كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
استاناداعى «ساپارجايعا» ارنايى بارىپ, تولىق ارالاپ, جاعدايدى كوزىمىزبەن كورىپ قايتتىق. تابلو باعانىندا ەكى باعىتتىڭ عانا رەيسى جازىلعان. سوعان ساي ۇلكەن زالدا ەكى-اق جولاۋشى ەلەۋسىز عانا وتىر. ەكى قاباتتى قوناقۇي دە قاڭىراپ بوس تۇرعان سياقتى. ءارى-بەرى جۇرگەن جان بالاسىن بايقامادىق. ەكىنشى بەتتەگى اسحانادا دا شاي ءىشىپ, جۇرەك جالعاپ تۇرعان ادام كوزگە تۇسپەدى. ەرتەرەك كەلىپ قويدىق پا دەپ ساعاتقا قاراساق, تىرشىلىك قاينايتىن ساسكەنىڭ كەزى بولىپ قالىپتى. شاشىراڭقى تۇرعان دۇڭگىرشەكتەردىڭ كەيبىرىندە بولماشى ساتىلىم زاتتارى قىلاڭ بەرگەنىمەن, تۇتىنۋشىدان جۇرداي. اۋماعى اتشاپتىرىم استانالىق اۆتوبەكەت قاڭىراپ بوس تۇر. نە ىستەمەك كەرەك؟
ىزدەپ ءجۇرىپ «ساپارجاي-استانا» جشس ديرەكتورىنىڭ قابىلداۋىنا سۇراندىق.
«2020 جىلى پاندەميا باستالعالى جۇمىسىمىز العا باسپاي قويدى. ونىڭ سەبەبى كوپ. سول كەزدە ساپارجاي 9 اي بويى جابىق تۇردى. كوپتەگەن ءتيىستى مەكەمەلەرگە ارنايى حات جازدىق. ونىڭ اراسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنان باستاپ كولىك مينيسترلىگى, استانا اكىمدىگىنە جولدانعان ارىز-شاعىمدارىمىز دا بار. ءبىزدىڭ جابىلىپ تۇرعان ماسەلەمىز بويىنشا ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, ءۇش اي دەگەندە ونى سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەمەر ەرالى توعجانوۆ باستاپ كەلدى. كوميسسيا قۇرامىندا قالالىق اكىمدىك پەن «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ جانە كولىك مينيسترلىگى اۆتوجول كوميتەتىنەن دە وكىلدەر بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا قالالىق سانيتارلىق-ەپيدەميالىق باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ باستىعى دا ءجۇردى. وسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان كوميسسيا ساپارجايدىڭ ءىشى-سىرتىن تولىق قاراپ, اۆتوبۋستاردى تۇگەل تەكسەردى. ءسويتىپ, سانيتارلىق نورماعا تولىق سايكەس دەگەن توقتامعا كەلىپ, جۇمىس ىستەۋىمىزگە رۇقسات بەرگەندەي بولدى. دەسە دە اۆتوۆوكزال اشىلمادى. سول 9 اي بويى جابىق تۇردى», دەيدى اۆتوبەكەتتىڭ ديرەكتورى جۇماش ءابدىراحمانوۆ.
ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, وسى ەكى ارادا رەسەيدەن كەلگەن «inDrive» قوسىمشاسى مەن قالانىڭ ءار تۇسىنداعى «جابايى» تاسىمال كۇش الىپ كەتتى. ولار ادامداردى الىس-جاقىن قالالارعا ەشقانداي رۇقساتسىز, جولاۋشى تاسىمالداۋدا تالاپ ەتىلەتىن ەشبىر ءتيىستى قۇجاتسىز تاسىمالداي باستادى. اسىرەسە حالىق اراسىندا «شانحاي» اتالىپ كەتكەن قالا شەتىندەگى كوك بازار مەن الاي بازارىندا جولاۋشىلاردى بەي-بەرەكەت جيناۋدىڭ جابايى تاسىلدەرى امالعا اسىپ جاتتى. مۇنداي ارەكەت كەيبىر مەشىتتەر مەن باسقا دا ءىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ جانىندا دا بولعان. ال ولاردىڭ زاڭسىز ىسىنە تىيىم سالاتىن مەملەكەتتىك ورگاندار سول كەزدە پاندەميا سەبەبىنەن جۇمىس ىستەمەدى.
ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتى بولىپ سانالاتىن جولاۋشىلاردى جابايى تۇردە تاسىمالداۋعا سول كەزدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگە كوز جۇما قاراعانى ءالى تۇسىنىكسىز. ويتكەنى الىس-جاقىنعا اۆتوكولىكپەن جولاۋشى تاسىمالداۋ ءۇشىن ارنايى ورگانداردان مىندەتتى رۇقسات قۇجاتى بولۋى شارت. اۋەلى تاسىمالعا شىعاتىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى ءبىر تاۋلىك دەمالىپ, ءار رەيستىڭ الدىندا مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ وتىرۋعا ءتيىس. سونداي-اق اۆتوبۋس نەمەسە شاعىن اۆتوبۋس ءار رەيسكە شىقپاس بۇرىن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزىلۋى كەرەك.
