تۇقىم تاپشىلىعى بولماسا يگى

ءبىر القاپتاعى بيداي بەس ءتۇرلى

ءوڭىر ديقاندارى بيىل 5,4 ميلليون گەكتار القاپقا ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سىڭىرمەك. وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا, ەگىستىك كولەمى 4,8 مىڭ گەك­تارعا قىسقارعان. مايلى داقىل­دار­دىڭ ەگىستىك كولەمى 196,8 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلمەك. مال ازىعى 340 مىڭ گەكتار القاپتا وسىرىلمەك. سون­داي-اق كارتوپ, كوكونىس ءوسىرۋ دە جوس­­پار­­لانعان. بۇگىندە ەڭ باستى ما­سەلە – تۇقىم تاپشىلىعى. ارقا­نى كەڭ­­گە سالاتىن ۋاقىت تا تاپشى. جىل­دا وسى ۋا­قىتتا ۇلكەندى-كىشىلى شارۋاشى­لىق­تار تەح­نيكاسىن سايلاپ, تۇقىمىن قام­داپ, بار شارۋانى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ قوياتىن.

تۇقىم تاپشىلىعىنىڭ نەدەن تۋىنداعانى بەلگىلى. بىلتىرعى اۋا رايى ديقاندار ءۇشىن مۇلدەم قولايسىز بولدى. ەرتە كوكتەمنەن باستاپ جاز ورتاسى اۋعانشا اسپاننان ءنار تامبادى. ەگىن كوتەرىلىپ, كوكتەمەي قالدى. ەسەسىنە كۇز بويى جاۋىننان كوز اشپادىق. نە نارسە كوپ بولسا, سول زيان. جاز بويى جاۋىنعا ءزارۋ بولعان ديقاندار كۇزگى نوسەردەن كورەشەكتى كوردى. اقىرىندا ەگىن پىسپەي, پىسكەنى ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەي جاپا شەكتىردى. زوردىڭ كۇشىمەن جيناعان استىق باعاسى دا كوڭىل كونشىتپەدى. سەبەبى, قامباعا جينالعان ازدى-كوپتى استىقتىڭ دەنى بەسىنشى سۇرىپتى, مال ازىعىنا جارايتىن عانا دەڭگەيدە ەدى.

بۇگىندە وڭىردەگى شارۋا­شى­لىق­­تارعا 536,8 مىڭ توننا تۇقىم قاجەت بولسا, قازىر 435,6 مىڭ توننا تۇقىم بار. ياعني, 81 پايىزى عانا. ونىڭ ءوزى كۇماندى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاراتىپ ايتا كەتەلىك, كادىمگى تۇقىم شارۋا­شىلىقتارىندا بارى 20 مىڭ تونناعا جۋىق. ال «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇك» اق-نىڭ قويمالارىندا 233 مىڭ توننا شاماسىندا.

– كورپوراتسيا قامباسىندا اس­تىق­تىڭ بارى راس, – دەيدى زە­رەندى اۋدانىنداعى «قاراوزەك» سەرىك­تەستىگىنىڭ باسشىسى نارتاي ىسقاقوۆ, – بىراق ول قانداي تۇقىم بولادى؟ كۇزدىڭ كۇنى كورپوراتسياعا تۇقىم ەمەس, استىق تاپسىردىق. ءوزىم شارۋاشىلىعىمدا بيدايدىڭ بەس سۇرپىن ەگەمىن. ونىڭ ىشىندە ەرتە پىسەتىنى بار, كەش پىسەتىنى بار. ساباعىنىڭ جۋانى, جىڭىشكەسى, قىسقاسى, بيىگى دەگەن ءتارىزدى, ءار­تۇر­لى بيداي. جالعىز مەن عانا ەمەس, بارلىق شارۋاشىلىقتىڭ تاپ­سىرعان بيدايى وسىنداي. ەندى وسى بيدايدى تۇقىم قىلىپ ەكسەك, ءبىر القاپتاعى بيداي بەس ءتۇرلى بولىپ وسەدى. بىرەۋى ەرتە, بىرەۋى كەش پىسەدى. اينالىپ كەلگەندە, ايتەۋىر ەگىن ەگىپ جاتىرمىز دەپ, ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداعان سياقتى بولىپ شىقپاي ما؟

