ءوز زامانىندا اتاق-داڭقى اسقاقتاعان, كەۋدەسىنە ادال ەڭبەگىنىڭ قايتارىمىنداي التىن جۇلدىز قاداعان ءمانتاي الكەباەۆتىڭ ەسىمىن قازىر كىم ءبىلىپ جاتىر. ولقىلىق پا – ولقىلىق. جوق ىزدەگەن جولاۋشىداي وتكەننىڭ ءومىر ساباقتارىنان ەلىمىزدىڭ ابزال ازاماتتارىنىڭ ەرلىك داستانىن ەجىكتەي وقىساڭىز, مەنمۇندالاپ تۇراتىن-اق ەسىم.
ءمانتاي سارسەن ۇلى بۇرىنعى كوكشەتاۋ اۋدانىنا قاراستى شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا باراتاي اۋىلىنىڭ تۋماسى ەكەن. ەڭبەك الىپپەسىن 1951 جىلى قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەگەن ون بەس جاسىندا وسى اۋدانداعى №111 جىلقى زاۋىتىندا جىلقىشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ باستاعان. جاس بالاعا جەلمەن جارىسقان جىلقى باعۋ قايدان وڭاي بولسىن. دالا سىرىن دارقان كوكىرەگىنە توقىعان ارىداعى اقساقالدار جىلقىنى جىلقىنىڭ وزىندەي قايراتتى ادام عانا باعادى دەيتىن. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ىشىندەگى تەگەۋرىنى قاتتى, باعۋى مەن بابى شيىرشىق اتقان جىلقى ىشىنە كىرۋى بوزبالانىڭ بوزوكپە ەمەستىگىن اڭعارتسا كەرەك. 1956 جىلى جيىرماعا تولعان ءمانتاي سول ۋاقىتتا ەكىنشى تىڭ اتالىپ, ەلدىڭ ءبارى جاپپاي ءيىنىن يلەپ جاتقان قويشىنىڭ قۇتتى تاياعىن قولىنا ۇستايدى. تەگىن تاڭداۋ ەمەس ەدى. ويتكەنى اكەسى سارسەن دە قويشى بولعان.
– ءمانتاي سارسەن ۇلىن جاقسى بىلەمىن. ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن دە, اجارلى ازاماتتىق بەينەسىن دە, كىسىلىك قاسيەتتەرىن دە, – دەيدى باراتاي اۋىلىنىڭ تۋماسى, بۇگىندە كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ. – باراتايدىڭ ارعى بەتىندە ۇيىسا وسكەن قالىڭ قايىڭ شوقتارىنىڭ باۋىرىندا اتا قونىستارىنان قالعان بەلگى ءالى جاتىر. الكەباي اۋلەتىنىڭ جۇرتى. ءمانتايدىڭ اكەسى سارسەننىڭ ەڭبەك دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن جانسەبىل ادام بولعاندىعىن, ورتاق ىستەن ءبىر ءسات باس تارتىپ كورمەگەن قوعامدىق جۇمىسقا جاناشىرلىعىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ كونەكوز قاريالارى ادەمى اڭىز قىلىپ ايتاتىن. ءتىپتى, كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە سارسەن اتامىز مايداننان برونمەن بوساتىلعان. ول ۋاقىتتا برون اسكەري زاۋىتتىڭ ماماندارىنا, ءىرى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرگە بەرىلسە كەرەك قوي. ال قويشىعا برون بەرىلۋى – كەزدەسە بەرمەيتىن جاي. سوعان قاراعاندا, قان مايدانعا قاجەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرىپ, قوي باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ, يگىلىكتىڭ يەسى بولىپ وتىرعان سارسەن اتامىزدىڭ ەڭبەگىن باعالاعان عوي. ال ءمانتاي اعا زامانىندا اتاق-ابىرويى اسپانداپ تۇرعان شاعىندا ەشقاشان اسىپ-تاسپاعان, ماقتانۋدى بىلمەيتىن مارقاسقا ەدى. بار بىلەرى – ەل قامىن ويلاۋ. وسىنداي ازاماتتاردىڭ ەرلىككە تولى عۇمىرىن قايتا جاڭعىرتۋ, ەسىمدەرىن ۇمىتپايتىنداي شارالار قاراستىرۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى.
