ول 1956 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اتالارى قازاق جەرىنە كۇشتەپ كوشىرىلگەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ العاشقى لەگىنەن. سارىقوبدا وزەنىنىڭ ارناسىنا العاش كۇركە تىككەن بولگارلار وسى ولكەدە ءوسىپ-ءوندى. سودان بەرى بەس-التى ۇرپاق الماستى. ىرگەلەس اۋىلعا چەحتار قونىستاندى. ميشا اعايدىڭ اتاسى مەن اجەسى اشتىقتى دا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىن دا, سوعىستى دا كوردى. اتاسىن 1936 جىلى كەڭەس وكىمەتىنە سەنىمسىز ادام رەتىندە ۇيىنەن الىپ كەتكەن. سودان ورالماعان. كەيىن قۇجاتتارىن ىزدەپ ەدى, «اسا قۇپيا» دەپ قولعا بەرمەپتى.
جازدا بولگاركانىڭ بالالارى سايعا بارىپ شومىلادى. اۋىلدا قاربالاس تىرشىلىك. جۇرت سارىقوبدانىڭ سارى بالشىعىنان ءۇي سالادى, مال قورا تۇرعىزىپ, سىلايدى. ول ءۇشىن بالشىق يلەپ, كەسەك باسادى. بالالار كەسەك قۇيۋشىلارعا سۋ تاسيدى, بالشىق يلەسەدى, قالىپتاعى كەسەكتى جايىپ, كەپكەنىن اۋدارادى. كۇزدە ءار ۇيگە كومىر, ءشوپ تۇسىرەدى, جەم كەلەدى. ساباقتان كەلگەن بالاسىن اكە-شەشە كورشىگە كومەكتەس دەپ جۇمساعاندا, بۇلار بىرلەسە جابىلىپ ءبىتىرىپ تاستايدى. ءۇي يەسى ولارعا كامپيت ۇستاتادى, بۇلار سوعان ءماز. «اڭقىلداعان اۋىل ادامدارىنىڭ كوڭىلدەرى كەڭ دارياداي ەدى. بولگار ما, قازاق پا, ول جاعىنا باس قاتىرمايمىز. ۇلتقا ءبولىنۋ دەگەن كەيىن شىقتى عوي...», دەپ ميشا اعاي ۇزاق ويلاندى.
اكەسى كونستانتين كەڭشاردىڭ مالىن باقتى. بۇلار وتباسىندا جەتى بالا. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اكەسىنە كومەكشى بولدى. اسكەردەن كەلگەن سوڭ كولىك جۇرگىزدى. كوشپەلى دۇكەن – اۆتولاۆكا ايدادى. ەڭ الىستاعى قويشى قوسىندارعا تاۋار تاسىدى. كەيىن كەڭشاردىڭ باس اگرونومدىعىنا اۋىستى. بولگاركانىڭ باعىن تاسىتقان ەڭبەكقور ادامدارى ارپا-بيداي ەكتى, باقشا سالدى, ءشوپ شاپتى, ءتورت ت ۇلىك ءوسىردى. اۋىل كەلىنشەكتەرى فەرمادا ساۋىنشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. «بولگار بالالار قازاقشا سويلەسە, قازاقتار بولگارشا تىلدەسەتىن. جالعاسباي, قونىسباي دەگەن قۇرداستارىم, ەسەنتاي كوكەمنىڭ بالالارىمەن بىرگە وستىك. ەكى ءتىلدى ارالاستىرىپ سويلەپ جۇرگەنىمىزدى سىرتتان كەلگەن ادام بايقاپ تاڭعالاتىن. ەرجەتتىك, ۇيلەندىك, بىراق ىرگەمىز اجىراعان جوق. وتباسى بولىپ ارالاستىق. قىستا ءبىر-ءبىرىمىزدى سوعىم سىباعاعا شاقىرامىز. ءان ايتامىز, كۇي تارتامىز, بيلەيمىز», دەيدى ول.
