باستى سەبەپ – پەستيتسيد
2019 جىلى ەۋرووداق كوميسسياسىنىڭ تىزگىنىن قولعا العان بويدا گەرمانيانىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن بريۋسسەلدىڭ الداعى 10 جىلعا كليماتتى قورعاۋعا 1 ترلن ەۋرو بولىنەتىنىن حابارلاپ, اۋاعا تارالاتىن ۋلى گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق تۇجىرىمداماسىن ۇسىنعان ەدى. الايدا وتكەن اپتادا ول 2030 جىلعا قاراي زيانكەستەر مەن ارامشوپكە قارسى حيميالىق قوسپالاردى پايدالانۋدى ەكى ەسە قىسقارتۋعا ارنالعان زاڭ جوباسىن كەرى قايتارىپ الىپ, قوسىمشا كەڭەس وتكىزەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار بريۋسسەل 2040 جىلعا دەيىنگى كليماتتىق ماقساتقا ارنالعان ۇسىنىستارىندا اۋىلشارۋاشىلىق شىعارىندىلارى بويىنشا ناقتى نۇسقاۋلاردى الىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن جانۋارلاردى قورعاۋ ەرەجەلەرىن جەڭىلدەتۋ, تىڭايعان جەرلەردى ەگىستىككە قالدىرۋ سەكىلدى كەيبىر ماسەلەلەردى دە «سىزىپ» تاستادى. وعان قوسا كوميسسيا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا زيانىن تيگىزەتىن ەسكەرتە وتىرىپ, فەرمەرلەرگە قىسقامەرزىمدى جەڭىلدىكتەر بەردى.
ساراپشىلار ۋرسۋلا فون دەر ليايەننىڭ بۇل قادامىن ماۋسىمدا وتەتىن سايلاۋمەن بايلانىستىرادى. ويتكەنى فرانتسيا, گەرمانيا, پولشا, رۋمىنيا, بەلگيا ەلدەرىنىڭ فەرمەرلەرى ءجيى نارازىلىققا شىعىپ, قابىلدانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە ۇلكەن كەدەرگى بولاتىنىن مالىمدەدى. سوندىقتان ساراپشىلار «الداعى سايلاۋ الدىندا فەرمەرلەردى تىنىشتاندىرۋدىڭ ءبىر امالى جاسالدى», دەيدى. دەسە دە, «The Guardian» ۋرسۋلا فون دەر ليايەننىڭ ەكىنشى قايتارا ەۋرووداق باسشىسى بولىپ بەس جىلعا سايلاناتىنى كۇمان تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتادى. ماسەلەن, فەرمەرلەردىڭ نارازىلىعى سەكىلدى وقيعالار فرانتسياداعى مارين لە پەن, گەرمانياداعى ەليس ۆايدەل جانە وڭشىل گوللاندتاردىڭ جەتەكشىسى گەرت ۆيلدەرس سياقتى پوپۋليستەردىڭ ەليتاعا قارسى ۇپايلارىن ارتتىرادى. نەگىزى سايلاۋدا داۋىس بەرەتىندەردىڭ باسىم بولىگى – فەرمەرلەر. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ولار ءداستۇرلى تۇردە نەگىزگى كونسەرۆاتيۆتى جانە حريستيان-دەموكراتيالىق پارتيالارعا داۋىس بەردى, ال سوتسياليستەر مەن سوتسيال-دەموكراتتار داۋىستاردى ونەركاسىپتىك قالالىق جەرلەردە جينادى. ءبىر قىزىعى, فەرمەرلەردىڭ قاھارىنان ەڭ كوپ زارداپ شەگەتىن پارتيا – «جاسىلدار», ولار ءتىپتى كوميسسيا مەن پارلامەنتتە ۇستەمدىك ەتەتىن نەگىزگى وڭشىل, ليبەرالدى-تسەنتريستىك جانە سولشىل-ورتالىق پارتيالار كواليتسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرمەيدى. وڭشىل پوپۋليستەر ءوز الدىنا, يدەولوگيالىق نەمەسە ۇلتتىق كەلىسپەۋشىلىكتەرگە بايلانىستى ەۋروپالىق پارلامەنتتە ءبىر توپتا وتىرا المايدى, ويتكەنى ءبىر-بىرىمەن كەلىسە المايدى, پىكىرلەرى قايشى. ۋرسۋلا فون دەر ليايەن ءۇشىن از عانا جۇبانىش وسى.
جالپى, ۋرسۋلا فون دەر ليايەننىڭ دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋىنە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شارىقتاپ كەتكەن قۇنى مەن رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنەن تۋىنداعان ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى كەدەرگى بولدى.
مەتانعا قاتىستى الاڭداۋ
ال قازاقستاننىڭ اۋاعا ءىرى كولەمدە مەتان شىعىندىلارىن تاستاپ, ەكولوگياعا ءبىرشاما زيان كەلتىرگەنى ەۋرووداقتىڭ پەستيتسيدتەرىنەن دە اسىپ ءتۇستى. عالىمدار مۇنى پلانەتادا تىركەلگەن ەڭ ءىرى گاز مولشەرى دەپ اتادى. BBC تاراتقان مالىمەتكە قاراعاندا, وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە ورنالاسقان ۇڭعىمادان شامامەن 127 مىڭ توننا ۋلى گاز اۋاعا تاراعان, ول 6 ايدان استام ۋاقىت بويى وت بولىپ لاۋلاعان. ۇڭعىماعا يەلىك ەتەتىن «بۋزاچي نەفت» كومپانياسى بولسا بۇل دەرەكتى جوققا شىعارعان. ال عالىمدار مەتان كومىرقىشقىل گازىنا قاراعاندا الدەقايدا كۇشتى پارنيكتىك گاز ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
اقش-تىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, مۇنداي ماسشتابتاعى گازدىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى جىلىنا 717 مىڭنان استام بەنزينمەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ سانىنا تەڭ ەكەن. بۇۇ مەتان شىعارىندىلارى جونىندەگى حالىقارالىق وبسەرۆاتورياسىنىڭ باسشىسى مانفرەدي كالتادجرونەنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا تىركەلگەن مەتان كولەمى – بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا.
ۆۆس اقپاراتىنا سايكەس قازاقستاندا ۋلى گازدىڭ تارالۋى وتكەن جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا ەلدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا تىركەلگەن. ماماندار اۋاعا ءورت رەتىندە لاۋلاپ شىققان گازدى 25 جەلتوقساندا عانا توقتاتقان. ۇڭعىمانى تسەمەنتپەن بىتەۋ جۇمىستارى ءالى جالعاسىپ جاتىر.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل تابيعي گاز نەگىزىنەن ادام كوزىنە كورىنبەيتىن مەتاندى قۇرايدى. الايدا كۇن ساۋلەسى مەتاننان قۇرالعان بۇلت اراسىنان قىلاۋ بەرگەن كەزدە, سپۋتنيكتىك باقىلاۋ قۇرىلعىلارىندا «ەرەكشە ءىز» قالدىرىپ تۇرادى. قازاقستانداعى مەتاندى فرانتسۋزدىق «Kairos» گەواناليتيكالىق كومپانياسى زەرتتەگەن, ولاردىڭ دەرەكتەرىن نيدەرلاند عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى مەن يسپانياداعى ۆالەنسيا پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى راستادى. ولار سپۋتنيكتەن الىنعان دەرەكتەردى زەرتتەپ, 2023 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن جەلتوقسانى ارالىعىندا 115 رەت بايقالعان مەتاننىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسىن انىقتادى. زەرتتەۋشىلەر وسى دەرەكتەردى نەگىزگە الىپ, ءبىر ۇڭعىمادان 127 مىڭ توننا مەتان اعىپ كەتكەنىن ەسەپتەگەن. زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمداردىڭ ءبىرى لۋيس گۋانتەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل – وسى كەزگە دەيىن تىركەلگەن ەكىنشى وقيعا, بۇعان دەيىن مەتان «سولتۇستىك اعىننان» ەڭ كوپ مولشەردە اۋاعا تارالعان.
«سپۋتنيكپەن باقىلاعان كەزدە اسپانداعى بۇلت سياقتى سىرتقى فاكتورلار سپۋتنيكتەردىڭ كورسەتكىشتەرىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن بولسا دا, عالىمدار قازاقستانداعى ۇڭعىمادان مەتاننىڭ كوپ مولشەرى شىققانىنا تولىق سەنىمدى», دەپ جازدى ۆۆس. نيدەرلاندتىق «SRON» عارىشتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلى ەريك ارەندس «مەتان تارالعانىنا كۇمان جوق» دەدى.