كوكشەتاۋ قالاسىنان تاياقتاستام جەردەگى ۇيالى اۋىلىندا شوپاننىڭ اعا كومەكشىسى بولىپ قوي باعۋدى قولعا العان ءمانتاي سارسەن ۇلى ارادا از ۋاقىت وتكەن سوڭ تىندىرىمدى ەڭبەگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ءوزى دە جەكە وتار الىپ, اعا قويشى اتانادى. قازىرگى كۇنى عوي ەڭبەكتىڭ قادىرىن ەلەپ-ەكشەي بەرمەيتىن بىرەۋلەر, قۇداي-اۋ, اعا قويشىلىق تا ايتۋعا تۇراتىن لاۋازىم بولىپ پا دەپ ويلاۋى مۇمكىن. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بار شارۋاشىلىق بەتىنە قاراپ وتىرعان ءبىر وتار قويدى جوپشەڭدى كىسىگە سەنىپ تاپسىرا قويماعان ەكەن. ويتكەنى ول دەگەنىڭىز – كۇللى شارۋاشىلىقتىڭ ورتاق تابىسىنا قوسىلاتىن قوماقتى ۇلەس.
قوي باعۋ تاڭسىق ءىس ەمەس ەدى. اكەسى دە قوي باققان, مال جايىن جاقسى بىلەتىن ءمانتاي سارسەن ۇلى 1964 جىلى وتارىنداعى 2 217 قويدىڭ ارقايسىسىنان 7,1 كگ ءجۇن قىرىقتى. وسى كورسەتكىشتى باعامداۋ ءۇشىن كونە گازەت تىگىندىلەرىن, وتكەن زامانداعى قويشىلاردىڭ ەڭبەگىن قاۋجايتىن ەستەلىكتەردى ءسۇزىپ, سارالادىق. كەيدە 2,5-3 كيلودان ءجۇن قىرىققاندار بولعان ەكەن. بالكىم بۇل – ورتا, ايتپەسە ورتادان تومەن كورسەتكىش. ءار قويدان 4-5 كگ ءجۇن قىرقۋ – كەز كەلگەن قويشىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن سىباعا. ال 7 كيلودان اسىرىپ ءجۇن قىرقۋ – ەرەن جۇيرىكتىڭ عانا شىعانداي شاپقاندا قول جەتكىزەتىن كورسەتكىشى.
ءوز ىسىنە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ءمانتاي سارسەن ۇلى 1965 جىلى ءوزىنىڭ العاشقى رەكوردتىق كورسەتكىشىن جاڭعىرتىپ, وتارىنداعى ءار باستان 7,8 كيلودان ءجۇن قىرقادى. ءدال وسى داۋىردەگى ستاتيستيكانىڭ قاساڭ تىلىمەن ورنەكتەيتىن بولساق, قىرقىلعان جۇننەن تۇپ-تۋرا مىڭ دانا ەرلەر كوستيۋمىن تىگۋگە بولادى ەكەن. ءبىر وتار قويدىڭ جۇنىنەن – مىڭ كوستيۋم. مىنە, وسى تابىسى ءۇشىن ءمانتاي الكەباەۆ كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋىمىنىڭ جارلىعىمەن 1966 جىلدىڭ 22 ناۋرىز كۇنى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانىپ, كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز قادادى. التىن جۇلدىز بار مۇراتىن ادال ەڭبەكتەن تاپقان ادال جۇرەكتى, قاراپايىم قويشىنىڭ كەۋدەسىندە كۇن نۇرىنداي جارقىراپ, شۋاعىن توگىپ تۇردى. ءوزى دە التىن جۇلدىزعا لايىق پاراساتى مەن كىسىلىگى مول جان ەدى. ءبىر قىزىعى, ەڭبەك ەرى اتانىپ, داڭقى اسپانداپ تۇرعاندا ءمانتاي سارسەن ۇلى نەبارى وتىز جاستا عانا ەكەن. وتىزىندا وردا بۇزىپ, اسقار تاۋداي اتاققا شىعۋى, ابىروي ارقالاۋى عاجاپ كورىنىس ەمەس پە؟
ءار جىل سايىن تاماشا تابىستارعا جەتىپ جاتقان تاياعى قۇتتى قويشىنىڭ ابىرويى ودان ءارى اسپانداي بەردى. التىن جۇلدىزدىڭ جانىنا لەنين, قۇرمەت بەلگىسى وردەندەرى مەن الدەنەشە مەدال تاعىلدى. 1963 جىلى ءمانتاي اعا قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ەل سەنىم ارتقان, ءۇمىت ەتكەن ەڭبەك ەرى قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا بىلەك سىبانا كىرىستى. بۇل كەزدە قولىنان قوي باعۋ عانا ەمەس, حالىقپەن تىلدەسۋ, ۇلكەن ىستەرگە ۇيىمداستىرا ءبىلۋ قابىلەتى مول ءمانتاي سارسەن ۇلى بولىمشە مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان ەدى. وسى جىلدارى بۇرىن جۇرگىزىلمەگەن اۆتوبۋس جۇرگىزىلدى, اۋىل تۇرعىندارىنا مادەني قىزمەت كورسەتەتىن كەڭ دە جارىق كلۋب ءۇيى سالىندى. باستاۋىش ءبىلىم وشاعى ورتالاۋ مەكتەپكە اينالدى.
– ءمانتاي اعا كەڭ جۇرەكتى, ابزال نيەتتى ازامات ەدى. ول كەزدە اۋىل ادامدارىنىڭ مۇقتاجى تاۋسىلعان با؟ ءوتىنىش ايتا كەلگەندەردىڭ ەشقايسىسىن قۇر جىبەرگەن كىسى ەمەس, – دەيدى ەل اعاسى امانگەلدى اقانوۆ. – كوزىمىز كورگەن سوڭ ايتامىز, ءوزىمىز دە سول كىسىنىڭ ءتالىمدى تاربيەسىن ۇقتىق. جارىقتىق, ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادام ەدى. تاپسىرىلعان ءىستى تاپ-تۇيناقتاي قىلىپ اتقاراتىن. ءتىپتى, سول كەزدە ءمانتاي سارسەن ۇلى ىستەگەن ءىستى تەكسەرۋدىڭ دە ەش قاجەتى جوق دەيتۇعىن پىكىر ءجيى ايتىلۋشى ەدى. ويتكەنى باستاعان ءىسىن جەرىنە جەتكىزە اتقارۋ – ول كىسىنىڭ سۇيەگىنە بىتكەن داعدى.
ابزال اعا وسى اۋىلداعى تاعدىردىڭ جازۋىمەن جەتىم قالعان بالالاردى بالالار ۇيىنە جىبەرمەي, باۋىرىنا باسىپ ءوزى باققان ەكەن. ءوز پەرزەنتتەرىنەن كەم كورمەگەن. ءتىپتى, كەيىن الگى بالالار ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ازامات اتانعاندا دا قامقورلىعىنان قاعىس قالدىرماعان.
ەڭبەگى اڭىزعا اينالعان, كىسىلىك كەلبەتى, ادامگەرشىلىك قاسيەتى كەيىنگى جاستىڭ تەمىرقازىق نىساناسى بولعان ءمانتاي سارسەن ۇلى نەبارى 59 جاسىندا ومىردەن وزعان. از عۇمىر ەڭبەكپەن جازىلعان ونەگەلى شەجىرەگە تولى.
زامانىندا كورنەكتى قالامگەر, جەرلەسىمىز ەستاي اعا مىرزاحمەتوۆ تە «تىنىمسىز جىگىت» دەپ اتالاتىن كوركەم اڭگىمەگە بەرگىسىز وچەرك جازعان ەكەن. جازۋشى ءوز دۇنيەسىندە ەڭبەك ەرىنىڭ قول جەتكەن تابىستارىمەن قوسا, ىشكى جان-دۇنيەسىنىڭ, رۋحاني الەمىنىڭ تاڭنىڭ مولدىرەگەن شىعىنداي تازالىعىن دا قوسا ءورىپتى. بالكىم, ەرلىك ءىس رۋحى بيىك, جانى تازا ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شىعار.
ارادا جىلىستاپ جىلدار ءوتتى. ءبىر كەزدە ەسىمى ەلگە ءمالىم بولعان ەڭبەك ەرى تۋرالى ءتىس جارىپ ايتىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. ەلەنبەدى. قاپىلعان تىرلىكتىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ وتكەننەن وگەيسىرەپ بارا جاتقان سوڭ قارىمتاسىن قايتارار ءبىر ۇسىنىس ايتالىق. ءمانتايداي ەسىل ەردىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە ساقتاۋ ءۇشىن ءوزى جان اياماي ەڭبەك ەتىپ, ماڭدايىنىڭ تەرى سىڭگەن زەرەندىدە ءبىر شاراسىن قاراستىرسا, ەردىڭ ارۋاعى دا ريزا, ەلىنىڭ ەڭسەسى دە بيىك بولار ەدى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
