ۆەتەريناريا: سالادا شەشىلمەگەن سەگىز ماسەلە

مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وسىنداي كەلەڭسىز ماسەلەلەرگە اكەلگەن نەگىزگى سەبەپتەر مىنالار:

بىرىنشىدەن, مال دارىگەرلىك جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن تىكەلەي شۇعىلداناتىن ماماندار سانىنىڭ جەتىسپەۋى, ولارعا تولەنەتىن جالا­قىنىڭ ماردىمسىزدىعى, مىنە­تىن قىزمەتتىك كولىكتەرىنىڭ توزۋى, جانارمايعا جانە كولىك سايماندارىنا قاراجاتتىڭ بو­لىنبەۋى جانە تاعى دا باسقا ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەر بارىنشا كەدەرگى كەل­تىرىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ «دي- پ­لوم­مەن – اۋىلعا!» جوباسى اناۋ ايتقانداي ىسكە اسپاي وتىر. اۋىلعا بارعاندار تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلمەيدى, ءۇيلى بولا قالعان جاعدايدىڭ وزىندە 30–40 جىل بۇرىن سالىنعان ەسكى ۇيلەر تيەدى. كوپ اۋىلدا بالا­باقشا, مونشا, فەلدشەرلىك پۋنكت سەكىلدى الەۋمەتتىك نىساندار جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ۆەتەريناريا سالاسىنداعى مامانداردى اۋىل­دىق جەرلەرگە جۇ­مىسقا تارتۋ ءۇشىن, ولارعا ۇسىنىلاتىن جا­لا­قى كو­لەمى 300 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولماۋعا ءتيىس.

ەكىنشىدەن, «رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينا­ريالىق زەرتحانا» رمك (رۆز) شتاتىندا ناقتىلى زەرتحانالىق جۇمىسپەن اينالىسىپ, وبلىستىق فيليالدارداعى مامانداردى ۇي­رەتىپ, ءار اۋرۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا مونيتورينگ جاساپ وتىراتىن: ميكروبيولوگ, سەرولوگ, باكتەريولوگ, يحتيوپاتولوگ, توكسيكولوگ, ميكولوگ, ۆيرۋسولوگ, بيوحيميك, پارازيتولوگ ماماندارى جوق. ميكولوگيالىق, توكسيكولوگيالىق جانە پارازيتولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر مۇلدە جۇرگىزىلمەيدى. ۋاعىندا پارا­زيتولوگيادان ەكى جىلدا ءبىر رەت وبلىستاعى پارازيتولوگتەردى جيناپ, مامانداردى دايارلىقتان وتكىزىپ تۇرۋشى ەدىك. جولساپارعا شىق­قاندا پارازيتولوگيادان دارىستەر وقىپ, ءارتۇرلى اۋرۋلاردى انىقتاۋ, ەمدەۋ, الدىن الۋ جايىندا تاجىريبەلىك ساباقتار وتكىزىلەتىن. ءتىپتى پارازيتولوگيا­دان ماسكەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىندا بىرنەشە ماماندى دايارلاعان ەدىك. ولاردىڭ ءبارى قالدى.

