانعانىمىزعا وتىز ءۇش جىل بولدى, ءتىپتى ۇيات. بارلىق سالادا, سونىڭ ىشىندە پارلامەنت قانا ەمەس, زاڭ جوباسىن ازىرلەيتىن باسقا دا ورگاندار – ۇكىمەت, مينيسترلىكتەردە قازاقشاعا جەتىك, ساۋاتتى جازا الاتىن, مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى قۇجات دايىنداي الاتىن كاسىپقوي مامانداردى قىزمەتكە كوبىرەك تارتۋ كەرەك. ۋاقىت جەتتى. ويتكەنى ماجىلىسكە قىزمەتكە كەلگەن ءبىر جىل ىشىندە كوزىمنىڭ جەتكەنى – ۇكىمەت ەنگىزەتىن زاڭ جوبالارى شيكى, اسىرەسە قازاق تىلىندەگى ءماتىنى كوبىنە شالا, ىسكە العىسىز بولىپ كەلىپ جاتادى.

ءتۇيىن. بىلتىر پارلامەنت ماجىلىسىنە 32 زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلعان ەكەن. مەملەكەت باسشىسى 32 جوبانىڭ بەسەۋىنە قول قويعان بولسا, قازىر 20-سى پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا جاتىر. زاڭ جوبالارىنىڭ تۇپنۇسقاسى قاي تىلدە ازىرلەنگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار. قازاق ءتىلىن زاڭ شىعارۋ ىسىنەن شەتتەتۋ – انا ءتىلىن مەنسىنبەۋ, مويىنداماۋ دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ءبىر نارسە انىق – زاڭ ازىرلەۋ, رەسمي قۇجاتتاردى جازۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەگەن ءتىل ەشقاشان شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل بولا المايدى.