«كەڭەس وداعى ىدىراعاندا ءار ۇلت ءوز اتامەكەنىنە كوشۋدى جوسپارلاي باستادى. بولگارلار دا ءارى-ءسارى كۇيدە ءجۇردى. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ جاستار كەتە باستاعاندا, كوبىنىڭ اكە-شەشەسى بىرگە ىلەستى. كورشى اۋىلداعى چەح اعايىنعا دا وي ءتۇستى. ء«بارى تازا قازاقشاعا كوشەدى دەگەندى ەستىپ العان جۇرت دۇرلىكتى. سول كەزدە اۋىل اقساقالى گريگوري كۋليك «جەتپىس جىل ورىسشا سويلەدىڭ, ەندى قازاقشا سويلە. وسى جەردە تۋىپ-ءوستىڭ, ەشكىمنەن كەمدىك كورمەدىڭ, ءدىنىڭدى ۇستاندىڭ, ءتىلىڭدى ساقتادىڭ. ايتىڭدارشى, كىم قارسى شىقتى؟ ەندەشە, اتام قازاق ايتقانداي, شالابىڭدى شايقاما», دەپ ءبارىن تىيىپ تاستادى. كورشى اۋىلداعى چەحتاردان تەك ءبىرلى-جارىمى قالدى. سول جىلدارى جارىق وشپەگەندە, شارۋاشىلىق تاس-تالقان بولماعاندا ولار اۋىلدى تاستاپ كەتەر مە ەدى؟ شانشىعان شىبىق بىردەن كوكتەيتىن مەكەن عوي, بۇل. جۇرت تىرشىلىك قامىمەن تىم-تىراقاي بولدى. قايىن اتام قىرىق جىل بويى بولگاركانىڭ مەكتەبىن باسقاردى, ەنەم دە وسى جەردە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەدى. ايەلىم ەكەۋمىز ءبىر سىنىپتا وقىدىق. اتامنىڭ تاعى ءبىر قىزى ءبىزدىڭ اۋىلعا تۇرمىسقا شىقتى. قايىن اعام ورال قالاسىنا قىزمەت اۋىستىرىپ بارا جاتقاندا, اتا-ەنەمدى وزىمەن بىرگە كوشىرىپ الىپ كەتتى. اتامنىڭ جاسى سەكسەندە بولسا دا, اۋىلعا ءجيى كەلىپ تۇراتىن. ءبىر جولى اقساقالدىڭ اۋىلعا كەلگەنىن ەستىپ, سالەمدەسۋگە باردىم. اسىعىستاۋ كورىندى, قايتۋعا جينالىپ جاتىر ەكەن. جولعا ۇساق-تۇيەك الماقشى بولىپ ەكەۋىمىز دۇكەنگە كىردىك. ۇساق تيىن ىزدەپ, قولىن قالتاسىنا سالعاندا, ءبىر تال جۋسان ىلەسە شىقتى. «مىناۋ نە؟» دەگەنىمدە, «اينالايىن, مەن ايتسام, قازىر تۇسىنبەيسىڭ عوي», دەدى ول ق ۇلىقسىز. ۇندەمەدىك. ۇيگە كەلگەن سوڭ بارىپ اشىلدى: «جاتاردا جۋساندى يىسكەپ ۇيىقتايمىن. سول كەزدە بالالىعىم, جاستىق شاعىم ەسكە تۇسەدى», دەدى. اۋىل قارتىنىڭ باسقا قالاعا كوندىگۋى قيىن ەكەنىن سوندا ءتۇسىندىم.
كورشى اۋىلدا چەحتار تۇردى. اۋىلىمىزداعى كوليا گەنوۆ دەگەن بولگار جىگىتى سول اۋىلدىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ, 1990 جىلى چەحياعا كوشىپ كەتتى. ءوزى جىلدا اۋىلعا كەلەدى, كەلگەن سايىن دالالىقتان جۋسان جينايدى. سويتسە, قارتى اۋىلدىڭ جۋسانىن الىپ كەل دەپتى. كەلەسى جىلى تاعى كەلدى. «شالدار جۋساندى نە ىستەدى؟» دەپ سۇرادىم. «ولار جۋساندى يىسكەپ وتىرىپ, ەلدى ساعىندىق دەپ ۇزاق جىلادى», دەدى كوليا. قانشا جەردەن اتاجۇرتى بولسا دا, ۇلكەن كىسىگە باسقا جەرگە كوندىگۋ قيىن.
2011 جىلى ايەلىم ناتاليا دۇنيەدەن وتكەن سوڭ العاعا كوشىپ كەتتىك. بولگاركادا ءۇيىم قالدى. بىراق دەمالىستا اۋىلعا بارامىن. جان-جاقتان بالا, نەمەرەلەر كەلىپ مارە-سارە بولامىز. «اۋىلدان ادام كوشسە دە, ادامنان اۋىل كوشپەيدى» دەگەندەي, تۋعان جەرگە ەشتەڭە جەتپەيدى. بالالارىم ءوستى, ولاردان ءتورت نەمەرە, ءۇش جيەن بار. بۇرىن ۇلكەندەر تويدا «ەل تىنىش بولسىن, اسپانىمىز اشىق بولسىن» دەپ تىلەك ايتقاندا, «شالداردىڭ ادەتتەگى ءسوزى» دەپ كۇلەتىنبىز. قازىر ويلاسام, تىنىشتىقتان, تاتۋلىقتان ارتىق ەشتەڭە جوق ەكەن. اسىرەسە كورشىمىزدەگى جاعدايدان كەيىن, وسى ءسوزدىڭ ءمانىنىڭ زور ەكەنىن ۇعىنا ءتۇستىم. ەلگە تىنىشتىق, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىزعا اماندىق كەرەك», دەيدى اقساقال.
