ۇرىپ-سوعۋدى تىيۋ باپتارى قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلەدى
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» نەگىزگى زاڭ جوباسى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ىلەسپە زاڭ جوباسى جونىندە ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا بايانداما جاسادى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوبالارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بارلىق ازاماتتىڭ, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەلدەردىڭ, بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيى قوعامداعى ايەلدەردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگى, قۇقىقتىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىمەن ولشەنەتىنىنە ءمان بەرىپ, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس جولىندا جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جانە ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالاردى قابىلداۋدى ايقىندادى. وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جولىندا زاڭ ۇستەمدىگى جانە ءتارتىپ قاعيداتى ءبىزدىڭ ەڭ باستى باعدارىمىز بولۋى شارت», دەدى ول.
دەپۋتاتتاردىڭ زاڭنامالىق باستامالارىنا توقتالعان جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ەلىمىزدە 2020 جىلدان بەرى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس جولىندا جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پوليتسيانىڭ ءتيىستى بولىمشەلەرىنىڭ شتاتتىق سانى ارتىپ, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ىستەرىن قاراۋ ءۇشىن تەرگەۋشى-ايەل ماماندىعى ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. زاڭناماداعى سوڭعى تۇزەتۋلەرگە سايكەس, ەندى مۇنداي قىلمىستار تەك جابىرلەنۋشى ارىزىنىڭ نەگىزىندە ەمەس, كۋاگەرلەردىڭ, كورشىلەردىڭ مالىمەتى, بەينەكامەرالاردىڭ جازباسى ت.ب. نەگىزدە انىقتالادى. «بۇدان بولەك, قازىر ءبىر رەت ىمىراعا كەلگەن تاراپتاردىڭ كەيىن قايتا تاتۋلاسۋىنا جول بەرىلمەيدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. بىراق وسىعان قاراماستان, زورلىق-زومبىلىقتىڭ تولاستاماۋى ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ زاڭناماسىن قاتاڭداتۋمەن بىرگە, قوعامدا قىلمىسقا مۇلدەم توزبەۋشىلىك قاعيداتى, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ قاتاڭ ساقتالۋى دارىپتەلىپ, ناسيحاتتالۋىن قاجەت ەتەدى», دەدى دەپۋتات.
ج.سۇلەيمەنوۆا بۇگىنگى زاڭنامالىق وزگەرىستەر 5 باعىتتى قامتيتىنىن ايتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – زورلىق-زومبىلىققا, باسقا دا قاتىگەزدىككە نەمەسە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن قورلاۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا بىرقاتار نورما قاراستىرىلعان: اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە بولعان دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ, ۇرىپ-سوعۋ باپتارى كريميناليزاتسيالانىپ, قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلىپ وتىر.
ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن قانداي جازا مەرزىمدەرى جانە ايىپپۇلدار كوزدەلگەنىنە نازار اۋدارعان دەپۋتات زاڭ جوبالارىنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىسىنە توقتالدى. «بۇل باپتار تەك ايەل نەمەسە بالا قۇقىعىن قورعاۋ ەمەس, قۇقىعى بۇزىلعان, دەنساۋلىقتارىنا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرىلگەن جانە ۇرىپ-سوعۋعا تاپ بولعان بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالادى. نەگىزگى ماقسات – قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بولماۋى ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ. جاڭا رەداكتسيادا دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار دەنساۋلىققا قاساقانا ورتاشا زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن 2 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن», دەدى دەپۋتات.
بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا 2 جاڭا نورما قاراستىرىلىپ, جاڭا رەداكتسيادا پەدوفيليا, سونىمەن بىرگە كامەلەتكە تولماعان بالانى ولتىرگەنى ءۇشىن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلەدى. «ازاپتاۋعا بايلانىستى نورما جاڭا قۇرامدا قاراستىرىلدى, جاڭا رەداكتسيادا ازاپتاۋ ءۇشىن 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىسقا جەگۋ نە 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلدى», دەدى ول.
ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن وتباسىندا ويران سالعان ازاماتتىڭ باسقا تۇرعىن ءۇيى بولسا, ونىڭ جابىرلەنۋشىمەن بىرگە تۇرۋىنا سوت ارقىلى تىيىم سالاتىن نورما بولعان, بىراق ول جۇمىس ىستەمەگەن ەدى. جاڭا رەداكتسيادا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ادامدى قورعاۋ ءۇشىن سوت ەرەكشە جاعدايلاردا وتباسىندا جانجال شىعارىپ, قۇقىق بۇزعان ادامدى بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جارىمەن, بالا-شاعاسىمەن بىرگە تۇرۋىنا تىيىم سالۋ تۇرىندەگى قۇقىقتىق ىقپال ەتۋ شاراسىن قولدانۋعا قۇقىلى.
