«مەن رەسەيدە, استراحان وبلىسى, كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ اۋلى التىنجاردا تۋعانمىن. شەكارانىڭ بەرگى جاعىندا بۇرىنعى تەڭىز اۋدانى, قازىر قۇرمانعازى اۋدانى», دەپ ءسوزىن ارىدەن باستادى كورشىم.
قۋانىش قالي ۇلى 7–8 سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەندە 10-سىنىپتىڭ ەسەپتەرىن ەمىن-ەركىن شىعارادى ەكەن. وقۋشىنىڭ جوعارى ماتەماتيكاعا قۇمارلىعىن بايقاعان اسكەري كوميسسارياتتاعىلار وعان ماسكەۋگە شەكارا ۋچيليششەسىنە بارۋعا ۇسىنىس جاسايدى. الماتىدا دا شەكاراشىلار دايارلايتىن وقۋ ورنى بارىن بىلگەن بالا قۋانىش بىردەن «الماتىعا بارايىن» دەيدى. الايدا كوميسسارياتتاعىلار «ول – باسقا رەسپۋبليكا, تەك رەسەيگە تاپسىراسىڭ» دەيدى.
«وقۋعا ءتۇسۋ ماعان ەش قيىندىق تۋعىزبادى. اكەم جولىما 60 سوم اقشا بەردى. «قايداسىڭ, ماسكەۋ؟» دەپ تارتىپ وتىردىم. شەكارا ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ شىققان سوڭ, قىزىل تۋلى شىعىس شەكارا وكرۋگىنە, الماتىعا جىبەردى. قازاقستاندا قازاقشا عانا سويلەيتىن شىعار, كىلەڭ قازاقتىڭ ىشىندە بولاتىن شىعارمىن دەپ ەرەكشە سەزىممەن كەلگەنمىن. بىراق ءبارى ورىسشا سويلەيدى ەكەن. ءارى قاراي مەنى قىرعىزستاننىڭ قاراكول (پرجەۆالسكي) شەكاراسىنا جىبەردى. وندا جۇرگەندە ەكى جارىم جىلعا ارنايى تاپسىرمامەن اۋعانستاندا بولسام دا, سول قاراكولدە بولىپ ەسەپتەلدىم. سوسىن زايساندا 11 جىل قىزمەت اتقاردىم. ءار جولى جاڭا جەر. كوبىرەك بىلگىڭ كەلەدى. وسى جەردە ايگۇلدى كەزدەستىردىم. وتباسىن قۇردىم. زايسانداعى قىزمەتىن تاستاپ, ەتەگىمنەن ۇستاپ, سوڭىمنان ەردى», دەپ ول جارىنا سۇيسىنە قاراپ قويدى.
«زايساندا ءجۇرىپ الماتىداعى شەكاراشىلار اكادەمياسىنا ءتۇستىم. سول جەردەن تاجىكستانعا كەتتىم. تاۋلى ايماقتاعى اۋعان – تاجىك شەكاراسىنداعى №19 قازاقستاندىق باتالونعا كوماندير بولدىم. اسكەري ادام وتان قايدا جۇمسايدى, سوندا بارادى. تاجىكستاننان كەلگەن سوڭ, تابيعاتى جايساڭ زايساننان بىردەن قىزىلوردانىڭ كۇنى شىجعىرعان ىستىق قۇمىنا بارىپ تۇستىك. ەگەمەندىك الدىق. قازاقستان ءوز شەكاراسىن قۇردى. بۇرىننان جانقوجا باتىر تۋرالى اڭگىمەلەردى كوپ ەستيتىنمىن. بىراق ەرتەگى, جاي اڭىز شىعار دەپ ويلايتىنمىن. مەن وسى ءوز شەكارامىزدى قۇرۋ بارىسىندا ەجەلگى شەكارانىڭ ىزدەرىن كوردىم. تۋرا قىزىلقۇمدا XVII–XVIII عاسىرلارداعى شەكاراشىلاردىڭ تاڭبالارى تۇر. ادام وشىرەر, ۇمىتتىرار, بىراق جەر ساقتايدى. جانقوجا