ميحايل كونستانتينوۆيچ بوشكوۆ پەن ناتاليا فەدوروۆنا ماگلەلي ءۇش بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ, بارىنە جوعارى ءبىلىم بەردى. ۇلكەن قىزى – اناستاسيانىڭ ماماندىعى مۇعالىم, قازىر ول اقتوبەدەگى «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ ءبولىم باسشىسى, قحا وڭىرلىك «ۆيارا» بولگار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى. مارقۇم ناتاليا فەدوروۆنا بولگاركا مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتتى, ارتىنان ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. وبلىستىق ماسليحاتقا دەپۋتات بولىپ سايلانعاندا بولگاركادا جاڭا مەكتەپ سالۋعا كوپ جۇگىردى. كەنجە قىز دارىگەر, ورتانشى ۇل اقتوبەدە پوليتسيا قىزمەتكەرى.
ميحايل كونستانتينوۆيچ ۇلىمەن تەك قازاقشا سويلەسەدى. «قازاقتىڭ ءسوزى باي, ماقال-ماتەلى دانالىققا تۇنىپ تۇر. قازىرگى زاماندا شەتەلدىڭ عىلىمىن وقىساق تا, قازاقتىڭ تاربيەسىنەن اجىراماۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازاقتار اتا-بابادان قالعان جاقسى دۇنيەلەردى ۇمىتىپ بارادى. ويتكەنى وقىمايمىز, تىڭدامايمىز, ماعىناسىن تۇسىنبەيمىز», دەيدى ول.
بۇگىندە بولگاركا بالالارى ەڭسەلى جاڭا مەكتەپتە وقيدى, اۋىلدا ۇيالى بايلانىس بار, كوگىلدىر وتىن كەلدى. اۋىل ادامى تەزەك باسۋ, كومىر تاسۋ, وت جاعۋ سەكىلدى بەينەتتەن قۇتىلدى. بىراق بۇرىن مىڭنان استام تۇرعىنى بار اۋىلدا ادام ازايدى. «ەگەر گاز جيىرما جىل بۇرىن كەلگەندە بولگاركادان ادام كوشپەيتىن ەدى. اۋىل كىشىرەيسە دە, اتالارىمىز سالعان ۇيلەردىڭ ورنى قالدى, وشاقتارى ورنىندا تۇر. ەڭ باستىسى – دىڭگەگىمىز بۇزىلعان جوق. جەر ادامدى اسىرايدى. اتا-بابامىز جەردى بوس قالدىرمادى. قازاق «مالىڭ بولسا, اشتان ولمەيسىڭ» دەگەن. مال ۇستاپ, ەگىن ەكسە, جەردىڭ ءوڭى كىرەدى», دەيدى ول. بۇگىندە سارىقوبدا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ءبىراز جىگىتى جىلىجاي سالىپ قيار وسىرەدى, جازدا قاربىز ەگەدى. «اۋىل اماناتى» جوباسى اياسىندا ەل ادامى ارزان سۋبسيدياعا قول جەتكىزىپ, كاسىپ جاساۋعا كوشتى. «بولگاركانىڭ جىگىتتەرى شارۋا قوجالىقتارىن اشىپ, كوتەرىلىپ كەلەدى. مىرزابەك اعامنىڭ بالاسى ايبەك, باقىت تىرناقوۆ, ماكسيم بوشكوۆ ءبىر-بىرىنە كومەك بەرەدى, اۋىل جۇرتىنا قامقور. بۇل جاقتا ەرىنبەگەن ادامعا جۇمىس كوپ. كۇرەك سالساڭ, جەردەن سۋ شىعادى. كەزىندە وبلىستى باسقارعان وڭداسىن ورازالين گاز وتكىزدى, بەردىبەك ساپارباەۆ جول سالىپ بەردى. ەل ادامى جاقسىلىقتى ۇمىتپايدى, ولاردىڭ قىزمەتىن ايتىپ وتىرادى», دەيدى ەلىم تىنىش بولسىن, حالقىم امان بولسىن دەگەن تىلەگىن كۇندە قايتالايتىن بولگاركانىڭ اقساقالى.
اقتوبە وبلىسى
