مايقايىڭ كەنتىندەگى قايعىلى وقيعاعا شاحتا ماڭىندا كەنەتتەن پايدا بولعان ويىق سەبەپ بولعان. وسى ويىققا ءتۇسىپ كەتكەن اۆتوبۋس ىشىندەگى ءتورت ادام وپات بولدى. ونىڭ ەكەۋىنىڭ مۇردەسى تابىلسا, قالعانى ءالى ىزدەستىرىلىپ جاتىر. جانتۇرشىگەرلىك بۇل جاعداي بۇكىل حالىقتىڭ ۇرەيىن تۋعىزدى. ال جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىپتەن زارە-قۇتى قاشىپ وتىر. مىسالى, سول وڭىردەگى ءتىلشىمىز وتكەن ايدا مايقايىڭ التىن كەنىشىنەن 300–400 مەتردەي عانا قاشىقتىقتا ورنالاسقان «شانحاي» شاعىن اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ جانايقايىن جەتكىزدى. ودان كەيىن بۇل شەتىن ماسەلە ءماجىلىس مىنبەرىنەن دە كوتەرىلدى.
ەندى ءدال وسىنداي قورقىنىشپەن كۇن كەشكەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بەلوۋسوۆ اۋلىنىڭ تۇرعىندارى دا دابىل قاعىپ وتىر. اتالعان اۋىل, شىنىندا دا, تاۋ-كەن جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەنىشتىڭ ۇستىندە ورنالاسقان ەكەن. «قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەگەندەي, جالپى شاحتا ماڭىندا تۇراتىن ەلدى مەكەندەر جۇرتىنىڭ بۇلايشا دۇرلىگۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ويتكەنى وسىنداي وقىس جاعداي 2014 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريددەر قالاسىندا ورىن العان. وندا جەر وپىرىلىپ ءتۇسىپ, جەكە تۇرعىن ءۇي جۇتىلىپ كەتكەن ەدى. ابىروي بولعاندا بۇل ءۇيدىڭ تۇرعىندارى بىرنەشە مينۋت بۇرىن ۇيدەن شىعىپ ۇلگەرگەن. ويىق ريددەر – سوكولنىي كەنىشىنىڭ پايدالانىلعان شاحتاسىنىڭ ورنىندا پايدا بولعان. Ranking.kz پورتالىنىڭ حابارلاۋىنشا, سول كەزدە مەملەكەتتىك كوميسسيا ورىن العان وقيعانىڭ بىرنەشە سەبەبى رەتىندە كاسىپورىنداعى تەحنولوگيالىق ءتارتىپتىڭ تومەن دەڭگەيىن, توپىراقتىڭ سۋلانۋىن اتادى. بۇدان كەيىن شاحتاعا يەلىك ەتەتىن كومپانيا وقيعانىڭ بارلىق سالدارىن جويىپ, شۇڭقىردىڭ ورنىن تولتىرعان. بىراق بۇل جاعداي وسىنداي قاۋىپتى وقيعانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارلىق تاۋ-كەن كاسىپورىندارىن جاپپاي تەكسەرۋگە تۇرتكى بولماپتى.
جوعارىدا ايتقان بەلوۋسوۆ اۋلىنداعى ماسەلەگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن بۇرۋ ءۇشىن سەنات دەپۋتاتتارى ولگا بۋلاۆكينا مەن شاكارىم بۇقتۇعىتوۆ پرەمەر-مينيسترگە ساۋال جولدادى. ولار حاتىندا اتالعان ەلدى مەكەندە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى مەن كەنىشتى قاۋىپسىزدەندىرۋدىڭ ءتۇرلى ءادىسىن قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
«2023 جىلى وتكىزىلگەن قوعامدىق تىڭداۋلاردا جەرگىلىكتى تۇرعىندار شاحتالاردى سۋ باسسا, توپىراعى وپىرىلىپ قۇلاپ, سوڭى ادام ولىمىنە سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. راسىمەن دە, بۇل اۋىل تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ ۇستىندە ورنالاسقان. ىستەن شىققان شاحتالار قيراپ قانا قويماي, قۋىستاردى تولتىراتىن لاستانعان سۋ مەن اۋا جەر بەتىنە شىعىپ, ەكولوگيانى اجەپتاۋىر بىلعايدى. بىرنەشە ونجىلدىق ىشىندە تۇرعىن ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىندە مەتان مەن كومىرقىشقىل گازى جينالۋى مۇمكىن. بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەدى. ءوز كەزەگىندە لاستانعان جەراستى سۋلارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى», دەلىنگەن دەپۋتاتتىق ساۋالدا.
سونىمەن قاتار سەناتورلار وسىنداي كەنتتەردەگى كاسىپورىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بولماۋى, جالپى ونەركاسىپتىك قالالار مەن باسقا دا ەلدى مەكەندەردى قولداۋدىڭ ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ۋاقتىلى ازىرلەمەۋ وسى اۋماقتاردا تۇراتىن حالىقتىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلۋى مۇمكىن ەكەن العا تارتتى.
بەلوۋسوۆ اۋلى تۇرعىندارىنىڭ جانايقايىن جەتكىزگەن ساۋالعا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى جەلتوقساندا بەلوۋسوۆ كەن ورنىندا پوليمەتالل كەندەرىن وندىرۋگە قاتىستى 1998 جىلعى 30 قىركۇيەكتەگى №245 كەلىسىمشارتتىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى اياقتالعان.
«كەلىسىمشارت مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى جەر قويناۋىن پايدالانۋشى («BM Mining» جشس) تاۋ-كەن جۇمىستارىن جۇرگىزۋ سالدارىن جويۋ جوباسىن ازىرلەدى. الايدا قوعامدىق تىڭداۋلار بارىسىندا ءبىراز ەسكەرتۋ ايتىلىپ, تەرىس قورىتىندى بەرىلدى. وسىعان بايلانىستى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى قازىرگى ۋاقىتتا كەن ورنىن ەكسپلۋاتاتسيالاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەت «اۋىل اماناتى», «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلامالارى اياسىندا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ وتەمىز. ماسەلەن, بەلوۋسوۆ اۋلى تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2021–2022 جىلدارى 4 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 354 ملن تەڭگە ءبولىندى», دەدى و.بەكتەنوۆ.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر ءاربىر ءوڭىردىڭ گەوگرافيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلارى بويىنشا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, دەپرەسسيالىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن ازىرلەۋ ءتيىمسىز دەپ سانايتىنىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, باعدارلامالىق شارالاردى بىرىزدەندىرۋ ءتيىستى ەكونوميكالىق اسەر بەرمەيدى, ويتكەنى ءار ايماق ءۇشىن ارنايى قولداۋ شارالارىن ازىرلەۋ قاجەت.
ءبىز مۇندا وندىرىستىك ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىرمىز عوي. بىراق «باس جارىلسا, بورىك ىشىندە, قول سىنسا, جەڭ ىشىندە» دەگەندەي, سول قاۋپى باسىم ءوندىرىستىڭ قازانىندا قايناپ, باسىن قاتەرگە تىگىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ جايىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جاعدايىندا جازاتايىم وقيعاعا ۇشىراۋى شامالى بولسىن ازايىپ كەلەدى. الايدا ونەركاسىپ سالاسىنداعى وندىرىستىك جاراقات ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە تۇر. ناقتىراق ايتقاندا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدەگى وندىرىستەگى جاراقاتتانۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى ونەركاسىپتىك وڭىرلەر – قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار جانە باسقا دا وبلىستاردا بايقالادى. زارداپ شەككەن ءاربىر بەسىنشى ادام – تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ جۇمىسشىسى. وتكەن جىلدىڭ قاڭتار – قاراشا ايلارىندا ءوز جۇمىس ورنىندا 184 ادام قازا تاپتى. ونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنداعى كوستەنكو اتىنداعى شاحتانىڭ 46 كەنشىسى دە بار. وكىنىشتىسى سول, وندىرىستە زارداپ شەككەندەر مەن قازا تاپقاندارعا قاتىستى بۇل سوراقى كورسەتكىش بەس جىلدان اسا ۋاقىت بويى وزگەرە قوي-
ماپتى.
نەگىزىندە, كاسىپورىندارداعى ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرىنەن باسقا, جۇمىس ورىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدا قيىندىقتار بار ەكەنى بايقالادى. ماسەلەن, 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىندا ساراپشىلار ادەتتە جازاتايىم وقيعالاردى تەرگەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بۇزۋشىلىقتى جويۋ ءۇشىن شارالار ازىرلەنەتىنىن, بىراق ونىڭ قايدان پايدا بولاتىنى قاپەرگە الىنا بەرمەيتىنىن كورسەتەدى. بۇل وسىنداي توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا جانە ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاناتىنىڭ استىندا بولۋى دا «جاۋىردى جابا توقۋعا» سەبەپ بولعان كورىنەدى. ويتكەنى اكىمدىكتەردىڭ جۇمىسىن باعالار كەزدە وڭىرلەردەگى وندىرىستىك جاراقات كورسەتكىشى دە ەسكەرىلەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ساراپشىلارى 2022 جىلعى ستاتيستيكانى تالداعاننان كەيىن وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن ەكەن. بۇلاي پايىمداۋعا سول جىلى جەتى وڭىردە جەڭىل نەمەسە ورتاشا اۋىر جاراقاتتارمەن بىردە-ءبىر جازاتايىم وقيعا تىركەلمەگەنى جەتەلەگەن. ال ەڭبەك ينسپەكتورلارى وسى ۋاقىتتىڭ الدىندا اكىمدىكتەردىڭ قاراماعىنا اۋىسقان ەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, كوپشىلىك شىنايى جاعدايعا پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسىندە عانا كوز جەتكىزەدى.
مىسالى, ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ قاڭتار – قىركۇيەگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر سانى 2,8 ەسەگە ازايعان. ءۇش توقساندا بارلىعى 630 عانا تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. ال 2022 جىلدىڭ قاڭتار – قىركۇيەگىندە 1,8 مىڭ تەكسەرۋ بولعان ەكەن. ءبىر قىزىعى, جوسپاردان تىس زەرتتەۋلەر سانى 7 ەسەدەن استام قىسقاردى. مىنە, وسىدان كەلىپ ەڭبەك جاعدايىنداعى بۇزۋشىلىقتار سانى دا ازايعانى بايقالىپ وتىر. دەرەك كەلتىرە كەتسەك, بىلتىر توعىز ايدا وندىرىستىك ورىنداردا نەبارى 15,5 مىڭ ەرەجە بۇزۋ تىركەلدى. بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,8 ەسە از. سايكەسىنشە ايىپپۇلدار سانى الدەقايدا قىسقارعان.
«ادامدى ادام ەتكەن – ەڭبەك» دەيمىز. بىراق ادام ءومىرىنىڭ قىمبات ەكەنىن قاشاندا قاپەردە ۇستاپ, ەڭبەكتەگى قاۋىپسىزدىكتى, جالپى اينالاعا جاناشىرلىقپەن قاراۋدى قۇنتتاعان ءجون.
