ونەردەگى دەگۋمانيزاتسيانىڭ نەگىزگى سيپاتىنىڭ ءبىرى – تۇسىنىكسىزدىك. قۇرالى – ابستراكتسيا. ايتالىق, الفرەد مانيسيرەردىڭ «مينۋس ون ەكى گرادۋس» كارتيناسى – ءپىشىنسىز جاسىل-كۇلگىن جانە قارا داقتار اياسىنداعى سارى شارشىلار مەن ءۇشبۇرىشتاردىڭ جيىنتىعى. ميكروسكوپ استىنداعى توپىراق قۇرىلىمىنا ۇقساس «سولتۇستىك-باتىس اعىسى» كارتيناسى دا وسى ىڭعايدا سالىنعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل باعىتتا قالام تەربەيتىن اۆتورلار ادام بولمىسى مەن كوزقاراسىنان سانالى تۇردە باس تارتادى. رافاەل البەرتيدىڭ «مiss X» ولەڭىندە ەشقانداي جەكە قاسىرەت كورىنبەيدى. «كۇن ەلەكتروشوكەردەن ءولدى. اي كۇيىپ كەتتى» دەپ اياقتالاتىن «قىزىق» شىعارماسىندا قايعى اۆتوردىڭ وزىندە ەمەس, وبەكتىلەردە. ال يتاليا اقىنى فيليپپو مارينەتتي فۋتۋريستىك مانيفەستىندە مىناداي مالىمدەمە جاسايدى: ء«بىز ءۇشىن ادامنىڭ ازاپ شەگۋى قىسقا تۇيىقتالۋدان كەيىنگى شامنىڭ ازاپ شەگۋىنەن ارتىق ەمەس».
ال ءحىح عاسىرعا دەيىن كوركەم ونەر ءومىر شىندىعىنان ەشقاشان الىس كەتپەدى دەپ ايتا الامىز. قالام يەلەرىنىڭ نەگىزگى نىساناسى ادامنىڭ ءوزى بولدى. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق, سول داۋىردەگى رومانتيزم مەن ءناتۋراليزمدى اسقان شىنايىلىق بايلانىستىرادى. مۇنداي ونەر تۋىندىلارىنان ءلاززات الۋ ءۇشىن اكادەميالىق ءبىلىم مەن شىعارماشىلىق كوزقاراستىڭ بولۋى مىندەتتى ەمەس. بار بولعانى قاراپايىم قابىلداۋ مەن سەزىمتالدىعىڭىز جەتكىلىكتى. وسى رەتتە ءحىح عاسىر ونەر تۋىندىلارىنىڭ بۇقارا اراسىندا نەلىكتەن سونشا تانىمال بولعانىن تۇسىنۋگە بولادى. ول قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولدى.
ەندىگى جەردە ەستەتيكانىڭ نەگىزگى كاتەگورياسى – ونەردىڭ حالىقتىعى تۋراسىندا وي قوزعاپ كورەيىك. راس, قالىڭ بۇقارا ونەردى تۇسىنىكتى فورمادا عانا قابىلداي الادى. ونى ول ءۇشىن ايىپتاي بەرۋگە بولمايدى. سايىپ كەلگەندە ونەر اۆتور ءۇشىن ەمەس, حالىق ءۇشىن جاسالادى. وسى ءبىر ويىمىزدى الەكسەي تولستويدىڭ مىنا سوزىمەن قۋاتتاي الامىز. ول ايتادى: ء«سىزدى, جازۋشىنى, ەلسىز ارالعا تاستاپ كەتتى دەلىك. ماسەلەن, سوڭعى كۇنىڭىزگە دەيىن ادام بالاسىن كورمەيتىنىڭىزگە جانە جازعانىڭىزدىڭ ەشقايسىسى جارىق كورمەيتىنىنە سەنىمدىسىز دەلىك. ءسىز سوندا دا رومان, دراما نەمەسە ولەڭ جازاسىز با؟». جاۋاپتى سۇراق قويۋشىنىڭ ءوزى بەرەدى: «ارينە, جازبايسىز, ويتكەنى شىعارماشىلىق ءۇشىن كەرەك ەكىنشى پوليۋس – وقىرمان». سول سەبەپتى اۆتور قاۋىمىنىڭ اۋزىندا ءجيى جۇرەتىن «تۇسىنبەسەڭ, وزىڭنەن كور» «كونتسەپتسياسىنىڭ» تىم وداعاي تۇسىنىك ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى.
«اقيقات – قاشاندا قاراپايىم, وتىرىك – قاشاندا كۇردەلى», دەيدى لەۆ تولستوي. قادىرلى وقىرمان, مۇنداعى «قاراپايىم» ءسوزىن «قارابايىر» سوزىمەن شاتاستىرىپ الماساڭىز ەكەن. سەبەبى ەكەۋى ەكى ءتۇرلى ۇعىم. قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ بارلىعى قاراپايىم تىلدە. ونى جەتىدەگى بالا وقىسا دا, جەتپىستەگى دانا وقىسا دا ءوز دەڭگەيىنە ساي قابىلداۋ ۇدەرىسى جۇرە بەرەدى. جالپى العاندا ادامزات تاريحىنداعى عىلىمي تەحنيكالىق ۇدەرىس كۇندەلىكتى وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىرعانىمەن, ادامشىلىقتىڭ التىن كۇمبەزى قاشاندا ءبىر مەكەنجايدا. «قاعيدا, شاريعاتى وزگەرسە دە, تاعريف اللا ەش جەردە وزگەرمەدى» دەيتىن ابايدىڭ تۇعىرلى تۇجىرىمى وسىنى دالەلدەيدى.
ال ادەبيەتتانۋشى يۋري بورەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇلعانىڭ گۋمانيستىك باعىت-باعداردان جانە ءوزىن-ءوزى باعالاۋدان تىس ءوسۋى قوعامنىڭ, ادامنىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلىپ, قورقىنىشتى قۇبىلىسقا اينالادى. حاراكتەردىڭ وزىمشىلدىك نەگىزدە عانا دامۋى ادامداعى بۇكىل ادامي قۇندىلىقتىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. بۇعان م.بۋلگاكوۆتىڭ «يت جۇرەگى», امەريكالىق فانتاست د.شەلينگتىڭ «تاڭعاجايىپ بالا» شىعارمالارى دالەل.
قوش, كوركەم ونەردەگى دەگۋمانيزاتسيانىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ياكي قاۋىپسىز ەكەنىن وقىرمان ساناسىنا قالدىرامىز. ال ءبىز ويىمىزدى تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ «ساۋال» اتتى ولەڭىمەن قورىتقىمىز كەلەدى. وندا «جول ۇستىندە ب ۇلىك سالىپ, شىرقىراپ», بوي بەرمەي جاتقان تەنتەك بالاسىن اناسى ءوز بەتىنشە تۇرعان اقىندى كورسەتىپ, «جىلاعانىڭدى قويماساڭ, انا كوكە الىپ كەتەدى» دەپ قورقىتادى.
«ۋاقىتتان, وسى ومىردەن جارالعان,
بۇل ساۋالعا جاۋاپتى مەن تابا المان:
نەگە بىزدەر, نەگە بىزدەر ادامدى
تۋماي جاتىپ قورقىتامىز ادامنان؟..»
