قازىردە قاي قالانىڭ, قاي اۋىلدىڭ ادەتتە شالعايىنا ورنالاساتىن قورىمعا بارساڭىز دا, توبەسى كوك تىرەگەن, كۇمبەزى كۇنمەن شاعىلىسقان ءزاۋلىم مازارلاردان كوز سۇرىنەدى. نەبىر قىمبات, باعالى ءمارمار تاستارمەن قاشالىپ, حان سارايىنداي سوعىلعان جەكەلەگەن ادامداردىڭ بەيىتى ەرىكسىز نازار اۋدارتادى. بۇل ىستە بۇرىن دا ەسەمىزدى جىبەرمەۋشى ەدىك, تاۋەلسىزدىك الىپ, دىنگە كەڭدىك بەرىلگەلى ءتىپتى اسقىنىپ كەتكەن سىڭايلى. اۋىل بالاسىمىز, الىس جەرلەرگە ءجيى شىعىپ جۇرەمىز, مۇمكىندىگىنشە زيرات باسىنا سوعۋعا تىرىسامىز. ماڭگىلىك مەكەنى تىرلىككە تاۋبە ايتقىزادى, جۇرەككە توبا بىتىرەدى, ادامدى ويلاندىرادى, سابىرعا شاقىرادى. مىنە, وسىندايدا قالا, اۋدان, اۋىلدارداعى, جول بويىنداعى «قالاعا» اينالىپ كەتكەن قورىمداردى كورىپ, جاعاڭدى ۇستايسىڭ, نە ويلارىڭدى, نە ايتارىڭدى بىلمەي دال بولاسىڭ. حاكىم اباي ايتاتىن «...ماقتانشاق, بەكەر مال شاشپاقتىڭ» ناعىز ءوزى. ىرگەسىندەگى قاراشا اۋىلدان دا اۋقىمدى, «ساۋلەتى» دە اسىپ تۇرعان قابىرستان كوزگە ءتىپتى ەرسى كورىنەدى, كوڭىلگە كۇپتى وي ۇيالاتادى.
ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى». قايتقان ادامدارعا قۇرمەت كورسەتۋ – البەتتە دۇرىس, ساۋاپتى ءىس. دەگەنمەن ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى قابىر باسىنا كۇمبەزدەپ ءۇي تۇرعىزۋ, ونى مەيلىنشە اشەكەيلەپ قورشاۋ, اباتتاندىرۋ, سۋرەت سالىپ, ءتىپتى ءمۇسىنىن جاساتىپ, ەسكەرتكىش قويۋ سياقتى ارەكەتتەر قالىپتى كورىنىسكە اينالعانداي. قۇران كارىمدە مۇسىلماننىڭ قابىرى جەتى قادام شەتكە شىعىپ قاراعاندا, ونىڭ تومپەشتىگى بايقالماۋى كەرەك دەپ جازىلعان. الايدا قازىردە مۇلدەم باسقاشا جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. ەرەكشە ارحيتەكتۋرالىق جوبالارمەن سالىنعان زيراتتار بۇرىندارى بىرەن-ساران عانا بولۋشى ەدى. ال بۇگىندەرى قيلى, كۇردەلى جوبالارمەن, ۇلگىلەرمەن سالىنىپ, ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ قاتار تۇزەگەن مازارلارعا قاراپ, جاعدايى بار ادامدار, قالتالى ازاماتتاردىڭ ولىمگە قۇرمەتى ءوز الدىنا, ولار جاپپاي جۇمىلىپ, بايلىقتارىن, بارلىقتارىن كورسەتۋدىڭ باسەكەسىنە, جارىسىنا تۇسكەن بە دەپ قالاسىڭ. بەسىنشى قاباتتا تۇرىپ, قايتىس بولعان اكەسىنىڭ قۇرمەتىنە بەيىتىن سول بەس قابات ءۇيدىڭ بيىكتىگىنە دەيىن كوتەرگەن ازاماتتىڭ تىرلىگىن دە بىلەمىز. اتا-اناسىنىڭ باسىنا تۇندە جانىپ تۇراتىن شام ورناتقانىنان دا حاباردارمىز. جەر قوينىنداعى جاقىندارىنىڭ بەيىتىن 4–5 جىل سايىن جاڭارتىپ وتىراتىن دا – قالتالى ازاماتتار, اكە-شەشەسىنىڭ مازارىن ارنايى ادامدارعا كۇزەتتىرىپ, جۋىپ-شاياتىن كۇتۋشىلەر جالدايتىن بايلار جونىندە دە ءجيى ەستيمىز.
قالا شەتىندە تۇراتىن, بەيىت تۇرعىزۋعا جالداناتىن ارنايى بريگادانىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەيتىن ورىنباي اتتى جىگىتپەن تانىستىعىمىز بار, سول ايتادى: «مازار سالۋداعى استامشىلىققا ءتىل جەتپەيدى. باي-باعلاندار وزدەرىنىڭ مازارلارىن باسقالاردان ءبىر مىسقال بولسىن اسىرىپ سالۋعا تىرىساتىن ادەت تاپتى. قازىردە ەڭ ارزان قۇرىلىستىڭ قۇنى 4–5 ميلليون تەڭگەدەن باستالىپ, 100–150 مىڭ دوللارعا دەيىن بارادى. قىمبات بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – بايلار اشەكەيلىك ءتۇرلى ءمارمار تاستاردى, قۇلپىتاستاردى كوبىنە ءوزىمىزدى مىسە تۇتپاي, شەتەلدەردەن الدىرتادى. كەيبىر كۇمبەزدەرگە ءتىپتى سيرەك, باعالى مەتالدار قويىلادى. كەسەنەنىڭ كەسكىنىن ارنايى ماماندار سىزىپ دايىندايدى, ءبىز سول جوبا ارقىلى سالامىز. ەسەسىنە, جاز بويى جۇمىسسىز بولمايمىز...»
البەتتە, «قازانشىنىڭ ءوز ەركى, قايدان قۇلاق شىعارسا». بۇگىنگى زاماندا بايلىققا كەنەلىپ, تاسىپ-تولعان ازاماتتاردىڭ ولىلەرىنە كورسەتىپ جاتقان بۇل قۇرمەتىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق ءارى وعان ەشكىم دە زاڭدىق تۇرعىدا تىيىم سالا المايدى. الايدا بەيىت, مولا تۇرعىزۋ ماسەلەسى مۇسىلماندىققا ساي بولۋى شارت. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قازاق توپىراعىندا مازار سالۋ ءدəستۇرى ەجەلگى كوشپەلىلەر دəۋىرىنەن باستاۋ العان ەكەن. يمام مالىكتىڭ شاكىرتى يبن ابدۋلحاكىم: «قابىر باسىنا مازار تۇرعىزۋدى وسيەت ەتكەن ادامنىڭ وسيەتى جۇرمەيدى», دەگەن. حانافي مازھابى بويىنشا, قابىر ۇستىنە بەلگى (تاس, اعاش) قويىپ, ولگەن ادامنىڭ اتى-ءجونى, تۋعان, دۇنيەدەن وتكەن جىلى جازىلسا جەتكىلىكتى. اي بەلگىسىن قويۋعا نەمەسە قۇران اياتىن جازۋعا دا شاريعات قارسى ەمەس. يمام ءابۋ حانيفا نەگىزىن قالاعان حانافي مازھابى عالىمدارىنىڭ ءپاتۋاسى بويىنشا قابىردى كىندىكتەن جوعارى ەتىپ قورشاۋعا, بەلگى قويىپ, جازۋ تاڭبالاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. سونداي-اق كۇمبەزدى قۇرىلىس سالۋعا حانافي عالىمدارى تىيىم سالماعان, بىراق ونى «تاحريمان (حارامعا جاقىن) ماكرۋھ» ساناتىنا قوسقان.
قىسقاسى, قادىم زامانداردان يسلام ءدىنىن ۇستانىپ كەلگەن حالقىمىزدىڭ بەيىت, مازار سالۋعا قاتىستى تىنىس-تىرشىلىگى قازىردە شاريعات شەڭبەرىنەن مۇلدە شىعىپ كەتتى. قابىرگە كەسەنە تۇرعىزۋ, زيارات جاساۋ, قۇلپىتاس قويۋ, قورشاۋ, قورعان تۇرعىزۋ سىندى مازاراتقا قاتىستى ماسەلەلەر شاريعات تالابىنا قايشى كەلەتىن, اتا-بابا داستۇرىنە جات, وركەنيەت قالىبىنا سىيمايتىن ورەسكەل ارەكەتتەردى كوبەيتىپ جىبەردى. زيرات پەن زيارات – ادام ومىرىندەگى ماڭىزدى قۇندىلىق, سول تۇرعىدا قايتىس بولعان مارقۇمدى ارۋلاپ جەرلەۋ, زيراتقا قويۋ, باسىنا بەلگى ورناتۋ – ادامدىق بورىش, مۇسىلماندىق پارىز. بىراق ول دا شاريعات تالاپتارىنا ساي بولعانى ءجون.