باتىر سول جەرگە جەرلەنگەن ەكەن. بەلگى كوكتاسى سول شەكارادا تۇر. سول قىزىلقۇم شەكاراسىندا ەلگە جاۋ كىرگەندە بەلگى بەرەتىن, كەزىندە ۇلكەن ەتىپ ۇيگەن, قازىر ءبىراز شوككەن, توبەسىندە اۋزىن جاۋىپ اشاتىن قازاندىعى بار ۇيدەي تاس ءۇيىندىسى بار. شىلىكتىدەگى قاراوبا شەكاراسىندا, قوردايدا دا, ءار 40 شاقىرىم, كەي جەرلەردە ون شاقىرىم سايىن ءدال وسىنداي تاس ۇيىندىلەرى اقتاۋدان اسىپ ءارى قاراي جالعاسىپ جاتىر. شەكارانىڭ ءبىر جەرىنەن جاۋ كىرسە, جاڭاعى ۇيىلگەن تاستىڭ ۇستىنە جيناپ, بەتىن جاۋىپ, سۋ تيگىزبەي ۇنەمى قۇرعاق ۇستايتىن وتىندى تۇتاتاتىن بولعان. كەلەسى بەكەتتەگىلەر ءتۇتىندى كورىپ, ءوز قازاندىعىن تۇتاتادى. وسىلاي ءاپ-ساتتە بۇكىل قازاق اتقا قوناتىن بولعان. اقتاۋدا بەينەۋ جاساعىن قۇردىق. ول جاقتا قورقىت اتا مەن تەمىر بابا كەزدەسىپتى دەگەن اڭىز بار. قورقىت اتا «تەڭىزدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ وتەمىن» دەپ, سۋدىڭ بەتىمەن جۇرەدى. تەمىر بابا «جەتەدى, توقتا!» دەگەنشە, ءاپ-ساتتە ەنى 500 مەتر, ۇزىندىعى 30 شاقىرىم تەڭىزدىڭ ۇستىنەن جول پايدا بولىپتى دەلىنەدى اڭىزدا. سول قورقىت بابا ءجۇرىپ وتكەن جەر – سۋى جوق, نۋى جوق اقتاۋدا, كاسپي تەڭىزىندە, جەر جاناتىنداي ءمۇيىس. كەندىرلى بۇعازىندا دا شەكارا زاستاۆاسىن قۇردىق. ماڭعىستاۋدىڭ قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان شەكاراسىندا «تەمىر بابا» اۋليەنىڭ زيراتى تۇر. قابانباي, بوگەنباي بابالارىمىز قورعاعان شەكارالاردى ءوز كوزىممەن كوردىم, ءوز اياعىممەن باسىپ, ءوز قولىمەن قۇرعان سارداردىڭ ءبىرى بولعانىما قۋانامىن. قارت كاسپي تەڭىز شەكارا ايماعىن دا باسقاردىم. اتىراۋدىڭ 40–50 گرادۋس ىستىعىنان سولتۇستىكتىڭ – 40–50 ايازىنا دا تۇستىك. قازاقستان كەرەمەت جەر عوي. كوگىلدىر كوكتەمى, جايدارلى جازى, قوڭىر كۇزى مەن قاھارلى قىسى ءوز رەتىمەن ءجۇرىپ جاتادى. تاۋ, ورمان, قۇم, ءشول, كول – ءبارى بار. شىعىستان شىعىپ, وڭتۇستىكتەن باستاپ قۇرعان شەكارامىزدى ەگەمەن ەلىمىزدى تۇگەل اينالدىرا وتىرىپ, «ەۋرازيانىڭ جۇرەگى» التايداعى ءبىر جاعى رەسەي, ءبىر جاعى قىتاي, ءبىر جاعى قازاقستان شەكاراسى بولاتىن ەڭ بيىك شىڭ, ءۇش مەملەكەتكە ورتاق بەلۋحاعا اكەلىپ ءوزىمىزدىڭ شەكارامىزدى قۇرىپ, تۋىمىزدى تىكتىك. ماماندىعىمنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ كەرەمەت جەرلەرىن تۇگەل كوردىم. قانشاما اڭىزعا اينالعان تاريحپەن تانىستىم», دەدى قۋانىش قالي ۇلى.
«تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى بار ەلدەر بار. بىراق شەكاراسى جوق. دەمەك ءوز الدىنا ەگەمەن ەمەس. ەگەمەن بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك شەكاراسى مەن ستراتەگيالىق باسقارۋ ورداسى بولۋى كەرەك». كۇندە كورىپ, سويلەسىپ جۇرگەن كورشىمنىڭ اۋزىنان شىققان وسى سوزدەر ويلانتتى. «وردا – اسكەري باسقارۋشىلاردىڭ تۇراعى, ستراتەگيالىق شتاب. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە ءوز ستراتەگيالىق وردامىز بار. ول – اقوردا», دەپ ءسوزىن جالعادى ول.
وسى كەزدە اڭگىمەگە شەكاراشىنىڭ ايەلى ايگۇل قوسىلدى. «90-جىلدارى بۇكىل قازاقستاندا ەكى ساعات سايىن جارىق ءسونۋشى ەدى عوي. جارىق سونسە, جىلۋ دا جوق. قىزىلورداعا العاش بارعاندا ۇستىمىزگە بارىمىزدى كيىپ, بۇرىن بالاباقشا بولعان ءۇيدىڭ داڭعاراداي ءبىر بولمەسىندە كورپەگە ورانىپ وتىراتىنبىز. سول ۇيدە 17 شەكارا اسكەرىنىڭ وتباسى تۇردىق. قىزىق, جۇمىستان شىققاندا ءبىر باسىنان ءبىر توپ بولىپ اۆتوبۋسقا وتىراتىن ءبىز, ەكىنشى باسىنداعى ۇيىمىزدەن ءبىر-اق تۇسەتىنبىز», دەپ باستارىنان وتكەرگەن قيىندىقتارىن ەسكە الدى.
«جۋىردا رەسەيدەن ءبىر جىگىت مەنى الەۋمەتتىك جەلىدەن تاۋىپ الىپ: ء«سىزدىڭ ءتاتتى بالىشتەرىڭىزدىڭ ءدامى اۋزىمنان ءالى كەتپەيدى», دەپ جازىپ جىبەرىپتى. العاشقى كەزدە ءبىراز قيىندىق بولدى عوي. زايسانداعى ءبىر شەكارا بولىمشەسىندە وت جاعۋشى سولدات بولاتىن. ايايسىڭ, پەشپەن الىسىپ كۇيە-كۇيە بولىپ جۇرەتىن. تەگى دە قىزىق, ءالى ەسىمدە كريۆورۋچكا. سول بالانىڭ تۋعان كۇنىندە ءبىر قۋانتقىم كەلدى. تورت ءپىسىرىپ بەردىم. بارلىق جاۋىنگەردى ساپقا تۇرعىزىپ, كريۆورۋچكانى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, قۋانىش الگى تورتتى بەردى. ەلۋ بالاعا ءبىر تورت نە بولادى. وسىلاي ءار بالانىڭ تۋعان كۇنىنە قىزىلشامەن بوياپ, سابىزدەرمەن ورنەكتەپ 5–6 تورت پىسىرەتىنمىن», دەپ وتكەندى ەسكە الدى قۋانىشتىڭ جارى.
«شەكارادا جالعىز ءۇي, جالعىز بالا, جالعىز ايەل. وينايتىن باسقا بالا جوق. شەكاراعا جاقىن قوناتىن مالشىلارعا ۇلىمىز ءراميلدى اپارىپ ويناتىپ كەلەتىنمىن. سول كەزدەردە 25 شاماسىندا ەكەنبىز. ءوزىمىز قاتارلى جاستار قالادا جۇرگەندە ءبىز شەكارادان-شەكاراعا كوشىپ-قونىپ جۇردىك. ءبىر زايساندا ءتورت شەكارا بولىمشەسىنە كوشتىك. بۇكىل قازاقستان شەكارالارىندا باس-اياعى 17 رەت كوشىپپىز. راميل سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەنشە سەگىز مەكتەپكە اۋىسىپتى.