«العاش رەت گازدىڭ شىعۋىن 2023 جىلدىڭ ماۋسىمدا TROPOMI 21 جەرسەرىگى ءدال انىقتادى. TROPOMI-ءدىڭ كورۋ ايماعىن بۇلتتار شەكتەسە دە, ماڭعىستاۋ تۇبەگىنەن كوپ نارسە انىقتاعانىن بايقاۋعا بولادى», دەدى ارەندس جەرسەرىك تۇسىرىلىمىنەن كورىنىپ تۇرعان مەتان شلەيفىن نۇسقاپ. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جەر بەتىنە ەڭ جاقىن اتموسفەرا قاباتى تروپوسفەراعا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە ارنالعان TROPOMI 2017 جىلى ەۋروپا عارىش اگەنتتىگى وربيتاعا شىعارعان «Copernicus Sentinel-5 Precursor» جەرسەرىگىنىڭ بورتىندا ورنالاسقان.
ال ۇڭعىما تيەسىلى كومپانيا وكىلدەرى دەرەكتى جوققا شىعارىپ, ۇستانىمدارىنان اينىماي وتىر.
لاس ەلدەر دە – كليماتتىڭ «جاۋى»
ونەركاسىپتىك شىعارىندىلار, اۋىل شارۋاشىلىعىندا حيميالىق ونىمدەردى پايدالانۋ, وزەن-كولدەرگە ءتۇرلى قوقىس تاستاۋ جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اكەپ سوقتىردى. ەكولوگيالىق احۋالدى الەمدەگى لاس ەلدەر دە ورشىتە ءتۇستى. حالىقارالىق ەكولوگتەر جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر, ەڭ لاس ەلدەر دامۋشى مەملەكەتتەر ەكەنىن انىقتادى. الدىڭعى قاتاردا بانگلادەش تۇر. بۇل ەل قورشاعان ورتاعا دەزينفەكتسيادان وتپەيتىن وتە ۋلى زاتتار شىعارادى. بۇۇ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, اۋا ساپاسى ناشار بولعاندىقتان, ەلدە ءار ساعات سايىن 800-گە دەيىن ادام قايتىس بولادى. ەكىنشى ورىندا پاكىستان تۇر. وڭدەۋ, مەتاللۋرگيا جانە مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىپتەرى دامىپ كەلە جاتقاندىقتان پاكىستانداعى اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى 74 پايىزدى قۇرايدى. ەلدە انتيسانيتارلىق, توپىراقتىڭ توزۋى, سۋ قالدىقتارىمەن لاستانعان جانە ايماقتىڭ حيميالىق لاستانۋىمەن بايلانىستى كۇردەلى ماسەلەلەر بار. ودان كەيىن تىزىمدە تۇرعان ەل – ءۇندىستان. ونەركاسىپتىك قالدىقتارمەن لاستانعان 146,82 ملن گەكتار جەردى حالىق اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانا المايدى. ەلدىڭ نەگىزگى وزەندەرى تۇرمىستىق قالدىقتارعا تولى, سوعان قاراماستان تۇرعىندار سۋدى پايدالانۋعا ءماجبۇر. شامادان تىس پوپۋلياتسيا, انتيسانيتاريا جانە كەدەيلىك اۋرۋدىڭ تەز تارالۋىنا ىقپال ەتەدى. ۇندىستانداعى قولايسىز ەكولوگيالىق جاعدايعا بايلانىستى مۋتانت بالالار ءجيى دۇنيەگە كەلەدى. ءتورتىنشى ورىندا – اۋعانستان. قاقتىعىستان كوز اشپاعان ەلدىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىرادى. كەيىنگى جىلدارى اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى قاۋىپتى دەڭگەيگە جەتتى, ويتكەنى تۇرعىندار ۇيلەردى جىلىتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن قوقىستى جاعۋعا ءماجبۇر. اۋعانستاندا ءالى كۇنگە دەيىن لاس ەتيلدەنگەن جانارماي قولدانىلادى. بەستىكتىڭ سوڭعى تىزىمىندە كۋۆەيت تۇر. بۇل ەلدەگى ەكولوگيالىق جاعداي مۇناي ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ناشارلادى. اۋانىڭ لاستانۋىنان وزگە, سۋ ماسەلەسى دە وزەكتى بولىپ تۇر. مۇناي قۇبىرلارى ءجيى جارىلىپ, سالدارىنان تەڭىزگە توگىلگەن مۇنايدان سۋ فلوراسى مەن فاۋناسى زارداپ شەگىپ
جاتىر.
