مادەنيەتىنە قامقور قاعان دا, حالىق تا باقىتتى

اكادەميك احمەت جۇبانوۆ وسى ۇلى دالا ءۇنىن بويىنا تۇندىرعان قازاقتىڭ 10 مىڭ ءانى مەن 5 مىڭ كۇيىن كارتوتەكاعا ءتىزىپ, ۇر­پاق­قا امانات ەتتى. بۇل – الەمدىك ور­كەنيەتتەگى باعا جەتپەس بايلىق. قۇر­مانعازى بابامىز بار-جوعى 1 مي­نۋت 30 سەكۋند ارالىعىنا سىيا­تىن «سارىارقا» كۇيىمەن ادامزات وركەنيەتىندە تەڭدەسى جوق تۋىن­دى اكەلدى. دالامىزدىڭ يەسى مەن كيەسى قازاق ەكەنىن ايگىلەدى. وسى بايلىقتان ءنار العان اتا, اعا, بۇگىنگى بۋىن كومپوزيتورلار «قازاقتىڭ كوم­پوزيتورلىق مەكتەبى» دەگەن ۇعىم-تۇجىرىمدامانى ومىرگە اكەلدى.

نەبىر قيىن جىلدارى «قىز جى­بەك» (ە.برۋسيلوۆسكي, ع.مۇسى­رەپوۆ, 1934 ج.), «اباي» (ا.جۇ­بانوۆ – ل.حاميدي, م.اۋەزوۆ, 1944 ج.), ء«بىر­جان – سارا» (م.تولەباەۆ, ق.جۇ­ماليەۆ, 1946 ج.) وپەرالارى دۇ­نيەگە كەلىپ, ساحناعا قويىلىپ جات­تى. بۇگىنگى كۇننىڭ كوزىمەن قارا­ساق, سول كەزدە ونەرگە, ونىڭ ىشىن­دە مۋزىكاعا دەن قوياتىنداي مۇمكىن­دىك بولماعانداي كورىنەدى: 30-شى جىلدارى قولدان جاسالعان اشار­شىلىق اپاتى, ۇلت زيالىلارىن, باسشىلارىن ءتۇپ-تامىرىمەن قىرىپ-جويدى, اتتى...

سونىڭ ءبىر اسا قايعىلى كورى­نىسى دەپ تۇڭعىش فيلولوگيا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, الەمنىڭ 16 ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, تۇڭعىش ء«ان», «بي», «باقسى», «جىر», «دومبىرا», «كۇي», «قو­بىز», «سىبىزعى», «تولعاۋ» اتاۋلا­رىنىڭ ەتيمولوگياسىن اشقان قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ (احمەت جۇبانوۆتىڭ اعاسى) ءومىرىن اتاۋعا بولادى. 1937 جىلدىڭ 23 جەل­توقسانىندا ونى اتۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلعاندا, سوڭعى سوزىندە, ورىس تىلىندە بىلاي دەگەن ەدى: «...بايستۆو – تسۆەت ي سيلا كازاحسكوگو نارودا, داۆالي گوسۋدارستۆۋ سكوت, مياسو, شەرست, كوجۋ ي حلەب. كوگدا كونفيسكوۆالي بايستۆو, پۋستيلي پو ۆەترۋ نەچيسليمىە بوگاتستۆو سترانى, رازۆاليلي ۆەكامي سلوجيۆشەەسيا حوزيايستۆو, وستاۆشيس ۋ «رازبيتوگو كورىتا», ناچالي كريچات و پەرەگيباح. ەتا زناچيت – سمەرت زناچيتەلنوي چاستي كازاحسكوگو نارودا, ي تولكو كازاحسكوگو نارودا. رۋسسكيە ۆ كازاحستانە نە گولودالي ي نە ۋميرالي. كازاحسكي نارود ستال جەرتۆوي سوتسياليزما. نادو وسۆوبوديت ەگو وت ەتوگو سوتسياليزما; ا ەتو مى موجەم دوبيتسيا تولكو پۋتەم سوزدانيا نەزاۆيسيموگو بۋر­جۋازنو-دەموكراتيچەسكوگو گو­­سۋ­­دارستۆا».

ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىن گوبوي اسپابى بويىنشا جانە مۋزىكا تاريحى مەن تەورياسى فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن احمەت جۇبانوۆ, 1932 جىلى ونىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ وقي باستاعاندا, قازاقستاندى جايلاعان اشارشىلىق الاپاتىن ەستىپ, قولىنان كەلگەنشە حالقى­نىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, زالالىن جەڭىل­دەتۋگە ۇلەس قوسۋ ءۇشىن ەلىنە قايتۋعا شەشىم قابىلدايدى. كەلە سالىسىمەن مۋزىكا تەحنيكۋمىن اشىپ, كاسىبي ۇلتتىق مامانداردى دايارلاۋعا بىردەن كىرىسەدى. احمەت قۋان ۇلىنىڭ ءوزى وقىعان لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى ەۆرەي ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدى, ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ وپە­­را ستۋدياسىن بىتىرگەن تاتار لاتيف ءحاميديدى الماتىعا ار­­نايى شاقىرتادى. ار­تىنان احمەت جۇ­بانوۆ 1939 جى­لى مۇقان تولە­باەۆ, قۇددىس قوجاميا­روۆتارمەن بىر­لەسە قازاق كومپوزيتورلار وداعى شاڭىراعىن كوتەردى.

1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا قازاقتىڭ ءى ونەر دەكاداسىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن ءبىز تاريحتان جاقسى بىلەمىز. مىنە, بۇل شارانى عالامات ۇيىمداستىرىپ وت­كىزگەن (كۇلاش بايسەيىتوۆانى يو­سيف ستالين «قازاق بۇلب ۇلى» دەپ اتاپ, ونى ءبىرىنشى رەت تاعايىن­دالعان كسرو حالىق ءارتىسى اتاعى­مەن مارا­پات­تادى), تالانتتى دراماتۋرگ, رە­جيسسەر جۇمات شانين دە 1937 جى­لى «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلدى.

«قىز جىبەك» وپەراسىنان كەيىن, 10 جىلدان كەيىن «اباي», ارتىنان ىلە-شالا ء«بىرجان – سارا» وپەراسى دۇنيەگە كەلىپ, ساحنا ءجۇزىن كوردى دەدىك. بۇل قازاق ەلى ءۇشىن وتە اۋىر جىلدار بولعانىنا قاراماستان, وسى ۇشتىك – ۇلتتىق وپەرا ونەرىمىزدىڭ التىن قازىناسى, قاينار بۇلاعى, كلاسسيكاسى.

وسى فەنومەننىڭ سىرى نەدە دەگەن سۇراققا سول كەزدەگى ەل باس­قار­عان ازاماتتاردىڭ ەلدىك, ەر­لىك ۇستانىمىندا, شىنايى جاسام­پازدىق ىسىندە, بيىك ۇلتتىق سانا-سەزىمىندە دەر ەدىم. 1950–1990 جىل­دارى سىدىق مۇحامەدجانوۆ, قۇددىس قوجامياروۆ, عازيزا جۇ­بانوۆا, ەركەعالي راحماديەۆ, با­زار­­باي جۇمانيازوۆ, اناتولي بىچ­كوۆ, مانسۇر ساعاتوۆ, ال­ماس سەركەباەۆ, تىلەس قاجىعا­ليەۆ, بالنۇر قى­دىر­بەك, سەرىك ەركىم­بەكوۆ سىندى كوم­­پوزيتورلار­دىڭ وپەرا, با­لەت, ميۋ­زيكل جانرلارىن­داعى مۋزىكا­لىق-ساحنالىق تۋىن­دى­لارى كورەر­مەننىڭ كوزىن قۋان­تىپ, قۇلاق قۇرى­شىن قاندىرعانىن جاقسى بىلەمىز.

ال تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس مەم­لەكەت بولعان شاعىمىزدا, ياعني 33 جىل ىشىندە بىردە-ءبىر وتان­دىق مۋزىكالىق-ساحنالىق جاڭا تۋىن­دىنىڭ جارىق كورمەگەنى ءبىز­دى قاتتى قىنجىلتادى. ەل تاري­حىن­داعى بۇرىن ايتا دا, جازا دا, ماڭايىنا جۋي المايتىن قانشاما تاقىرىپتار سۇرانىپ, تىلەنىپ تۇر ەمەس پە ساحنالىق قويىلىمدارعا؟

بۇرىن بىزدە الماتى قالاسىندا ءبىر عانا وپەرا جانە بالەت تەاترى بولسا, قازىر, قۇدايعا شۇكىر, مۇن­داي ەكى مەكەمە اشىلدى – ەلوردامىزدا جانە شىمكەنت قالا­سىن­دا. «اس­تانا وپەرا» تەاترى تەح­­ني­كالىق, شىعارماشىلىق الەۋە­تى جاعىنان دۇنيەجۇزىلىك ستان­­­­­دارت­قا ساي, ول ءححى عاسىردىڭ عا­­جايىپ ارحيتەكتۋرالىق كورىنىسى دەپ اۋزىمىزدى تولتىرا ايتامىز, سىلە­كەيىمىزدى شۇبىرتىپ تام­سا­نا­مىز. نەگە بۇنىڭ كوركى­نە, شى­عار­ما­شىلىق الەۋەتىنە ساي ءبىز­دىڭ كومپوزيتورلارعا ارنايى تاپسىرىسپەن جاڭا, ادەمى, تۇپنۇسقالى تۋىندىلار جازعىزىپ, ساحناسىنا شىعارماسقا؟

«نەگە ولاي؟» دەگەن ساۋالى­مىز­­عا بۇل سالاعا جاۋاپتى شەنەۋ­نىك, ارنايى قارجى كوزى قاراستى­رىلماعانىن ايتىپ, سۇق ساۋساعىن جوعارعى جاققا شوشايتاتىنى بەل­گىلى. سوندا قالاي, ۇلتتىق مارتە­بەسى بار تەاتر ۇلتتىق كومپو­زي­تور­دىڭ شىعارماسىن ورىنداۋعا ىقى­لاسى بولماي, پىسقىرماعانى ما؟ جوق! مۇنداي رۋحاني كورسو­قىر­لىقتان جەدەل ارىلۋىمىز كەرەك!

جاڭا قازاقستاننىڭ مادەني-رۋحاني كەڭىستىگىن بايىتامىز دەسەك, مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگىنىڭ بيۋدجەتىنەن جىل سايىن وسى ماقساتقا ءتيىستى قارجى قاراس­تىرىلعانى ءجون. بۇل – كەزەك كۇتتىر­مەيتىن قاجەتتىلىك. تەك بۇعان باسقارۋشى ازاماتتاردىڭ ەلدىك پەيىلى مەن بەرىك نيەتى, جاسام­پازدىق جاۋاپكەرشىلىگى قاجەت.

ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىبي مۋزىكا­دا­عى تاعى ءبىر وپىرىلا قۇلاعان سالا – بالالار مۋزىكاسى. ادام بويىنداعى بارشا ۇلتتىق قۇندى­لىق بالاباقشا مەن مەكتەپ جاسىندا قالىپتاساتىنىن ەس­كەر­سەك, بۇل ماسەلەنى دە دەرەۋ قولعا الماي بولمايدى.

ءالى ەسىمدە, كەڭەس وداعى ىدىراپ, ەلىمىز داعدارعان 1988 جىلى مادەنيەت ءمينيسترى وزبەكالى جانى­بەكوۆ قاجەتتى قارجى كوزىن تاۋىپ, ونداعان قازاق كومپوزيتورىنا ادرەستىك تاپسىرىس ارقىلى بالا­باقشا, مەكتەپ وقۋشىلارىنا قازاق تىلىندە اندەر جازعىزدى. وسىنداي باتىل قادامدار قازىر دە ۇلگى بولۋعا ءتيىس.

1976–2010 جىلدارى قازاق تەلەديدارى مەن راديوسى كوميتەتىندە, «ونەر» باسپاسىندا, مادەنيەت مينيسترلىگىندە مۋزىكا ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرىندە بولدىم. سوندىقتان بۇل سالانى كىم قالاي تۇقىرتقانىن سىرتتاي ەمەس, ىشتەي بىلەتىن ادامداردىڭ ءبىرىمىن. تەك ءوز قالتاسىنا جۇمىس ىستەگەن سول كەزدەگى باسشىلار قازىر باق-تا, ينتەرنەت كوزدەرىندە وزدەرىن مەملەكەت قايراتكەرى, سۇتتەن اق, سۋدان تازا جاندار ەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى.