بالالار قاۋىپسىزدىگىنە باسىمدىق بەرىلەدى
قىلمىستىق كودەكسكە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ بويىنشا نورما ەنگىزىلىپ وتىر. ولار – سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋ جانە ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋ. مىسالى, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن «سيني كيت» سەكىلدى ويىندار الەۋمەتتىك جەلىلەردە چەللەندج رەتىندە تاراعانى بەلگىلى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سۋيتسيدكە يتەرمەلەگەنى ءۇشىن 5 جىلدان 9 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان. ال ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن 200 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل تۇرىندە جاڭا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلىپ جاتىر.
ءۇشىنشى تۇزەتۋ – ينتەرناتتىق ۇيىمداردا تۇراتىن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى. ج.سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ينتەرناتتىق ۇيىمداردىڭ ەكى ءتۇرى بار: جابىق ينتەرنات ۇيىمدارى, وعان بالالار ۇيلەرى دە كىرەدى جانە ارنايى الەۋمەتتىك-مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمدار. قازىر ولاردى باقىلاۋ الدىمەن ارنايى جوسپارلاۋ, حابارلاما بەرۋ, سوسىن بارىپ تەكسەرۋ جولىمەن جۇزەگە اسادى. ء«بىزدىڭ ۇسىنىسىمىز مىناداي: باقىلاۋ سۋبەكتىسىن الدىن الا حاباردار ەتپەي, بارلىق ۇلگىدەگى جانە نىسانداعى بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتاردا كەز-كەلگەن ۋاقىتتا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزۋ كەرەك. مونيتورينگ جانە الدىن الا ارالاسۋ, ەسكەرتۋسىز تەكسەرۋلەر جۇيەسىن ەنگىزۋ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ جاعدايلارىن دەر كەزىندە انىقتاۋعا جانە ۋاقتىلى كومەك قولداۋ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بالالارعا ارنايى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى مىندەتتى ليتسەنزيالاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ-ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن ۇيىمداردى, ياعني بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرى, جالپى لاگەرلەرىنە مىندەتتى ليتسەنزيالاۋ نورمالارى ۇسىنىلدى», دەدى ول.
ءتورتىنشى تۇزەتۋ بويىنشا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردى قورعاۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا تۇرمىستىق جاعدايى اۋىر وتباسىلاردى ەرتە انىقتاۋ بويىنشا ءموبيلدى توپتاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى شارالار كەشەنى قاراستىرىلعان. دەپۋتات مەملەكەتتىك وتباسىلىق ساياسات سالاسىنداعى شارالاردى, ونىڭ ىشىندە نەكەنى جانە وتباسىلىق قاتىناستاردى ساقتاۋ, وتباسىلىق جانجالداردى شەشۋ, ومىردە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلاردى جان-جاقتى قولداۋ, وتباسىلارعا الەۋمەتتىك, زاڭدىق جانە پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋ, جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسەتىن, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسىن جۇزەگە اسىراتىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى قۇرىلاتىنىن ايتتى.
بەسىنشى تۇزەتۋ بويىنشا باستى نازار اۋداراتىن ماسەلە – جاڭا زاڭ شاڭىراقتى شايقالتۋعا ەمەس, وتباسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. ء«بىزدى ۇلت رەتىندە ساقتايتىن, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اقپاراتتىق تاسقىنى مەن جاھاندانۋدىڭ تەپكىنىنە توتەپ بەرەتىن, وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ارتتىراتىن تەمىرقازىق ۇستانىمداردى نىعايتىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە توزبەۋشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋىمىز شارت. وتباسىلىق ءۆانداليزمدى بولدىرماۋدى قوعامنىڭ مورالدىق جانە ەتيكالىق قاعيداتى رەتىندە ساناعا ءسىڭىرۋىمىز قاجەت», دەدى.