«بيداي باعاسىن بولجاي المايسىڭ»

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا سوي­لەگەن سوزىندە «اۋىل شارۋاشى­لى­عىنىڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان كەدەرگىلەردى ءبارىمىز بىلەمىز. باستى تۇيتكىل – جىلدار بويى قا­جەتتى قارجىنىڭ جەتكىلىكتى بولىن­بەۋى. ينۆەستيتسيانىڭ تاپ­شى­لىعى تەح­ني­كانىڭ توزۋىنا, ەگىننىڭ بىتىك جانە ەڭبەكتىڭ ءونىمدى بولماۋىنا اكەپ سوقتىرادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن قارجىنى بارىنشا, ءتىپتى مۇم­كىن­دىك بولسا, ەكى ەسە ارتتىرۋ قا­جەت. وعان بيۋدجەتتەن عانا ەمەس, باسقا دا قارجى كوزدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردەن قاراجات تارتقان ءجون» دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تۇيتكىلدى تاپ باسىپ ايتىپ وتىر. جاقسى اۋدا­نىنداعى «سارجان» شارۋا قوجا­لىعىنىڭ باسشىسى قايرات كەڭەسوۆتىڭ ءۋاجى دە وسى سارىندا.

«وبلىستا دا ءبولىنىپ جاتقان سۋبسيديانىڭ جايىن ءوزىمىز الىپ كورمەسەك تە, جاقسى بىلەمىز. سوڭعى بەس-التى جىلدا نە ەگىن شارۋا­شىلىعىنا, نە مال شارۋاشى­لى­عى­نا ءبىر تيىن سۋبسيديا الا الماي وتىرمىز. 687 گەكتار ەگىستىك القابىم بار. جىل سايىن بيداي, ارپا ەگەمىن. وتكەن جىلى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان تۇقىم جيناي المادىق. قازىر قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىقتارىمەن كەلىسىم جاساپ جاتىرمىز. ءبىر ءتاۋىرى, ازىن-اۋلاق مالىمىز بار. بىلتىرعى نەسيە­دەن مالىمىزدى ساتىپ قۇ­تىل­دىق. ەكى سالانىڭ ءبىرىن العا جىل­جىتساق, ەكىنشىسى كەرى كەتەدى. قارىز بولعان جامان عوي, ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرىپ وتىرعان مالىمىزدى ساتۋدان باسقا لاج جوق», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايرات ەڭسەباي ۇلى.

سۋبسيديا تيمەگەننەن كەيىن جەر وڭدەۋگە دە كەسىرىن تيگىزەدى. بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي – جەر قۇنارى. ۋاقتىلى اگرو­تەح­نيكالىق شارالاردى تىڭعى­لىقتى وتكىزىپ, جەردىڭ قۇنارىن ساقتاماي تاعى بولمايدى. الايدا قارجىنىڭ جەتىمسىزدىگىنەن ۇساق شارۋاشىلىقتار ءۇشىن مۇنداي ماندەگى ءىس وڭايلىقپەن جۇزەگە اسپايدى. كۇش جەتىمسىز, قارجى تاپشى.

كەيبىر شارۋاشىلىق باسشىلارى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا بولىنەتىن قارجىنىڭ كەشەۋىلدەۋىنە الاڭداۋلى. قولدارىندا قارجىسى بولماعاننان كەيىن قاجەتتى تۇقىمدى دا الا الماي وتىر.

– مىنە, كوكتەم دە كەلىپ قالدى, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى نارتاي ىسقاقوۆ, – تۇقىم باعا­سى ءارتۇرلى. ساپالىسى ارينە, قىمبات. شارۋاشىلىق باسشىلارى الداعى جۇمىسىن جوسپارلاي الماي وتىر. نەگىزى ەگىن شارۋاشىلىعى ەشبىر جوس­پارلاۋعا بولمايتىن سالا عوي, قازىر قىرۋار قارجى جۇمسا­عا­نىڭ­مەن كۇزدە بيداي باعاسىنىڭ قانشالىقتى بولاتىنىن ەشكىم دە بولجاپ ايتا المايدى. ماسەلەن, قۇرىلىسشىلار وزدەرى قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقان اۋماقتا ءار شارشى مەتردىڭ باعاسىن بىلەدى ەمەس پە, وسىعان وراي جۇمىستى اياق­تاعان سوڭ تابىسىن دا بولجاي الادى. ال, ءبىزدىڭ جۇمىستىڭ تاۋەكەلى كوپ.

