سوعان قاراعاندا, بالكىم, ساعىنىش دەگەن جاس ۇلعايعان سايىن ەسكىرىپ, ۇمىتىلماي, كەرىسىنشە, جاڭا ءبىر كۇشپەن جاڭعىرىپ, جان دۇنيەڭە ەرەكشە ءبىر جىلىلىق قۇياتىن الاپات قاجىر-قۇدىرەت, ۇلى سەزىم بولسا كەرەك. ايتپەسە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اقساقال «دۇنيە كەزەگىمەن زىر اينالعان, تاعدىردىڭ جازۋىنا شىدايدى ادام, جامىلىپ سارى شەكپەنىن ساعىنىشتىڭ, ءبىز قالدىق اتا جۇرتتا شىر اينالعان» دەپ جىرلار ما ەدى؟ بالالىق شاعى قۇم ىشىندە, مال سوڭىندا وتكەن ساعىندىق اقساقال شىعارماشىلىعىن ەرەكشە باعالاپ, ماقتانىش تۇتقان, كىتاپتارىن جاستانىپ وقىعان زامانداس-قۇرداسى, ابىز جازۋشى, ويشىل ءابىش كەكىلباي ۇلى ء«بىز تال شاڭىراقتىڭ استىندا تۋىپ, تال بەسىكتە جاتقانداردىڭ سوڭىمىز... ءالى كۇنگە ۋىزدى ساعىنامىز... كورە سالىپ قۋا جونەلەر قوزىنى ساعىنامىز», دەگەن ەكەن (جالپى, وسى «ساعىنىش» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى وزگە تىلدەرگە ءدال اۋدارىلىپ, ءدال ماعىناسىن بەرە الماۋى دا ءبىر تىلسىم كۇشتى بىلدىرسە كەرەك).
قىدىر اتام ەلۋگە, زىليحا اپام قىرىققا قادام باسقاندا زارىعىپ, ساعىنىپ ءجۇرىپ جەتكەن ۇلىنا ساعىندىق دەپ ات بەرگەن ەكەن. الدىنداعى ەكى اپكەسىنىڭ ەسىمى ۇلبيكە, دامەلى اتانۋى دا وسى ءۇمىت پەن ساعىنىشتىڭ ءىزى شىعار. ارادا ءتورت جىل وتكەندە سوڭىنان ەرگەن ىنىسىنە جاقسىلىق دەپ ات قويىلىپ, وسىنىڭ ءبارىن جاراتقاننىڭ, تاعدىردىڭ ەرەكشە سىيىنا, جومارت جاقسىلىعىنا جورىعان ەكەن جارىقتىقتار. سول كىسىلەر ساعىنىپ كورگەن پەرزەنتتەرىنىڭ مەيىرىنە قانا المادى-اۋ, قويشى اۋىلدا قانداي مەكتەپ بولسىن, بۇعاناسى بەكىمەي جاتىپ وزگە اۋىل, قالادا, اعايىننىڭ ۇيىندە نەمەسە ينتەرناتتا جاتىپ وقىسا؟ جانىمىزدا قالىپ مال باقساڭ دا, امان جۇرسەڭ جارار دەمەدى, ەكى ۇلىن دا كىسى قولىنا, سىرتقا, وزگە قالاعا جىبەرسە دە وقىتتى. ودان ءارى تاشكەنت پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ينجەنەر-ەنەرگەتيك ماماندىعىن يگەردى, سامارقاندا, شىمكەنتتە ەڭبەك جولىن باستاپ, تاجىريبە ارتتىرىپ, بىلىكتى مامانعا اينالىپ, ەلگە ورالعاندا ولار شاۋ تارتىپ قالعان ەدى.
مەكتەپتى دە, ينستيتۋتتى دا ۇزدىك بىتىرگەن جاس مامانعا ۇلكەن سەنىم ءبىلدىرىلىپ, جاڭا عانا ىسكە قوسىلعان جەتى مىڭنان استام جۇمىسشىسى بار وداقتاعى ءوندىرىس الىبىنىڭ ءبىرى – شىمكەنت فوسفور زاۋىتىن ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتەتىن ستانسا باسشىلىعى قىزمەتى جۇكتەلدى, تەز ارادا قالا ورتالىعىنان پاتەر بەرىلدى. بىراق جاس ينجەنەر مانساپ قۋعان جوق, ءۇش-ءتورت جىلدان سوڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىردى ەلەكتر جەلىسىنە قوسۋدى الدىنا ۇلكەن ماقسات ەتىپ قويىپ ءارى كارى اتا-اناسىنىڭ جاعدايىن ويلاپ, تۋعان جەرىنە ورالدى.
بۇكىل جابدىقتار جەتكىزىلىپ, قۋاتتى پودستانتسيا سالىنعانمەن, قىزىلقۇم (وتىرار) ءوڭىرى ءالى كۇنگە دەيىن تۇتاس ەلەكتر جەلىسىنە قوسىلا الماي وتىر ەدى. سەبەپ – وسى ىسكە باسشىلىق جاسايتىن بىلىكتى مامان تاپشى. سوناۋ 30-جىلدارى تۇڭعىش اۋاتكوم توراعاسى دۇيسەنباي التىنبەكوۆتىڭ پارمەنىمەن ارىس وزەنىنەن سالىنعان گەس-تەن توك الىپ, شالعاي اۋىلدار ءالى كۇنگە دەيىن ديزەلدى گەنەراتوردى ساعاتپەن پايدالانىپ وتىرعانى قابىرعاسىنا باتاتىن ەدى. بۇل جاعدايدى ۇستازى – بۇكىل ايماققا ەلەكتر تاراتاتىن شىمكەنت ەلەكتر جەلىلەرى مەكەمەسىنىڭ باسشىسى ا.س.تونكوشكۋروۆتان ەستىگەن سايىن كوڭىلى قۇلازىپ قالاتىن. اقىرى نامىسى جىگەر بەرىپ, تاۋەكەلگە بەل بۋدى. ءسويتىپ, وبلىس ورتالىعىنداعى جايلى پاتەرىن, الىپ زاۋىتتاعى جالاقىسى جوعارى جاۋاپتى قىزمەتىن تاپسىرىپ, تۋعان جەرىنە ورالدى. ءبىر شەتى قاراتاۋ سىلەمدەرىنە, ءبىر شەتى قىزىلقۇمعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلكەن اۋداندى تولىق ەلەكترلەندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس-تۇعىن. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا جاساۋ, بىلىكتى ماماندار تارتۋ, ولاردى ۇيرەتۋ, قايتا دايارلاۋ, كۇن-ءتۇن دەمەي قۇم مەن دالا كەزىپ, باعانا ورناتىپ, سىم تارتۋ – ونى ورتاق جەلىگە قوسۋ, ءسويتىپ, ءاربىر جەرلەسىنىڭ ۇيىندە شام سونبەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاسيەتتى بورىشى مەن مىندەتى بولاتىن. جەرلەستەرى كەيىننەن دۇيسەنباي التىنبەكوۆ كانال قازدىرىپ, وڭىرگە سۋ مەن تىرشىلىك اكەلسە, ساعىندىق قىدىر سىم تارتىپ, ءار ۇيگە جايلىلىق پەن جارىق اكەلدى دەپ ايتىپ جۇرگەنى سوندىقتان.
ونىمەن تاشكەنت پوليتەحنيكا ينستيتۋتىندا بىرگە وقىپ, بىرگە جۇرگەن دوستارى بىرتىندەپ, ساتىلاپ ءوسىپ, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءىرى باسشىلىق قىزمەتتەرگە قول جەتكىزدى, جاتاقحانادا ءبىر بولمەدە تۇرعان دوسى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىن, كەيىننەن وبلىس باسقاردى, مينيستر بولدى. ولار دوسىنىڭ ءبىلىم-بىلىگى, مۇمكىندىگى, قارىم-قابىلەتىنە قاراي قانشاما رەت لاۋازىمدى, جاۋاپتى قىزمەتتەر ۇسىنسا دا, كىندىك قانى تامعان جەردەن وزگە جاققا قارىس قادام باسقان جوق.
كىندىك قانى تامعان جەر دەگەننەن شىعادى, وسى ورايدا ساعىندىق قىدىر قۇرمەت تۇتقان قايىن اعاسى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى عافۋ قايىربەكوۆتىڭ مىنا ءبىر: «...جالعىز قازىق – مىنا جۇرت, مەن دۇنيەگە تۋعان جەر. جالعىز تۇتام شۋدا ءجىپ, كىندىگىمدى بۋعان جەر. تۋعان جەرمەن بايلاعان, كەتپەستەي عىپ كىندىكتەن, بار ما ەكەن دەپ ويلانام, مىقتى نارسە سول جىپتەن» دەگەن ورنەكتى ولەڭ جولدارى تاعدىر-تالايىن تۋعان توپىراعىنان بولەك قاراي المايتىن ساعىندىق قىدىر سياقتى پەرزەنتتەرگە ارنالعانداي كورىنەدى.