ء«ولىم باردىڭ مالىن شاشادى, جوقتىڭ ارتىن اشادى» – ءولىمدى جونەلتۋ قاشاننان وڭاي ەمەس. بۇل احۋال قازىردە ءتىپتى كۇردەلەنىپ كەتتى. استا-توك اس بەرۋ, بىرنەشە مال سويىپ, جۇزدەگەن ادامدى كۇتۋ, ول ءۇشىن ات شاپتىرىم مەيرامحانالار مەن اسحانالاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋ سياقتى ۇردىستەر بۇگىندە ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالدى.
بۇل تۇرعىدا بەلگىلى ءدىنتانۋشى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كەڭشىلىك تيىشحاننىڭ وي-تولعامى ەرەكشە دەن قويعىزادى: «ماسەلەگە ەكى جاعىنان قاراۋ كەرەك. ءبىرىنشىسى, قايتىس بولعان ادامعا قۇرمەت تۇرعىسىنان نە ساۋاپ تۇرعىسىنان الساق, ول – ادامعا جاسالاتىن ەڭ ۇلكەن جاقسىلىق, ونىڭ اتىنان قايىر-ساداقا بەرۋ, دۇعادا بولۋ, ىزگى ىستەرىنەن عيبرات الۋ. ەكىنشىسى, تىرىلەر تۇرعىسىنان الساق, ول – باسقا بىرەۋدەن اسىپ تۇسۋگە تىرىسۋ, تىراشتانۋ, وزگەلەردەن دارالانىپ تۇراتىن قورعان (مازار) سالۋ, مازاردىڭ باسىن əشەكەيلەۋ, بەينەسىن تاسقا قاشاۋ, ت.س.س. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ كۇردەلىسى – مارقۇمنىڭ باسىن كوتەرۋ دەپ اتاپ جۇرگەن مازار سالۋ. كەزىندە حالقىمىز əۋليە-امبيەلەرىنىڭ, ابىزدارىنىڭ باسىنا كەسەنە سالىپ, ولاردىڭ ومىرلەرىنەن عيبرات الىپ, حالىقتىڭ الدىندا ۇمىت بولماس ءۇشىن بەلگى قويسا, قازىر بۇل جاپپاي بەلەڭ العان. Əلبەتتە, قايتقان ادامعا دەگەن جاقىندارىنىڭ قۇرمەتىنە ەشكىم قارسى تۇرا المايدى. بىراق بۇل قۇرمەت ءدىني تالاپتاردىڭ شەگىنەن شىقسا, ساۋاپ ەمەس, كەرىسىنشە كۇنəعا باتىراتىندىعىن ءəربىر ادام ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى قۇران كəرىمدە, اعراف سۇرەسىنىڭ 31-اياتىندا «ىشىڭدەر, جەڭدەر. بىراق ىسىراپ ەتپەڭدەر. اللا ىسىراپ ەتۋشىلەردى ۇناتپايدى», دەپ جازىلعان. وسى ايات پەن ء«Əربىر ىسىراپ – حارام, ءəربىر حارام (كۇنə) توزاققا اپارادى» دەگەن قاعيدا بويىنشا مىندەتتەن ارتىق جۇمسالعان شىعىن كۇنə بولاتىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. بۇل جەردە تەك قارجىنىڭ, قۇرىلىستىڭ عانا ەمەس, ولىكتى جەرلەيتىن جەردىڭ ءوزى ىسىراپ بولىپ جاتقانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. بىرنەشە ادامدى جەرلەۋگە بولاتىن ورىنعا ءزəۋلىم عيمارات سالۋ ءولى ءۇشىن دە, ءتىرى ءۇشىن دە پايداسى جوق ءىس».
وسى ورايدا باسقا, كورشى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ۇلگى تۇتارلىق مىسالدارىن ايتا كەتكەن ورىندى. ماسەلەن, تۇركيا مەملەكەتى. مۇندا دا ەرتە داۋىرلەردە, وسمان پاتشالارى تۇسىندا مارقۇمنىڭ «باسىن قارايتۋ» باسەكەگە اينالعان ەكەن. قابىر باسىنا نەشە ءتۇرلى كەرەمەت تاستارمەن اشەكەيلەنىپ, ءزاۋلىم سارايلار دا سالىنعان. كەيىن ۇلى رەفورماتور مۇستافا كەمال اتاتۇرىك بۇل سالادا دا ءتارتىپ ورناتقان. قازىرگى تۇرىك مولالارى بەلگىلى ءبىر ستاندارتقا ساي, اياداي عانا جەر. بارلىق بەيىتتەر بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن, كوشە-كوشە بولىپ ورنالاستىرىلادى. قويىلعان قۇلپىتاستاردىڭ كولەمى دە شاعىن, ۇعىنىقتى, مارقۇمنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ساي مازمۇندا تۇرعىزىلادى. اباتتاندىرۋ, تازالىق جۇمىستارى قاتاڭ قاداعالانادى. ءتۇرلى, سيرەك اعاش سۇرىپتارى, گۇل دەستەلەرى, جاسىل جەلەك تە تالعاممەن وتىرعىزىلادى.
«قازىرگى كەزدە بارلىق مازار ارنايى قورشاۋلارمەن قورشالعان, وعان قوسىمشا قورشاۋ ورناتۋدىڭ ەش قاجەتتىگى جوق. توپىراعى شاشىلماسىن دەپ تۇيىقتاپ, جاقىندارى اداسىپ قالماس ءۇشىن باسىنا تاس ورناتىپ, قاراپايىم عانا قورشاپ قويسا دا جەتكىلىكتى. ويتكەنى تىرىلەردىڭ سالعان əشەكەيلى عيماراتتارىنان ىشىندەگى مارقۇمعا تيەر ەشبىر ساۋاپ جوق. ەڭ جاقسى امال – ادام بالاسىنىڭ ءوز قولىمەن كوزىنىڭ تىرىسىندە ىستەگەن جاقسىلىقتارى مەن ىزگىلىكتەرى. اللانىڭ الدىندا ابىرويىمىزدى ارتتىراتىن ىستەردىڭ قاتارىنا ولگەندەردىڭ باسىنا ءزاۋلىم عيمارات سالۋ كىرمەيدى. كەرىسىنشە, سوعان جۇمسالعان قاراجاتتى تىرىلەردىڭ, كەدەي-كەپشىكتەردىڭ يگىلىگىنە ارناساق, ماقۇل ءىس بولماق», دەيدى ك.تيىشحان.
«مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تايتالاسىپ مازار سالاتىنداردىڭ ءىسىن ىسىراپقا تەڭەگەن. «ولگەن ادامنىڭ ارتىنان تەك ءۇش-اق نارسە بارادى. ول ەلگە جاساعان جاقسىلىعى (كوپىر, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋ), ەكىنشى – حالقىنا ءىلىم مەن ءبىلىمدى تەگىن ۇيرەتسە, ءۇشىنشى – جاقسى تاربيەلى ۇرپاق قالدىرىپ, سولار ارتىنان دۇعا جاساسا», دەگەن. ودان دا سول مازارعا كەتكەن اقشاعا تىرىلەر جەتىم-جەسىر مەن كەدەي-كەپشىككە ءۇي اپەرىپ, كەمباعال, مىسكىن, سىرقات ادامدارعا كومەك جاساسا, مۇگەدەكتەرگە, كەدەي وتباسىلاردان شىققان وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە جاردەماقى ەسەبىندە تولەسە, ولىگە ساۋابى, تىرىگە شاراپاتى تيەر ەدى. ال ەسكىرگەن مازاردى جاڭارتۋ دەگەن ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى», دەگەن ءدىنتانۋشى, قاجى ماناش جۇكەن ۇلىنىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەسكە دە امالىمىز جوق.
«قايىردا ىسىراپ جوق, ىسىراپتا قايىر جوق» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ, قايىردىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنىپ, مازارعا ارنالىپ جاتقان ىسىراپشىلدىقتان بىرتىندەپ بولسىن تىيىلۋدىڭ امالدارىن قاراستىرۋ قاجەت. قايتقان كىسىلەردى اقتىق ساپارعا جونەلتۋ, ولاردىڭ «باسىن قارايتۋدا» بىرىزدىلىك كەرەك, جۇيە كەرەك. بۇل تۇرعىدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ارنايى ەرەجە, ءپاتۋا شىعارىپ, ونىڭ ورىندالۋىن زاڭدىق نەگىزدە بەكىتسە دەيمىز. قالاي دەگەندە دە, ولگەن كىسىگە التىنداتقان اق ساراي ەمەس, اق كوڭىلدەن وقىلار دۇعا عانا كەرەك ەكەنىن ءاردايىم ەستە ۇستاعانىمىز ءجون.