سونىڭ كورنەكتى وكىلى – لەيلا بەكەتوۆا-حراپۋنوۆا (قاشقىن, قىلمىسكەر ۆ.حراپۋنوۆتىڭ زايىبى). ول قازاقستان تەلەديدارى مەن راديو كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان كەزدە وسى مەكەمەگە قارايتىن «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىن تالقانداپ, تاراتتى. بۇرىنعى اۆتوبازا ورنىنا د.قوناەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن 1969 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن «قازاقتەلەفيلم» ستۋ­دياسىنىڭ جۇمىسى, اسىرەسە كامال سمايى­لوۆتىڭ مەملەكەتتىك تەلەديدار مەن راديو كوميتەتىنە باسشى بولىپ كەلگەندە ەرەكشە جاندانا دامىدى. بۇل شىعارماشىلىق مەكەمە 20 مينۋتتان 60 مينۋتقا دەيىنگى دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىپ, كورەرمەنگە ۇسىندى. دەمەك حح عا­سىرداعى قازاق ونەرى مەن ادە­بيەتىنىڭ شەجىرەسىن جاسادى: ماعجان, مۇقاعالي, شاكەن اي­ما­نوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋ­باي ومىرزاقوۆ, عاريفوللا قۇر­مانعاليەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, روزا باعلانوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, ءتىپتى سول كەزدە «انا تۋرالى ءان­دى» ورىنداعان 14 جاستاعى روزا رىمباەۆانىڭ شىعارماشىلىق كەلبەتتەرى...

تيميريازەۆ پەن ابىلايحان كو­شەلەرى قيىلىسىنىڭ دوڭەسىندەگى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى ور­نالاسقان جەر ساتىلدى. قازىر وندا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سورا­يىپ تۇر. ال جيىرما جىلدان استام تاريحى بار ستۋديانىڭ رۋحاني-شىعارماشىلىق ءونىمى قاجەتسىز دەپ تابىلىپ, كورپوراتسيا اۋلاسىنداعى قوقىسقا تاستالدى. بۇنى كورىپ, جانى اشىعان بوگدە ادامدار كەيبىر قوراپتاردى قولتىعىنا تىعىپ, امان ساقتاپ قالدى...

قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە نۇرعيسانىڭ, ءابىلا­حات­تىڭ, ءشامشىنىڭ, اسەتتىڭ, ەس­كەندىردىڭ اندەرىن العاش ورىنداپ, تىڭدارماننىڭ جان ازىعىنا اينالدىرعان قازاق راديوسىنىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترى تاراتىلىپ, ونىڭ پارتيتۋرا­لارى دا قوقىسقا تاستالدى... كورپو­راتسيانىڭ باي كىتاپحاناسى تونال­دى. بۇل – ل.بەكەتوۆا-حراپۋ­نو­ۆانىڭ جاساعان قىلمىستىق ىس­تەرىنىڭ از عانا بولىگى...

قازاق تەلەديدارىنىڭ 1958–1990 جىلدار ارالىعىنداعى التىن قورعا ەنگەن ەل شەجىرەسى بار ونىمدەرى تسيفرلاندىرۋ ماق­سا­تىندا, جەلتوقسان, 175 كوشەسىن­دە ورنالاسقان الماتى تەلەس­تۋدياسىنىڭ استىڭعى قاباتىندا جۇيەلى تۇردە دەستەلەنە جينالىپ قويىلعان ەدى. بۇلاردىڭ ءبىرى قال­ماي قاسىرەتتى قاڭتار كەزىندە تەلەديدار عيماراتىنا باسىپ كىرگەن قانىشەرلەر قويعان وتقا جانىپ, كۇل بولدى...