شاۋىلدىردەگى ەلەكتر جەلىلەرى مەكەمەسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, اۋداننىڭ تۇڭعىش ەنەرگەتيگى رەتىندە شالعاي اۋىلدار مەن قويشىنىڭ قورالارىنا دەيىن جارىق تارتىلۋىنا ۇلەس قوستى, سوڭىرا ون شاقتى جىل اۋدان ورتالىعىنداعى ەڭ ءىرى مەكەمە – اۆتوكولىك كاسىپورنىن باسقارىپ, كەيىننەن زامان تالابىنا ساي جەكەشەلەندىرۋ شاراسى ءجۇردى. ۇلكەن مەكەمە مۇلكىنىڭ قىزمەتكەر-ۇلەسكەرلەر اراسىندا ايعاي-شۋسىز, ادىلەتتى ءبولىنۋى دە تۋراشىلدىق پەن ىجداعاتتىلىقتى قاجەت ەتەتىن. زەينەتكە شىققان سوڭ دا ول كىسى ۇيدە بايىز تاۋىپ وتىرعان جوق. قاشان دا ەلدەن بۇرىن ەرتە تۇرىپ, اۋلانى ءوزى تازارتىپ, نەمەرەلەرىنە تاپسىرما بەرىپ, كوكونىسكە سۋ سالىپ جۇرەتىن. ماماندىعى ينجەنەر-ەنەرگەتيك بولعانمەن, قويشىنىڭ بالاسى ەمەس پە, سىردىڭ بويىنداعى توعاي جانىنان قورا-قوپسى سالدى, شارۋا قوجالىعىن اشىپ, فەرمەر اتانىپ, ءبىراز مال ءوربىتتى. ءبىراز جاسقا جۇمىس بەردى, شاپاعاتى ءتيدى. ءارى بۇل بالا كەزىندەگى قيماس ساتتەرىن كوز الدىنا كەلتىرەتىن كوڭىلىنە جاقىن كاسىپ بولسا كەرەك... «زەينەتكە شىققان سوڭ تۇرمىسى جايلى قالاعا كوشىڭىز» دەگەن اعايىن-تۋىستىڭ, بالالارىنىڭ ۇسىنىسىنا قۇلاق اسقان جوق. «اتا-بابانىڭ قارا شاڭىراعى قاراۋسىز قالماۋ كەرەك, قازاق اۋىلدان كىندىك ۇزبەۋگە ءتيىس», دەدى. سودان تۋعان جەرىنىڭ جادىگەرلەرىن جينادى, شەجىرەسىن حاتتادى, اينالاسىنداعى تولعاندىرعان تاعدىرلى ادامدار, وقيعالار تۋرالى ويلارىن قاعازعا ءتۇسىردى. كوركەم شىعارمالارى مەن ءوڭىر تاريحىنا, تاسادا قالعان تۇلعالارعا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن اراگىدىك مەرزىمدى باسىلىمدارعا جاريالاپ وتىردى.
ءومىر بويى ۇقىپتاپ, ءوزى جازىپ, قاعازعا مۇقيات ءتۇسىرىپ وتىرعان اڭگىمە, ەسسە, ەستەلىكتەرى مەن تۋعان جەر, ولكە تاريحىنا, شەجىرەسىنە قاتىستى جازبالارىن جيناقتاپ, كىتاپ شىعارايىق دەگەن ۇلدارىنىڭ ۇسىنىسىنا جاسى سەكسەننەن اسقانشا قۇلاق سالعان جوق. تەك بەرتىندە عانا ء«ومىر وتكەلدەرى», «اسۋلار» دەگەن ەكى كىتابى جارىق كوردى. ءۇشىنشى كىتابىن كورۋ ءناسىپ بولمادى.
اتاسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ الەۋمەتتىك جەلىدە جازبا قالدىرعان ەڭ كەنجە كەلىنى جۋرناليست قۇرالاي كوپەسوۆا بىلاي دەگەن ەكەن: «ەكى كىتابىنىڭ دا ەڭ العاشقى سوزىنەن باستاپ سوڭعى سويلەمىنە دەيىن ءوزىم تەردىم, ءبىر اڭگىمەسىندە ءبىر كەيىپكەرىمەن قوسىلىپ جىلاسام, ءبىر كەيىپكەرىمەن قوسا قيالداندىم, قۋاندىم. اتام ماحابباتتى, سۇلۋلىقتى, ساعىنىشتى جىرلايدى. جىپكە وراتىلا گۇلدەپ ءوسىپ تۇرعان شىرماۋىققا قاي جەرگە دەيىن بارار ەكەن دەپ قىزىعا قارايدى. ءۇيدىڭ جانىنداعى اسحانا بۇعاتىنا ۇيا سالعان قارلىعاش بالاپاندارىن تۇلەتىپ ۇشىپ كەتكەنشە ەسكىرگەن عيماراتتى بۇزعىزبادى».
عۇمىرىنىڭ جالاۋلى ساتتەرىن وتكىزگەن وتىرار اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شاۋىلدىردەگى ۇلكەن مەيرامحانادا ساعىندىق قاريانىڭ قىرىق كۇندىك اسىن وتكىزگەندە, ىشكە قالاي كىرگەنى بەلگىسىز, ءبىر قارلىعاش زالدى اينالىپ ۇزاق ۇشتى. الدەكىمدى ىزدەپ جۇرگەندەي. بالكىم, بۇل اقساقال بۇزعىزباعان باياعى ەسكى اسحانا عيماراتىندا قاناتى قاتايعان قارلىعاش پا ەكەن, كىم ءبىلسىن؟ سول ساتتە ول كىسىنىڭ رۋحى وسى ءوزى تالاي سالتاناتتى شارانىڭ تورىندە وتىرعان تانىس زالدىڭ ۇستىندە قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەن بولسا, كوكتەمگى قۇستاردى اڭساعان زامانداس-قۇرداسى قاجىتاي ءىلياس ۇلىنىڭ ولمەس شۋماقتارىن, اسپانداعى قات-قابات تولقىنداردىڭ اراسىنان ەمىس-ەمىس ەستىدى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن: «سىڭسىعان تىرنانىڭ, تىڭدادىم سىرلى ءانىن. قوزعادى-اۋ قوڭىراۋلاتىپ, جانىمنىڭ ىرعاعىن. اڭىردىم اسپانعا, جاس تولى جانارىم, ساعىنىش ەڭسەنى باسقاندا...».
كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ۇنەمى تولاستامايتىن, ۇلكەن ناۋقانعا اينالاتىن قىم-قۋىت, قاۋىرت بولاتىن جاۋاپتى جۇمىسىن ءبىر ساتكە دوعارىپ, الىستان جاقىن-جۇراعات نەمەسە ارىپتەستەرى, بالالارىنىڭ دوستارى كەلسە, مىندەتتى تۇردە كونە وتىرار قالا جۇرتىنىڭ ورنىنا, ارىستانباب كەسەنەسىنە اپارىپ, ءوزى ءارى گيد, ءارى شەجىرەشى-تاريحشى, زەرتتەۋشى بولىپ, الىپ توبەنى ارالاپ كورسەتىپ, قىزىقتى اڭىز-اڭگىمەلەرىن ايتۋدان ەش جالىققان ەمەس. وسىدان ءوزى ءبىر ەرەكشە كۇش-قۋات, شابىت الاتىن.
قىزمەتتە وتىرعان كەزدە اۋداندا اشىلعان مۋزەيلەرگە جادىگەرلەر جيناۋعا كولىك ءبولىپ, ءوزى دە جادىگەر تاپسىرىپ, كوپ كومەك كورسەتتى. قايدا جۇرسە دە, كىتابىن قولىنان تاستاعان ەمەس. ءۇيىن دە كىتاپقا تولتىردى. مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ بارلىعىن ۇيىنە جازدىرىپ الاتىن. ايبارلى اقىندار – اسەلحان قالىبەكوۆا, قانىبەك سارىباەۆپەن دوس بولدى. كەزىندە قاراقوڭىر اۋىلىندا زايىبى تازاگۇلدىڭ ۇيىمەن كورشى بولعان اتاقتى سازگەر – ءشامشى شاڭىراعىنا ءجيى سوعىپ تۇراتىن, ماندولينا تارتاتىن. الەم جانە كەڭەس ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىمەن سۋسىندادى. ۇلى ساعىنىشتى جىرلاپ وتكەن اقبەرەن اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ ولەڭدەرىن دومبىراعا قوسىپ ايتاتىن, زاماننىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتى ءپىر تۇتىپ ءوتتى, تۇڭعىش نەمەرەسىنە سونىڭ ەسىمىن قويدى. ودان كەيىنگى نەمەرەسىن ماناس دەپ اتادى. شاحماتتى ءومىر بويى سەرىك ەتتى, استاناعا كەلگەندە نازارباەۆ مەكتەبىندە وقيتىن, ەرجەتىپ قالعان شوبەرەسى ەدىگەمەن ادەتىنە باسىپ ەكى فيگۋراسىن الىپ تاستاپ ويناپ, ۇتىلسا كادىمگىدەي اشۋلانىپ قالاتىن.
