سەرگىتكىش سۋسىننىڭ زيانى

جۋىردا «ۆەيپ» دەگەن اتاۋى بار ەلەكتروندى شىلىمدى تاسىمالداۋعا, ساتۋعا زاڭ شەڭبەرىندە تىيىم سالىندى. قوعام بەلسەندىلەرى مەن اتا-انالاردىڭ ۇسىنىس-تىلەگى بيلىككە جەتتى. وسىلايشا, ۆەيپتەن باس تارتقان ەلدەردىڭ قاتارىنا ءبىز دە قوسىلدىق. ايتپەسە, قۇرامى كۇماندى تاۋارلار بالالاردىڭ وڭاي ولجاسىنا اينالعان ەدى. ەمىن-ەركىن ساتىپ الاتىن. وسى ءساتتى باستامانىڭ ىزىنشە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ ساتىلىمىنا دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەۋ ەنگىزىلسە دەيسىڭ. قاتاڭ باقىلاماساق تا, مۇنداي سۋسىنداردى بالالاردىڭ ساتىپ الۋىنا زاڭمەن جول بەرمەۋگە بولادى عوي. بىلتىر شىمكەنت قالاسىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى جاسىرىن, زاڭسىز وندىرگەن توپتىڭ ءىسى اشكەرەلەندى. مۇنىمەن ءبىز رەسمي تىركەلىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعانداردىڭ ءونىمى پايدالى دەي المايمىز. شەتەلدەن كەلەتىن تاۋارلاردىڭ ساپاسىن, قۇندىلىعىن, قۇرامىن ۇنەمى باقىلاپ وتىرۋ قيىن. ءبىرىنىڭ زياندى قوسپالارى ەكىنشىسىنەن كوبىرەك بولسا شە؟ بىلە المايسىڭ. بىلگەن­نىڭ وزىندە سەرگىتكىش قاسيەتى بار ءونىمنىڭ دەنساۋلىققا زيانى بولماسا, پايداسى بار دەگەنگە ەش عىلىمي نەگىز جوق.

بۇل راسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەلىپ, شەشىلەتىن ماسەلە بولعانىمەن دەنى ساۋ ۇرپاق قالىپتاستىرۋدى ويلاساق, كۇردەلى احۋال دارىگەرلەردى عانا ەمەس, ارقايسىسىمىزدى الاڭداتۋعا ءتيىس. سەر­گىت­كىش سۋسىنداردىڭ زيانى جونىندە بۇ­رىن­­نان ايتىلىپ, جازىلىپ تا ءجۇر. وكى­نىش­كە قاراي, ونىڭ بالا دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى ەكەنىن كوپشىلىك ەلەپ-ەسكەرىپ جاتقان جوق. بالالاردىڭ زياندى زاتتارعا جۋىماۋىن مەكتەپتە مۇعالىم, ۇيدە اتا-انا قاداعالادى دەلىك. ال تۇزدە, مەكتەپتەن ۇيگە دەيىنگى ارالىقتا شە؟ ءبىز, قازىرگى اعا بۋىن بۇرىنعى جۇيەنى كوردىك, سوندا دا كەڭەس بيلىگىنىڭ بارلىق سالاسى ناشار بولدى دەۋدەن اۋلاقپىن. مىسالى, كادر دايارلاۋ, تاربيە, ساتىلاپ ءوسىرۋ, سوتسياليستىك زاڭدىلىق, وقۋ, مەديتسينا سىندى باعىتتار ءتاپ-ءتاۋىر دامىدى. حالىقتىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا قاتىستى ماسەلەلەر عىلىمي تۇردە جاقسى زەرتتەلدى. زياندى ءونىم, زياندى سۋسىن شىعارىلمادى. ساپاعا كوڭىل ءبولدى. زاۋىت, فابريكادان شىعاتىن ءونىم ءجىتى, قاتاڭ تەكسەرىسكە تۇسەتىن. ءونىمنىڭ ساپاسىن راستاۋ دەگەنىڭىز زاۋىت باسشىلارى ءۇشىن مۇڭ ەدى. تالاپ قاتاڭ. شەتەلدەن كەلەتىن ازىق-ت ۇلىكتەرگە شەكتەۋ قويىلاتىن. اپتاسىنا ءبىر مارتە بۇكىل قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ اس مازىرىنە بالىق ونىمدەرىنەن ازىرلەنەتىن تاعام قوسىلاتىن. قازىر اركىمنىڭ دەنساۋلىعى ءوز قولىندا دەگەنمەن, ساناسى جەتىلمەگەن, كامەلەتكە تولماعان بالالاردى زياندى زاتتاردان اراشالاپ قالۋ ورتاق مىندەت دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

جاقىندا دارىگەر تانىسىمىزدىڭ ساباقتا الاڭسىز وتىرعان 16 جاستاعى ۇلى جۇرەك تالماسىمەن قۇلادى. ابىروي بولعاندا قاسىنان العاشقى كومەك كور­سەتەتىن ادام تابىلا كەتىپ, جەدەل جار­دەم قىزمەتى ۋاقتىلى كەلگەن. سودان ءجاسوسپىرىم امان قالىپ, تولىق ەمدەلىپ شىقتى. كەيىنىرەك سۇراستىرسام, بالا وسىعان دەيىن ەشقانداي سوزىلمالى اۋرۋ­­مەن ەسەپتە تۇرماعان. اكە-شەشەسى جاعىنان تۇقىم قۋالايتىن اسا قاۋىپتى اۋرۋعا شالدىققاندار جوق. ءبىر كەمشىلىگى, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ءجيى پايدالانادى ەكەن. مۇنداي جايتتاردى ءتىزىپ شىعار بولساق, جەتىپ ارتىلادى. وكىنىشتىسى, وسىندايدا دارىگەرلەر دە سىر­قات­تىڭ ناقتى نەدەن تۋىنداعانىن ءداپ باسىپ, شورت كەسىپ بايلام جاساي المايدى.

اشىق اقپاراتتاردا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىنداعى كوفەين ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, فيزيكالىق قابىلەتىن ىنتالاندىرادى دەپ جارنامالانادى. ال شىن مانىندە گازدى نەمەسە گازسىز, قۇرامىندا قانت نەمەسە ءتاتتى زاتتەكتەر, ءشوپ سىعىندىسى, تاۋرين, امين قىشقىلدارى بار بۇل سۋسىندار اعزاعا كوفەين, قانت جانە باسقا دا زياندى قوسپالار ارقىلى كەرى اسەر ەتەدى. ەنەرگەتيكتى الكوگولدى ىشىمدىكتەرمەن ارالاستىرىپ تۇتىنعان كەزدە نەمەسە شامادان تىس, ۇنەمى پايدالانعاننىڭ سالدارى جۇرەك جانە جۇيكە اۋرۋلارىن تۋدىرۋى ىقتيمال. سول ءۇشىن دە وندىرۋشىلەر سۋسىن قالبىرىنا كۇنىنە ەكى قۇتىدان ارتىق پايدالانۋعا بولمايتىنىن, جۇكتى ايەلدەرگە, 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا, جۇرەك اۋرۋىنا شالدىققاندارعا, قان قىسىمى جوعارىلارعا جانە سۋسامىر, كوفەينگە اللەرگياسى بار سىرقات ادامدارعا تۇتىنباۋعا كەڭەس بەرەتىنىن جازعان. سول سەكىلدى سپورتشىلاردى جاتتىعۋ كەزىندە پايدالانباۋعا شاقىرعان. ءتۇسىنىپ تۇرعاندارىڭىزداي, كاسىپكەرلەر كەڭەس بەرۋمەن شەكتەلەدى, تىيىم سالمايدى نەمەسە تىيىم سالۋعا قۇقى جوق.

امەريكالىق پەدياتريا اكادەمياسى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ جۇرەك-قان تامىرلارىنا, جۇيكە جۇيەسىنە زيا­نىن ەسكەرىپ, جاسوسپىرىمدەردىڭ پايدالانباۋىنا كەڭەس بەرەدى. ول از دەسەڭىز, مەريلەند شتاتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ۇنەمى پايدالاناتىن جاستار مەن ەسىرتكى پايدالاناتىنداردىڭ اراسىندا بايلانىس بارىن انىقتاعان. كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار مەملەكەت, اسىرەسە رەسەي مەن اقش-تا سەرگىتكىش سۋسىنداردى كوپ مولشەردە پايدالانۋدىڭ سالدارىنان ستۋدەنتتەردىڭ مەزگىلسىز قازاعا ۇشىراۋى جيىلەگەن. 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان اقش-تىڭ كەيبىر شتاتتارى قۇرامىندا كوفەينى بار ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇگەل دۇكەن سورەلەرىنەن الىپ, ساتۋعا تىيىم سالدى. ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تاسىمالداۋعا, ساتۋعا شەكتەۋ قويىلعان. 2018 جىلى رەسەيدىڭ كەيبىر وبلىستارى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كامەلەتكە تولماعاندارعا ساتۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. زاڭ تالاپتارىن بۇزعان ازاماتتارعا تاعايىندالعان ايىپپۇلدىڭ كولەمى دە اجەپتاۋىر. جەكە باسىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاعان كاسىپكەرلەر قوماقتى ايىپپۇل تولەگەننەن زاڭدى ساق­تاۋعا تىرىساتىنى انىق. كورشى وزبەك­ستاندا دا 2018 جىلدان باستاپ ەنەر­گەتيكالىق سۋسىنداردى كامەلەتكە تولماعاندارعا ساتۋعا جانە جارنامالاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان.

بىلە بىلسەڭىزدەر, وسى ۇتىمدى باستامالاردان ءبىز دە قۇر قالعان جوقپىز. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا ۇكىمەتكە ەلىمىزدە كامەلەتكە تولماعاندارعا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى تاپسىرعان. ازىرگە ءبىز ەنەر­گەتيكالىق سۋسىندارعا قاتىستى تالاپتار كۇشەيىپ, بالالاردىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ وتىرعان اتا-انالاردىڭ كوپتەن كۇتكەن شەشىمى قابىلدانار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. باسقا نە شارا, قولدان كەلەتىنى – وسى.

حۇسايىن قورازباەۆ,

جۋرناليست

قىزىلوردا