ال ينۆازيالىق اۋرۋلاردان قان­شاما مال قىرىلىپ جاتىر. باسىندا اقمولا وڭىرلىك (اۋماقتىق) فيليالىن «رۆز» رمك قۇرامىنا قوسىپ, ودان كەيىن استانا قالالىق فيليالى قىلىپ جەكە ءبولىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولدانعان حاتتان كەيىن عانا استانا فيليالى «رۆز» رمك ورتالىق فيليالى اتاۋىنا اينالعان ەدى. ەندى, مىنە, باسشىلار اۋىسىپ, «وپتيميزاتسيا» جۇرگىزەمىز دەگەن سىلتاۋمەن ورتالىق فيليالدى جاۋىپ, اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ قاراماعىنا بەكىتىپ, قالالىق زەرتحانانىڭ دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ, وسى فيليالداعى پارازيتولوگيا ءبولىمىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ تاستادى. نەگىزگى سەبەبى ينۆازيالىق اۋرۋلارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بولماعاندىقتان, سىنامالار از كەلىپ, زەرتحاناعا اقشا از تۇسكەنى ءۇشىن. ءبىر جاس ماماندى پارازيتولوگ رەتىندە بەكىتكەن, بىراق ول بىرەۋدى ۇيرەتپەك تۇگىلى, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءوزى دە بىلمەيتىن بو­لىپ شىقتى. ال وندايلاردى قازاق­ستان بويىنشا پارازيتارلىق اۋرۋلاردىڭ ەپيزووتولوگيالىق جاعدايى الاڭداتاتىن ەمەس. بىل­تىرعى جىلدىڭ تامىز ايىنان باس­تاپ اقمولا وڭىرلىك فيليالىنا اۋىستىردى, اتى وزگەرگەنىمەن زاتى باياعى قالپى. دالەلسىز وسىنداي اياق­استى جاسالاتىن شەشىمدەرگە تىيى­م بولا ما, الدە ءبىز السىزدىگىمىزدى مو­يىن­داپ, قاراپ وتىرۋىمىز كەرەك پە؟ ءادىل شەشىمى اقمولا وڭىر­لىك (اۋماقتىق) فيليالىن رەس­پۋب­­ليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرت­­حانانىڭ قۇرامىنا قوسۋ كەرەك. سە­بەبى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگى­زەتىن ماماندار فيليالدا قىزمەت اتقارادى.

ۇشىنشىدەن, كەلەسى سۇراقتىڭ ءبىرى ينۆازيالىق اۋرۋلارعا قاتىس­تى. دۇنيە جۇزىندە ادامعا زيان­دى ءجۇز جەتپىستەن ارتىق پارازيت تۇر­لەرى تىركەلگەن. مالدىڭ 75–80%-ى جەكەمەنشىكتە ەكەنى بەلگىلى جانە ەلدەگى مال ونىمىنە دەگەن سۇرانىستى وسى سەكتور ات­قاراتىندىعى ايدان انىق. وسىنى بىلە تۇرا ەلىمىزدىڭ بار­لىق وبلىسىندا جانۋارلار جانە بالىقتار اراسىندا جىل سايىن تىركەلىپ جاتقان ادامدارعا جۇعاتىن پارازيتارلىق اۋرۋلار­دىڭ (ەحينوكوككوز, الۆەوكوككوز, بوۆيستىك تسيستيتسەركوز, تسەلليۋلوزدى تسيستيتسەركوز, تريحينەللەز, توكسوكاروز, مىسىقتىڭ توكسوپلازموزى, فاستسيولەز, وپيس­تورحوز, مەتورحوز, انيزاكيدوز) جانە توعىشار قاراپايىمدىلار ىشىنەن (پيروپلازموز, بابەزيوز, تەيلەريوز, نۋتتالليوز, اناپلازموز, تريپانوسوموز-كيەڭكى, سۋ-اۋرۋ جانە باسقالارى) بىرەۋىنە قاتىس­تى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ءىس-شارالارى ساناتىنا ەنگىزىلمەگەن. سول سەبەپتى زەرتحانالارعا ينۆا­زيا­­لىق اۋرۋلارعا سىنامالار تۇس­پەگەندىكتەن, پارازيتولوگ ماماندار كەرەكسىز بولىپ قالىپ وتىر. ادامداردى جانە جانۋارلاردى وتە قاۋىپتى ينۆازيالىق اۋرۋ­لاردان ساق­تاۋ ءۇشىن كەمىندە 5–6 اۋرۋدى مەم­لەكەتتىك تاپسىرىسقا قوسۋ كەرەك.