ءوزىنىڭ پىكىرىن, وي-پايىمىن جاسىرۋ نەمەسە جاعدايعا قاراي قۇبىلتۋ ول كىسىگە ءتان ەمەس ەدى. ۇنەمى تۋرا ءجۇردى, تۋراسىن ايتتى. ۇلكەن لاۋازىمدى كىسىلەر ەلگە كەلسە, ورىنسىز ماداق ايتىپ, باتا بەرەتىن قاريالار قاتارىنا قوسىلماعانى دا سوندىقتان شىعار. تۋعان جەرى – كونە وتىراردىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعانىن ماقتانىش تۇتاتىن. عۇمىر بويى ەرەن ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتىپ, ۇلكەن كاسىپورىن, مەكەمەلەر باسقارىپ, جەتىستىكتەرگە جەتكەنى ءۇشىن كەۋدەسىنە تاققانى جالعىز عانا مەملەكەتتىك ماراپات «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» دەپ اتالادى. «وسىدان ارتىعى كەرەك ەمەس», دەيتىن.
«شىندىق – قاسيەتتى ۇعىم, ال ۇيات – ادامدى جاماندىقتان قورعايتىن پەرىشتە» دەپ تامسىلدەرىنىڭ بىرىندە ءوزى جازعانداي, ول كىسى «تۋرا بول, تازا ءجۇر, ەشكىمگە قيانات جاساما» دەگەن قاعيدامەن ءومىر ءسۇردى. تىرشىلىك كۇيبەڭدەرى مەن ماقتاۋ-ماداق ءجيى ايتىلاتىن جيىنداردى ەمەس, ولەڭ-جىر وقىلاتىن باسقوسۋلاردى جانى سۇيەتىن, اۋدانداعى شىعارماشىل جاستاردىڭ قامقورشىسىنا اينالعانى سودان بولار.
اينالاسىنداعى قاۋىمنىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, سىرىن تىڭداپ, قاجەتسىنسە كەڭەسىن ايتاتىن, كومەگىن ۇسىناتىن. بالامەن بالاشا, دانامەن داناشا سويلەسەتىن ەدى, جانازاسىندا كىسى قاراسى قالىڭ بولۋى دا سودان شىعار. اسقار تاۋىمىز قۇلاعانداي اسەر ەتكەن سول ءبىر قارالى كۇندەردە قىدىر اۋلەتىنىڭ قايعىسىن بولىسكەن بارشا جاناشىر قاۋىمعا, ارىپتەستەرگە, كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىن جولداعان مەملەكەت باسشىسىنا, مەملەكەتتىك كەڭەسشىگە, ءوڭىر جانە شاھارلار باسشىلىعىنا اللا رازى بولسىن!
«سوزىلادى قوڭىر دالا, قوڭىر ءتۇز, قوڭىر كۇيدى كەشۋدەمىز قازىر ءبىز. اكەم جاتىر قوڭىرتوبە باسىندا, انام سوندا, اعايىننىڭ قاسىندا» دەپ كەۋدەسىن ساعىنىش شەرى كەرنەگەن, اۋىرىپ-سىرقاماسا دا, ۇزىلەردەن اپتا بۇرىن عانا كۇندەلىگىنە «الدىم – ساعىم, ارتىم – ساعىنىش» دەپ ساعىنىش ەڭسەسىن ەزىپ جازبا قالدىرعان ساعىندىق اقساقال كىندىك قانى تامعان اقتوبە اۋىلىنىڭ جانىنداعى بابالار قورىمى – قوڭىرتوبە ەتەگىنە, قاۋىشۋعا ساعىنىپ جەتكەن اتالارى, اكەسى مەن اناسىنىڭ جانىنا, كەنىش مەكەنىنە جايعاستى. مۇندا تىپ-تىنىش, تەك قۇستار شۋلاپ, ساعىنىش سازىن سالادى...
ەركىن قىدىر