بۇرىن «سويۋزگوستسيرك» باعى­نى­شىندا بولعان قازاق تسيركى 1991 جىلى مادەنيەت مي­نيسترلىگىنىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. بۇل ۇجىم كىرىستى, تابىستى ەڭبەك ەتتى. تەك قازاق تسيركى عانا سول كەزدە توقسان سا­يىن ءوز قىزمەتكەرلەرىنە اقشالاي سىيلىق بەرىپ تۇردى. ول قازاق تسيركىنىڭ ارداگەرى, سول كەزدەگى ۇجىم ديرەكتورى, مارقۇم قالدىق بەگە­نوۆتىڭ ارقاسى ەدى.

مىنە, وسى كەزدەن باستاپ بۇل ونەر مەكەمەسىنىڭ باسىنا تونگەن قارا بۇلت سەيىلمەي, قويۋلانا ءتۇستى. «تاڭ» تەلەارناسىندا (باسشىسى – لەيلا بەكەتوۆا-حراپۋنوۆا), «كاراۆان» گازەتىندە قازاق تسيركى, ونىڭ ديرەكتورى تۋرالى جالعان اقپاراتتار ۇزبەي بەرىلىپ, حالىق ساناسىنا تەرىس وي سالىپ, يلاندىردى. 1997 جىلدىڭ كوكتەمىندە «استانا-حولدينگ» كومپانياسىنىڭ پرە­زيدەنتى مۇحتار ءابليازوۆ قازاقستان ۇكىمەتىنە قازمەمتسيركتى «قۇتقارۋ» جونىندە ۇسىنىس بەرىپ, بۇل ماسە­لە اتىشۋلى بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر اكە­جان قاجى­گەلدين تاراپىنان دەرەۋ قولداۋ تاۋىپ, ۇكىمەت وڭ شەشىمدى قاۋلىسىن شىعاردى.

تسيركتى 20 جىلدىق ارەنداعا الىپ, تۇسەتىن پايدانىڭ 90 پايى­زىن يەمدەنگەن م.ءابليازوۆ كەلىسىم­شارت بويىنشا 5 جىل ىشىندە تسيرككە 1,5 ملن دوللاردان استام قار­جى قۇيامىن دەگەن سوزىنەن تاي­قىپ, وعان سوقىر تيىن بەرمەدى. سمير­نوۆ دەگەن جاندايشابى ق.بە­گەنوۆتى قىزمەتىنەن قۋىپ, بارلىق شىعارماشىلىق توپتى تاراتتى, حايۋاناتتار كۇتىمسىز اشتان قىرىلدى... جاڭا باسشىلىق تەك قانا شەتەلدىك تسيرك توپتارىمەن جۇمىس ىستەدى. ق.بەگەنوۆتىڭ جان ايقايىنا ەشكىم قۇلاق اسپادى. باتىر تۇلعالى, ءوز ىسىنە تاس­تاي بەرىك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءوزى تۇرعىزعان, قىزعىشتاي قورعاپ ايالاعان قازاق تسيركىنىڭ ءىشى دە, سىرتى دا تالقان­دالدى, قايىرشى قالپىنا ەندى. بۇنى كوتەرە الماعان ول ۇزاققا بارماي دۇنيە سالدى.

ال م.ءابليازوۆتىڭ توبى تسيرك عي­­ما­راتىنىڭ ماڭدايىنا الەمگە جار سالا «مۋجسكوي كلۋب ار­لە­كينو» دەگەن افيشا ءىلىپ, جەرتولە قاباتىندا الاقانداي اشىلمالى تەرەزەلەرى بار كىشكەنە-كىشكەنە كابينالار تۇرعىزىپ, كورۋگە – كوز, ەستۋگە قۇلاق ۇيالاتىن «لۇت قاۋىمىنىڭ» مەكەنى بولدى. مۇنى مەن تسيركتى قايتارىپ الۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بول­عاندا ءوز كوزىممەن كوردىم...

ء«بىر ادام – سامال, ەكى ادام – امال, ءۇش ادام – جامال, ءتورت ادام – قامال» دەيدى حالىق دانالىعى. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى بولدىرماس ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ادىلەتتىلىك جولىنا توپتاسىپ, اۋىزبىرلىكتە, تۋىسقاندىقتا, يمان­­دىلىقتا تىرلىك جاساساق, ەلىمىز­دىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن جاقسار­تارىمىز ءسوزسىز.

جولامان تۇرسىنباەۆ,

كومپوزيتور