تورتىنشىدەن, مەملەكەت قارا­­جاتىنا سالىن­عان بىرتيپتىك مودۋلدىك اۋداندىق 115 ەكىقابات­تى زەرتحانالاردا (شتاتى نەبارى 5 ماماننان قۇرالعان) ۆيۆاريلەر (تاجىريبەلەردى كىشىگىرىم جا­نۋارلاردا وتكىزەتىن ورىن) جوس­پارلانباعان. تاجىريبەلى مامان­دار سانى جەتكىلىكسىز. تەك قانا مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا جاتاتىن سەرولوگيالىق زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلگەن, ال زەرتحانانىڭ باسقا اۋرۋلارعا تەكسەرۋگە مۇمكىندىگى بار بولسا دا, مامانداردىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى اتقارىلماي, بارلى­عىن وبلىس ورتالىعىنا جۇكتەگەن. سوندىقتان اۋداندىق زەرتحانالاردا باكتەريولوگ جانە پارازيتولوگ ماماندارىن قوسۋدى تالاپ ەتەمىز.

بەسىنشىدەن, بۇرالقى يتتەر مەن مىسىق­تاردىڭ كوپتىگى سونداي, ۆەتەريناريا سالاسىن­داعى ماماندارعا وتە قيىن سوعىپ تۇر. قورادا­عى مالدارعا شاۋىپ, قانشاما ادامداردى جاراقاتتاپ, ءتىپتى ءولتىرىپ تاستاعان كەزدەرى دە بولدى. ال سول يتتەر مەن مىسىقتار ادامدار مەن جان-جانۋارلارعا وتە قاۋىپتى ەحينوكوككوز, الۆەوكوككوز, توكسوكاروز, مۋلتيتسەپتوز, توكسوپلازموز, ت.ب. اۋرۋ تۇرلەرىن تاراتىپ جات­قانىن بىلە بەرمەيمىز. كەز كەلگەن بۇرالقى ءيتتى ولتىرىلگەننەن كەيىن ءىشىن جارىپ, ىشكى اعزالارىن زەرتتەگەندە, جوعارىدا كورسەتىلگەن اۋرۋ قوزدىرعىشتارىمەن 80–90% زالالدانعانى انىقتالعان. ءبىز بولساق اۋرۋ يتتەردى جويۋدىڭ ورنىنا, يت قورالار سالىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا تاماقتاندىرىپ, بور­داقىلاپ جاتىرمىز. جان-جا­نۋارلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدارعا جامان كورىنىپ قالمايىق دەگەن ويمەن وسىنداي «كەرەمەت» زاڭدى ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار جاقتاعان ەدى. ەگەر ادامدار جانە جانۋارلار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلار ودان سايىن ءوسىپ كەتپەسىن دەسەك, جاڭارعان زاڭ شىعارۋعا ءتيىس. الدىن الۋ شارالارىن قولعا الماساق, ەپيزووتو­لو­گيالىق جاعدايدى ءورشىتىپ الامىز.

التىنشىدان, كوپتەگەن ەلدى مەكەندە بەتتەرى اشىق شۇڭ­قىرلاردا مال ولەكسەلە­رىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن كورەسىڭ, ول جەرلەردە قاڭعىباس يتتەر, دالا ەتقورەكتىلەرى مەن قۇزعىن قۇستار تولىپ جۇرەدى دە, نەشە ءتۇرلى ينفەكتسيالىق جانە ينۆازيالىق اۋرۋلاردى تاراتادى. برۋتسەللەز, تۋبەركۋلەز, ت.ب. جۇقپالى اۋرۋلاردى جويامىز دەگەلى قانشاما جىل ءوتتى, ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ جىلدان-جىلعا قوسىلىپ, وراسان زور شىعىن اكەلىپ جاتقانىن بىلسەك قوي.