توزعان تەحنيكا دا تەكسەرىلسە...

كەڭەيتىلگەن وتىرىس بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكالارىن ۋاق­تى­لى جاڭارتىپ تۇرۋعا دا نازار اۋدارعان بولاتىن. بارلىق جەردە بىردەي ورىن الىپ وتىرماسا دا, ءىشىنارا قىسقا ءجىپتىڭ كۇرمەۋگە كەل­­مەيتىن كورىنىسى ءالى دە بار. وتى­رىس­تا پرەزيدەنت «كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا جانە كۇزگى جيىن-تەرىنگە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيەنى 1,5 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ كەرەك. ال ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بولىنەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى 800 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋ قاجەت. جەڭىلدىكپەن ليزينگ بەرۋگە جىل سايىن كەمىندە 450 ميلليارد تەڭگە بولىنۋگە ءتيىس. سوندا ءار جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 10 پايىزى جاڭارىپ وتىرادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىن 2 ەسە ارتتىرۋعا جول اشادى», دەگەن بولاتىن.

– وتە ورىندى ءسوز, – دەيدى اگرونوم باۋىرجان مولداعاليەۆ, – قازىر ۇساق شارۋاشىلىقتاردا كە­شەگى كەڭەس زامانىندا پايدالا­نىل­عان تەحنيكالار ءجۇر. گەكتار بە­رە­كەسىن ارتتىرۋعا كونە تەحني­كانىڭ كەسىرىن تيگىزىپ جاتقاندىعىن كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. بۇرىن «نيۆا», «ەنيسەي» كومبايندارىن ءۇش-ءتورت ماۋسىمعا عانا پايدالاناتىن, ك-700 تراكتورى دا جەتى-سەگىز جىلدان كەيىن اۋىستىرىلىپ وتىرىلاتىن. ءبىز وتىز جىل بويى وكپەسى وشكەن, قۇر قاڭقاسى قالعان, ءوزىن-ءوزى ازەر سۇيرەيتىن كونە تەحنيكاعا يەك ارتىپ كەلەمىز. ماسەلەن, تۇقىم سەبەتىن اگرەگات ابدەن ەسكىرگەن. ءبىر شەتى تۇقىمدى سەگىز-توعىز سانتيمەتر­­­گە سىڭىرسە, مايىسقان ەكىنشى شەتى ەكى-ءۇش سانتيمەترگە عانا سىڭىرەدى. ناتيجەسىندە, ءدان بىركەلكى بولىپ كوكتەپ شىقپايدى. توپىراققا سىڭىرىلگەن ءداننىڭ بويىندا ونگىش­تىك كۇشى دەگەن ۇعىم بار. تىم تەرەڭگە تۇسكەن تۇقىم توپىراقتى تەسىپ ءوتىپ, كوكتەپ شىعۋعا قۋاتى جەتە مە, جوق پا؟ ال ەكىنشى جاعى ەرتە شىعادى. مىنە, وسىلايشا الا-قۇلا ەگىلگەندىكتەن, گەكتار بەرەكەسى ويداعىداي بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە ەگىنشىلىك مادەنيەتىن ساقتاۋعا, تەحنولوگيا ءتارتىبىن ويدا­عى­داي اتقارۋعا مۇمكىندىك تاپشى. كونەنىڭ اتى كونە, ءدال كەرەك قۋا­تىندا سىنىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ديقاندار اراسىندا «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى جىلعا ازىق» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ەگەر ناۋقان كەزىندە ءبىر تەحنيكا ىستەن شىقسا, ءبىر تاۋلىكتە ەلۋ-الپىس گەكتار جەرىڭ ەگىلمەي قالادى. ۋاقىتىندا وتىرعىزىلماعاندىقتان, ءونىم كولەمى دە ازايا تۇسەدى. قازىرگى كۇنى كونەتوز كولىككە ايىپ سالىنادى دەگەن اڭگىمە ايتىلىپ ءجۇر عوي. ول قالانىڭ ىشىندەگىسى, ال قىرداعى ەگىستىك القاپ­تا توزعان تەحنيكا يت-ىرعىن. ولار­دان ەكولوگياعا قانشالىقتى زيان ­كەلىپ جاتقاندىعىن كىم ەسەپتەپ جاتىر؟ اۋانى لاستاعان قارا ءتۇتىنى, توپىراققا توگىلگەن مايى قىپ-قىزىل زيان ەمەس پە؟ ەرتەرەكتە ديقاندار ءوز تانابىن عانا ەمەس, كورشى تاناپتىڭ دا ۋاقىتىندا وڭدەلىپ, ارام شوپتەن ادا بولۋىن قاداعالايتىن.