«ايتپەگەندە جول ۇستىندە جولاۋشىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر ءتونۋى بەك ىقتيمال. كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى بابىندا «ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى» ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. جولاۋشى قوزعالىسىن باقىلاۋعا مىندەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماڭىزدى ىسكە نەگە سەلقوس قارايتىنىن تۇسىنبەدىك», دەدى ديرەكتور.
پاندەمياعا دەيىن استاناداعى ساپارجايدا 150-گە جۋىق ادام قىزمەت ەتىپتى. تابىستىڭ جوقتىعىنان ولاردىڭ سانى قىسقارا كەلىپ, بۇگىندە 25 جۇمىسشى عانا قالعان. ونىڭ وزىندە اي سايىن 2-3 قىزمەتكەردى اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىپ وتىرادى ەكەن. جالاقىلارى دا تىم تومەن. اۆتوبەكەت زالىنداعى بوس الاڭداردى كوممەرتسيالىق ماقساتتا جالعا بەرىپ, 25 قىزمەتكەردىڭ ەڭبەكاقىسىن اۋپىرىممەن ايىرىپ وتىرعان جاعدايى بار. مۇنداي ايانىشتى جاعدايعا ءتۇسىپ قالعاندارىن «inDrive» پەن «جابايى» تاسىمالدىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەنىنەن كورەدى.
«بۇلاردىڭ بارىندە دەرلىك جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتۋ ليتسەنزياسى دا جوق. زاڭ بويىنشا تۇراقتى نەمەسە تۇراقسىز قاتىناۋ دەگەن بار. تۇراقتى قاتىناۋ دەگەنى ءبىزدىڭ اۆتوۆوكزالدان عانا جۇرۋگە ءتيىس. تۇراقسىز دەگەنى – تاپسىرىسپەن عانا جۇرەتىن قوعامدىق كولىكتەر. مىسالى, تۋريستەردى نەمەسە سپورتشىلاردى جانە ساياحاتقا شىققان مەكتەپ وقۋشىلارىن تاسىمالداۋمەن اينالىساتىندار. قازىرگى تۇراقسىز قاتىناۋشىلاردىڭ ليتسەنزياسىنىڭ مەرزىمى شەكسىز سياقتى. كەيبىرى 2000- جىلدارى العان ليتسەنزياسىمەن ءالى دە ادام تاسىپ ءجۇر. نەگىزى ەل ىشىندە جۇرەتىن جولاۋشى اۆتوبۋستارىنا اكىمدىكتىڭ كولىك باسقارماسى رۇقسات قاعازىن بەرەدى», دەدى ج.ءابدىراحمانوۆ.
قالالار اراسىندا قاتىناۋ ءتارتىبى بويىنشا ەگەر شىمكەنتتەن بەرى قاراي ءبىر اۆتوبۋس ساپارعا شىقسا, وندا وعان قارسى استانادان دا ءدال سونداي ءبىر كولىك جولعا تۇسۋگە ءتيىس. ءجۇرۋ كەستەسى جاسالىپ, سوعان ساي ناقتى ەرەجەلەرى بولادى. ونى بۇزعاندار زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى كەرەك. قازىر «ساپارجاي-استانا» جشس-مەن كەلىسىمشارت جاساسقان 50 شاقتى تاسىمالداۋشى كومپانيا بار. ولار زاڭعا نەگىزدەلىپ قويعان تالاپتارعا تولىق ساي كەلەدى جانە قىزمەتتىك ەرەجەنى قاتاڭ ۇستانادى.
«بۇلارمەن بىرگە اۆتوۆوكزالداردىڭ ديسپەتچەرى بار. ولار ساپارداعى ءار جولاۋشى اۆتوبۋسىنىڭ ءار قادامىن باقىلاپ, كەرەك جەردە باعىتتاپ وتىرادى. كەلەڭسىز جاعداي تۋىنداسا, كومەك بەرۋ شارالارىن قاراستىرادى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا حابار جىبەرەدى. جول ۇستىندە اۆتوبۋس بۇزىلسا, ەكىنشىسىن جونەلتۋدى ۇيىمداستىرادى. ال زاڭسىز, جابايى تاسىمالدا ونىڭ ءبىرى دە جوق. وسىنى ءاربىر ازاماتقا تاپتىشتەپ تۇسىندىرەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا ءبىزدىڭ «مايدانعا» جەتكىلىكتى كوڭىل بولە بەرمەيدى», دەيدى سۇحبات بەرۋشى.
ەلىمىزدە كەيبىر اۆتوبۋستار 1000 نەمەسە 1500 شاقىرىمعا دەيىن قاشىقتىقتى ەڭسەرەدى. ول جولداردىڭ جاعدايى تاعى بەلگىلى. جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەردىڭ ءحالى دە ءماز ەمەس. كوك بازار جانىنداعى «جابايى» تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە اۆتوبۋسقا بارىپ ءجون-جوسىق سۇراپ كوردىك. ولاردىڭ جولاۋشىلارمەن قارىم-قاتىناسىنا جانە قىلىپ وتىرعان قىزمەتىنە قاراپ, «جابايى تاسىمال» دەگەن ۇعىم وسى ارادا ويىمىزعا نىقتاپ ورنىقتى. زاڭدى سۇراعىمىزعا شالاعاي جاۋاپتارى دا ءبىرتۇرلى كۇدىك ۇيالاتادى. ليتسەنزيالارى بارى-جوعىن, بۇل جەردە تۇرىپ جولاۋشى جيناۋعا كىم رۇقسات ەتكەنىن, قانداي ەرەجە مەن تالاپقا ساي جۇمىس ىستەيتىندەرىن بىلگىمىز كەلگەن. ول ارەكەتىمىزدەن تۇك شىقپادى.
وندا ورىندار ءتۇرلى باعامەن ساتىلادى. الدىڭعى جاعى قىمبات بولسا, ارتقى ورىندار ارزان. بيلەت بەرۋ دەگەن تۇسىنىك وسىناۋ قاۋىمعا مۇلدە جات سياقتى. جولاۋشىلاردىڭ ورنىن ءوز قالاۋى بويىنشا رەتتەي سالادى. بۇعان قوسا جاتىن ورىندارى بار اۆتوبۋستاردىڭ جولاۋشى تاسىمالداۋىنا ءبىزدىڭ ەلدە رۇقسات جوق. بىراق ولاردا بار. سونداي-اق اۆتوبۋس تولماعان جاعدايدا ەكىنشى كۇنگە قالا سالادى. مىنا بەيقامدىق پەن تارتىپسىزدىكتى بايقاي الماي جۇرگەن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراپ, «كورمەس, تۇيەنى دە كورمەس» دەگەن ماتەل تىلگە ورالدى.
ساپارجاي ديرەكتورىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىر «inDrive» قىزمەتى رەسەيدە توقتاتىلىپتى. سەبەبى سولاردىڭ سەبەبىنەن جول وقيعاسى مەن جول اپاتى وتە كوپ تىركەلگەن.
ءيا, مىڭداعان شاقىرىم جولدى ءبىر جۇرگىزۋشىنىڭ دەمالىسسىز باسىپ ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. جولسوقتى بولىپ شارشاعان, كوزى تالعان جۇرگىزۋشى ءتۇرلى سەبەپپەن جولدىڭ قارسى بەتىنە شىعىپ كەتىپ, قانشاما ءومىردىڭ قىرشىنىنان قيىلۋىنا سەبەپشى بولماي ما؟ بۇعان قوسا دەرەكسىز جوعالىپ جاتقان ادامدار مەن بالالاردىڭ دا ءىز-ءتۇسسىز كەتۋىنە زاڭسىز, بەيبەرەكەت جولاۋشى تاسىمالداۋدىڭ دا سەپتىگى بار ما دەگەن وي كەلەدى. ارا-تۇرا زاڭمەن تىيىم سالىنعان كەي زاتتاردى قىلمىس الەمىنىڭ وكىلدەرى وسىنداي كولىكتەرمەن دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزۋگە تىرىسادى دەگەن اڭگىمەنى دە ەستىپ قالامىز.
«inDrive» قوسىمشاسىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى تۋرالى مەملەكەتتىك ورگاندارعا كوپتەگەن حات جولدادىق. ولاردى تىم الىس ساپارعا جىبەرمەي, اراسى 50 شاقىرىمدىق قاشىقتىقپەن شەكتەۋ قويۋ كەرەك دەگەندە ۇسىنىس ەنگىزدىك. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ءبارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇپكىلىكتى تەكسەرىپ, زەردەلەۋگە كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە سالىنعان موراتوري قولبايلاۋ بولىپتى. ەندىگى جاعداي وڭالىپ, ءتيىستى شارالار قولعا الىنادى دەگەن ۇمىتتەمىز. قاڭتار ايىندا كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ەلدەگى اۆتوبەكەت باسشىلارى مەن سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جۇزگە تارتا ادامنىڭ باسىن قوسىپ, جيىن وتكىزدى. وندا كوپ ماسەلە تالقىلاندى. ودان كەيىن وسى اقپان ايىنىڭ 13-ىندە تاعى باس قوسۋىمىز كەرەك بولاتىن. ول جيىن كەيىنگە شەگەرىلدى. سەبەبى قالاداعى جۇقپالى اۋرۋ تاعى ۋشىعىپ, ادامدار قايتادان بەتپەردە تاعۋعا ءماجبۇر بولدى. كەلەسى كەزدەسۋدە بەي-بەرەكەت كەتكەن سالانى جۇيەلەپ, ءبىر رەتكە كەلتىرەتىن زاڭ تالقىلاۋعا تۇسەدى», دەدى ج.ءابدىراحمانوۆ.
زامانا ۇدەرىسىنە ىلەسە الماي قالعان كاسىپورىن باسشىلارى بارلىق كىنانى وزگەگە ارتپاي, باسەكەلەستەرمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي جۇمىس ىستەگەندەرى دە ءجون بە دەگەن وي كەلەدى.