ج.سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ, ساقتاۋ, نىعايتۋ جانە دامىتۋ, سونداي-اق ۇلتتىق جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى بويلارىنا سىڭىرە وتىرىپ, بالالاردى ادامگەرشىلىككە باۋلىپ, سۇيىسپەنشىلىككە, ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن نەكە-وتباسى زاڭناماسىنىڭ قاعيداتتارىن بەكىتۋ ۇسىنىلادى. «وسى جەردە نازار اۋداراتىن ءبىر دۇنيە بار. ءبىز زاڭ جوباسىن قابىلدار ساتتە, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اسىرەسە تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. اسىرەسە بالا تاربيەسىندە. مىسالى, اكەنىڭ سۇسى بولادى. ونىڭ بالانىڭ بولاشاعىن ويلاعان «تاك-تاگىن» ەرتەڭ زورلىق-زومبىلىق دەپ قابىلداۋعا جول بەرمەگەنىمىز ابزال. اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى جانجالدى ۋشىقتىرماۋدىڭ جولىن قاراستىرعان ءجون. قانداي اتا-انا دا بالاسىن جاقسى بولسىن دەيدى, ءوزى جەتپەگەن بيىككە ونىڭ شىققانىن قالايدى. ارينە, كەيدە ءسال ارتىق كەتۋى دە مۇمكىن. بىراق ونىڭ جاناشىرلىقتان تۋعان ارەكەت ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال. جالپى, جانجال بولعان كەزدە ەكى جاقتى مەيلىنشە جاراستىرۋدى ويلاپ, ءوزارا تۇسىنىسەتىن مۇمكىندىك قالدىرعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. سوندا ءار بالا ءوز شاڭىراعىندا, اكە-شەشەسىنىڭ قاسىندا ءوسىپ, جەتىمدەر ءۇيى ازايار ەدى», دەدى ول. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىن شەشۋ قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەتىنىن ايتقان دەپۋتات جازانىڭ قاتاڭدىعى جانە ودان بۇلتارۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋى كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىنىن, دەگەنمەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ ماسەلەسىندە تەك زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ كوزقاراسى, مورالدىق ۇستانىمى دا وزگەرۋى قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
اقپارات قولجەتىمدىلىگىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋ قاجەت
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ جانە قوعامدىق قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالىپ, قۇجات جونىندە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى دانيار قادىروۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ جوباسىن جاساۋعا وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىسقان, 3 كودەكسكە جانە 2 زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋ كوزدەلىپ وتىر. ماقساتى – ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ.
«ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا كەڭىنەن قول جەتكىزۋى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس پەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ پريزماسىندا وتە وزەكتى ەكەنى انىق. زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىك سەكتوردا «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭدى ءجيى جانە جۇيەلى بۇزۋعا جول بەرمەۋ; مەملەكەتتىك ورگاندار رەسمي اقپاراتتى پرواكتيۆتى تۇردە جاريا ەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ; مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان», دەگەن ول وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن ۇسىنىستاردى اتادى.
ول زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىپ, ارنايى «قۇپيا» گريفتەردى ەسەپكە الماعاندا, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى بارلىق اقپاراتتى اشىق دەپ ايقىنداۋدى ۇسىندى. «بۇل رەتتە, زاڭ جوباسىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراتىلۋى شەكتەۋلى اقپاراتتى تەك بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جانە قۇجاتتىڭ ءبىر بولىگىنە عانا قولدانا الادى. مەملەكەتتىك ورگاندار, بەلگىلەنگەن بىرىڭعاي تىزبەگە سايكەس اشىق دەرەكتەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. وسى بىرىڭعاي تىزبەدەن تىس اقپاراتتى, ازاماتتاردان سۇراتۋ ءتۇسۋىن كۇتپەي, پرواكتيۆتى بەلسەندى تۇردە جاريا ەتىپ وتىرۋ ۇسىنىلادى», دەدى ول.
د.قادىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىندا ۋاكىلەتتى ورگان بولا تۇرا, مينيسترلىكتىڭ ونى باقىلاۋ وكىلەتتىگى جوق. جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ پەن شاعىمداردى تالداۋ ناتيجەسى دە ازاماتتار مەن جۋرناليستەر مەملەكەتتىك ورگانداردان قاجەتتى اقپاراتتى الا الماۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەتىنىن جەتكىزدى. وسىعان وراي مينيسترلىككە ءتيىستى قۇزىرەت بەرىپ, اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى ەنگىزۋدى ۇسىندى.
«باقىلاۋ توقسانىنا ءبىر رەت, باقىلاۋ سۋبەكتىسىنە بارماي پروفيلاكتيكالىق تۇردە جۇرگىزىلەدى. قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بولعان جاعدايدا ولاردى جويۋ تۋرالى ۇسىنىم جىبەرىلەدى», دەگەن ول كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك تە كوزدەلەتىنىن ايتىپ ءوتتى.
سونىمەن بىرگە جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيسترلەر كابينەتى اراسىنداعى اۆياتسيالىق ىزدەستىرۋ جانە قۇتقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى حالىقارالىق قۇرامداستىرىلعان جۇك تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى دا تالقىلاندى. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ بايانداما جاسادى.