دالا سىرىن كوكىرەگىنە قۇي­عان اگرونومنىڭ ايتۋى ىپ-راس. زا­مانىندا اتى اڭىزعا اينال­عان داڭعايىر ديقان, سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى تۇرلىبەك ابىل­پەيى­سوۆ­تىڭ باس­تاماسىمەن «كورشى تانابىڭ – ءوز تانابىڭ» اتتى باس­تاما كوتەرىلىپ ەدى. بالكىم, جاڭا­دان ەشتەڭە ويلاپ تابۋدىڭ دا قاجەتى جوق شىعار. بۇرىننان بار, تيىمدىلىگىنە كوزىمىز ابدەن جەتكەن دۇنيەلەردى قايتا جاڭ­عىرت­ساق جەتىپ جاتقان سىڭايلى.

قاعازداعى كورسەتكىش تىعىرىقتان شىعارا ما؟

ال تىكەلەي تاقىرىپتىڭ وزىنە ورالساق, تۇقىم ماسەلەسى وتە وتكىر كۇيىندە. بار دەگەنىمىزدىڭ ءوزى «قارا­وزەك» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ايت­قان­داي, الدەنەشە سۇرىپ, ميپالاۋ بولىپ ارالاسىپ كەتكەن استىق. قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات بولعان سوڭ باعاسى دا وسە تۇس­كەن. قايرات كەڭەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر جاقسى تۇقىمنىڭ ءبىر تون­ناسى 200 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا ەكەن.

كەيبىر شارۋاشىلىق باسشى­لا­رىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇقىم شارۋا­شىلىقتارى ساپالى تۇ­قىم­دى الىس-جاقىن شەتەلدەن ساتىپ ال­عاننان كەيىن ءوز شارۋا­شى­لىق­تارىن­دا ءوسىرىپ, ءۇش-ءتورت ماۋسىم پاي­دالانادى. تۇقىم­نىڭ ونگىشتىك قۋاتى دەگەن بار. ءۇش-ءتورت رەت ەگىل­گەننەن كەيىن ارينە, الگى قۋات سولعىن تارتادى. ماسەلەن, 100 توننا تۇقىم اكەلسە, ەگىپ, 200 تونناعا جەتكىزەدى. كەلەسى جىلى 400 توننا. سودان كەيىن بارىپ قانا ساتادى. بۇل ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇقىمنىڭ ونگىشتىك قۋاتى ازايادى. گەكتار بەرەكەسىنىڭ تومەندەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى ءتارىزدى.

ءدال قازىر شارۋاشىلىق باسشىلارى تۇقىم تاپشىلىعىنان زارداپ شەكپەسەك يگى ەدى دەپ الاڭداۋلى. قاعازدا قاتىپ تۇرعان كورسەتكىشكە سەنسەك, تىعىرىقتان شىعار ءسال دە بولسا قور بار ءتارىزدى. بىراق ونىڭ جايى جوعارىداعىداي. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قىرۋار كومەك, كوپ قارجىنىڭ قايتارىمى بولۋى ءۇشىن الدىمەن وسى ماسەلە وڭىنان شەشىلسە دەيسىڭ.

اقمولا وبلىسى