زايسان شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان. اكەم دە ءدال شەكاراداعى مايقاپشاعايدا تۋعان. ءبىزدىڭ سانامىزدا شەكارا – قاسيەتتى ۇعىم. ەلىڭ تىنىش بولۋ ءۇشىن شەكاراشى ەڭ الدىمەن وتباسىنىڭ تىرەگى بولۋى كەرەك. كەيىن استاناعا اۋىستىق. قۋانىش شەكارا باسقارماسىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا باسشىلىق ەتتى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ, اكادەميادا اعا وقىتۋشى بولىپ ساباق بەردى», دەپ ءسوزىن جالعادى ول.
وسى كەزدە وتستاۆكاداعى پولكوۆنيككە: «قانشا شەكارا جاساعىن قۇردىڭىز؟» دەپ ساۋال تاستادىق. «قازاقستان بويىنشا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ 300-دەن استام شەكارا زاستاۆاسىن قۇرۋعا قاتىستىم. قىزىلوردادا 800 شاقىرىم جەرگە – 8, سولتۇستىكتە 1200 شاقىرىم جەردە 18 زاستاۆانى قۇرۋعا باسشىلىق جاسادىم.
زايساندا جۇرگەندە وزىمە مىندەتتەلگەن وقۋ ورتالىعىنان 4 مىڭ بالانى شىڭداپ, كادىمگى سارباز ەتىپ شىعاردىم. مىندەتتى تۇردە ءار بالا الدىمەن مەديتسينالىق, كەيىن مورالدىق-پسيحولوگيالىق تەكسەرىستەن وتەدى. ءارى قاراي اسكەري دايارلىققا ۇيرەتەمىز. ءبىرىنشى كەزەڭدە رۋحى مىقتى, ون ەكى مۇشەسى ساۋ بالا ساپتا تۇرعاندا بىردەن كوزگە تۇسەدى. ەكىنشى كەزەڭ وق اتقاندا بىلىنەدى. ءۇشىنشى كەزەڭ جۇرەكتى جاۋىنگەر قولىنا مىعىم ۇستاعان گراناتاسىنىڭ تەتىك ىلگەگىن ج ۇلىپ لاقتىرعاننان بىلىنەدى. 7–9 اپتالىق دايىندىقتان وتكەن جاۋىنگەرلەر ەڭ سوڭعى مانداتتىق تەكسەرۋشىلەردىڭ الدىنان وتەدى دە, شەكاراعا جىبەرىلەدى. وسىلايشا, جاس بالادان ناعىز اسكەري ادام جاساپ شىعارامىز. جالپى, جاقسى جاساق بولاتىن بالا و باستان-اق بەلگىلى, كوزىنەن وت شاشىپ تۇرادى», دەدى ول.
«باسقا اسكەري مامانداردان شەكاراشىلاردىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار؟» دەگەن سۇراعىمىزعا قۋانىش قاپىشوۆ: «شەكاراشىلاردىڭ ەرەكشەلىگى – ءوز بەتىمەن كۇندەلىكتى شەشىم قابىلداي الادى, شەكارا بۇزۋشىلار بولسا, ءوز بەتىمەن ءىز كەسىپ, تەرگەۋ جۇرگىزەدى. سونداي-اق شەكارا ايماعىنداعى تۇرعىندارمەن تەڭ دارەجەدە سويلەسىپ, بايلانىستا بولادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
«استاناداعى ۇلكەن لاۋازىمىمنان ءار جاۋىنگەرمەن بىرگە ءجۇرىپ ەل شەتىن كۇزەتكەن شەكاراشى قىزمەتىم, ەڭ باستىسى ەلىمنىڭ تىنىشتىعى جوعارى. سەبەبى مەن – شەكاراشىمىن!», دەيدى جەرىمىزدىڭ شەتىندەگى شەبىن قورعاعان ساردار.
الماگۇل سۇلەيمەنوۆا,
زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