سوندىقتان مالى بار ءار اۋىلدا جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتپاۋدىڭ امالى – ولگەن جانۋاردىڭ ولەكسەسىن زالالسىزدايتىن تەرەڭ (بەككاري شۇڭقىرىن) بيوتەرميالىق اپان­داردى سالۋ جانە ودان ءارى تالاپ­تارعا سايكەس ۇستاۋ ءۇشىن قارا­جات ءبولۋ, ونىڭ قۇرىلىسى مەن ساپاسىن ۇنەمى تەكسەرۋ ۆەتە­ري­ناريالىق باقىلاۋ جانە قادا­عالاۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرىندا بولۋ كەرەك. بەككاري شۇڭقىرى جانۋارلاردىڭ ولەكسەلەرىن جوياتىن ارناۋلى قۇ­رىلىم كوكتەمدە سۋ كىرمەيتىندەي بيىك جەردە بولۋى كەرەك. تەرەڭدىگى 10 مەتر ەنى 3 مەتر قىزىل كىرپىشتەن نەمەسە بەتوننان سالىنادى. تەمىر قاقپاعى ق ۇلىپتالعان, ءۇستى جاۋىن-شاشىننان قورعالعان بولادى. مال دارىگەرى ولەكسەنى جارىپ تەكسەرۋ ءۇشىن, تەمىر قاڭىلتىردان جاسالعان ۇستەل ورناتىلادى. بيوتەرميالىق اپاننىڭ سىرتى بيىكتىگى ەكى مەتر بولاتىن تەمىر تورمەن قورشالىپ, ەسىگىنە ق ۇلىپ سالىنادى.

جەتىنشىدەن, ورتالىقتاندىرۋ ماقساتىندا وبلىستارداعى ۆەتە­ري­ناريالىق زەرتحانالاردىڭ ەسەپشوتتارى جابىلىپ, «بۋحگال­تەريا» «رەسپۋبليكالىق ۆەتە­ريناريالىق زەرتحانا» رمك-عا شوعىرلاندىرىلدى. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مالدارى اۋىرىپ قالسا, مەملەكەتتىك تاپسىرىستان باسقا اۋرۋلاردى انىقتاۋ ماقساتىندا «رۆز» رمك-عا مالىمدەمە جازىلىپ, زەرتتەۋگە قاجەتتى زاتتار (يفت-يممۋندى فەرمەنتتىك تالداۋعا ارنالعان جيىنتىق) كەل­گەنشە «اۋرۋ» توسىپ وتىرمايدى عوي. كەي جاعدايدا «بۇل اۋرۋلار مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ تىزىمىندە جوق» دەگەن سىلتاۋمەن مال يەلەرىنىڭ اكەلگەن سىنامالارى كوبىنەسە زەرتتەلمەي, كەيىن قايتارىلادى. زەرتحانادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردى ءجيى كورۋشى ەدىم. سوندىقتان زەرتحاناعا جىبەرىلگەن سىنامالار تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا بەرىلۋگە ءتيىس.

سەگىزىنشىدەن, كاسپيدەگى يت­بالىقتاردىڭ (تيۋلەن) جانە بالىقتاردىڭ ادامدارعا قاۋىپ­تى انيزاكيدوزبەن زالالدانۋ دەڭ­گەيىنىڭ ءوسۋى الاڭداتادى. تەك­سە­رىلگەن بالىقتاردىڭ قۇرساق قۋىسىندا, ىشكى اعزالارىندا جانە بۇلشىق ەتتەرىندە ادامدارعا قا­ۋىپتى بەس گەلمينتتىڭ ءتۇرى تابىل­دى: Anisakis, سontraساecum, Porrocecum, Eustrongylides جانە Opisthorchis. بالىقتاردىڭ كەي­بىر تۇرىندە ينۆازيانىڭ ەكس­تەنسيۆتىلىگى 75%-عا جەتكەن.

سوندىقتان كاسپيدەگى با­لىق­­­تار فاۋناسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, حالىقارالىق دەڭگەيدە كەلىسىمشارتتار جۇرگىزە وتىرىپ, جو­عارىدا اتالعان اۋرۋلاردىڭ اقتىق يەسى يتبالىقتاردى دەگەلمينتيزاتسيادان وتكىزۋىمىز كەرەك.

قورىتا ايتقاندا, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلە­لەرگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شارالار قابىلدان­باسا, ينفەكتسيالىق-ينۆازيالىق اۋرۋ­لارعا جول اشىپ, قيىن جاع­داي­لارعا تاپ بولاتىنىمىز انىق.

سادىبەك توقپان,

پارازيتولوگ, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى