بيۋدجەت جانە سالىق ساياساتى: تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ تەتىكتەرى قانداي؟

ەڭ الدىمەن, سالىقتاردىڭ ءرولىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى سالىق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ نەگىزى عانا ەمەس, جالپى العاندا سالىق جۇيەسى – ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالانى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان جاڭا سالىق كودەكسىندە ينۆەستورلار مەن تۇتاستاي العاندا بيزنەس ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن تاسىلدەر بولۋعا ءتيىس.

سەنات زاڭ شىعارۋ قىزمەتى بارىسىندا, حالىقپەن, ونىڭ ىشىندە كاسىپ­كەر­لەرمەن كەزدەسۋلەردە قولدانىس­تاعى سالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى ماسە­لە­لەرىن تۇراقتى نەگىزدە تالقىلاپ وتىرا­تىن­دىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى ورايدا بىرقاتار ءىس-شارا وتكىزىلىپ, سولاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەتكە كەلەلى ۇسىنىمدار جىبەرىلدى.

قازىرگى ۋاقىتتا سالىق جەڭىلدىكتەرىن قولدانۋدان بيۋدجەت شىعىنىنىڭ سوماسى 8 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرادى. بۇل – ايتا قالارلىقتاي قوماقتى قارجى. دەمەك, سوعان قاراي سالىق جەڭىل­دىك­تەرىنىڭ تيىمدىلىگى, ونىمدىلىگى مەن قا­جەت­تىلىگىن تالداۋ تارازىسىنان وتكىزە وتىرىپ, وڭتايلاندىرىلۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى ءبىرىنشى كەزەكتە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, ولاردى جىكتەۋ, مونيتورينگ پەن ستاتيس­تيكا جۇرگىزىلۋ قاجەت.

سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى الىپ تاس­تاۋعا قاتىستى بيزنەستىڭ جەكەلەگەن جو­عارى تابىستى تۇرلەرى ءۇشىن, سونداي-اق سالا­لىق مەملەكەتتىك ورگاندار سالىقتىق جەڭىلدىكتەردىڭ تيىمدىلىگىنە ودان ءارى تالداۋ جۇرگىزبەگەن نەمەسە مۇنداي تالداۋ كەيىنگى 5 جىلدا بەرىلگەن جەڭىلدىكتەردىڭ جانە باسقا دا تاسىلدەردىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتكەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلدى.

جالدامالى قىزمەتكەرلەرى بار كاسىپ­كەر­لەر ءۇشىن جۇمىسكەرلەرگە ەڭبەك­اقى تولەۋ قورىنان سالىقتار مەن باسقا دا تولەمدەردى ەسەپتەۋ جانە اۋدارۋ وزەكتى ماسەلە­لەردىڭ بىرىنە اينالدى. بيزنەس-قاۋىمداستىعى جۇمىس بەرۋشىگە جوعارى جۇكتەمەنى (جيىنتىق جۇكتەمە ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ 40 پايى­زىنا دەيىن جەتەدى), ەسەپتەۋدىڭ كۇردەلىلىگىن (ەسەپتەۋ بازالارى مەن فورمۋلالارىنداعى ايىرماشىلىقتار) جانە تولەمدەردىڭ كوپ مولشەرىن بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى زاڭنامالىق نەگىزدە ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىك ءۇشىن جيىنتىق جۇكتەمەنى 34 پايىزدان 25 پايىزعا دەيىن تومەندەتە وتىرىپ, ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان بىرىڭعاي تولەم كوزدەلگەن.

تولەنگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مول­­­­شەرى جۇمىسكەرلەردىڭ بولاشاق الەۋ­­­مەتتىك جانە زەينەتاقى تولەمدەرىنە اسەر ەتەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, جەكە تابىس سالىعى ەسەبىنەن جۇكتەمەنى ازايتۋ قاراس­تىرىلعان. ياعني العاشقى قادامدار جاسالدى, ەندى قۇقىق قولدانۋدى ەسكەرە وتى­رىپ, تولەم تەتىكتەرىن جەڭىلدەتۋ, ونى قولدانۋ ولشەمدەرىن قايتا قاراۋ جانە ونى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ قاجەت.

الداعى ۋاقىتتا قاراستىرىلاتىن وتە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – سالىقتىق تۇراقتىلىق. ينۆەستيتسيالاردى باعالاۋ جانە تارتۋ كەزىندە سالىق سالۋدىڭ بول­­جامدى شارتتارى بولۋى ءۇشىن ورتامەر­زىم­دى پەرسپەكتيۆادا سالىق جۇك­تەمەسىن ءتۇسىنۋ بيزنەس ءۇشىن ماڭىزدى.

كاسىپكەرلەر ءۇشىن تاعى ءبىر وتكىر ماسەلە – كامەرالدىق باقىلاۋ. ول سالىق قاتەلىكتەرىن ايقىنداپ جانە ولاردى قارجىلىق نەمەسە اكىمشىلىك سالدارسىز ءوز بەتىنشە جويۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماق­ساتىندا سالىق تولەۋشىگە كومەك قۇ­رالى رەتىندە ەنگىزىلگەن ەدى. الايدا شىنتۋايتقا كەلگەندە, كامەرالدىق با­قى­­لاۋ قاشىقتان سالىقتىق تەكسەرۋ تە­تى­گىنە اينالدى. وسىعان بايلانىستى قوسىمشا حابارلاما الگوريتمىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ ارقىلى كامەرالدىق باقىلاۋ مەحانيزمىن قايتا قاراۋ قاجەت. وسىلايشا, كامەرالدىق باقىلاۋ ارقىلى انىقتالعان بارلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتى «بولجامدى» دەپ انىقتاۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى تاراپىنان تسيفرلىق شەشىمدەر مەن سەرۆيستىك ءتاسىلدى قولدانۋدى ەسكەرە وتىرىپ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت.

شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ارنايى سالىق رەجىمدەرىن رەفورمالاۋ بيزنەستىڭ ءوسۋى مەن ىرىلەنۋى ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى فاكتور بولا وتىرىپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى «كولەڭكەدەن» شىعارۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. بۇگىندە بۇل ماسەلە ءىشىنارا بولشەك سالىقتىڭ سالىق رەجىمىن قولدانۋ ارقىلى شەشىلۋدە. ەكو­نوميكانى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىن باسقارۋدىڭ ناتي­جە­لىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇرالدار مەن ىنتالاندىرۋ شارالارىن جاساۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. بۇل ۇدەرىستە بولجاۋ مەن جوسپارلاۋدىڭ تيىمدىلىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى رەتتە ولاردى ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيى, بيۋد­جەتتىڭ بولجامدى كورسەتكىشتەرىنىڭ نەگىز­دىلىگى, ولاردىڭ كەلىسىمدىلىگى تۇتاس­تاي العاندا مەملەكەتتىڭ دە, ونىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىنىڭ دە الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىن ايقىندايدى.

تۇتاستاي العاندا, بۇگىنگى تاڭدا ءومىر ساپاسىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتالعان كورسەتكىشتەرىنىڭ بولماۋ پروبلەمالارى, بيۋدجەت قاراجاتى مەن ناتيجەلەر اراسىنداعى ءالسىز بايلانىس, سونداي-اق ستاتيستيكالىق جۇيەدەگى كەمشىلىكتەر مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن جاق­سارتۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن رەفورمالار جۇرگىزۋدە كەشەندى تاسىلدەردى قولدانۋ تالاپ ەتىلەدى.

بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە «بيۋدجەتتىك تاۋەل­دىلىكتى» قىسقارتۋ ماقساتىندا بيۋد­جەت­تىك شىعىنداردى باسقارۋدان نا­تي­جە­لەردى باسقارۋعا ساپالى كوشۋ جو­نىن­دە شارالار قابىلداۋ قاجەت. ول ءۇشىن سترا­تەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوس­پار­لاۋدىڭ ءوزارا بايلانىسىن قام­تاماسىز ەتۋ كەرەك.

جاڭا بيۋدجەت كودەكسى شەڭبەرىندەگى نە­گىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ناتيجەگە باع­دار­لانعان بيۋدجەتتەۋ قاعيداتتارىن كۇشەيتۋ جانە ناتيجەلەردى باسقارۋ قۇ­رال­دارىن جەتىلدىرۋ. ياعني بۇل بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تەڭ­گە­سى ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە با­عىت­­تالۋعا ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى. ول ءۇشىن نە قاجەت؟

ەڭ الدىمەن, ءدال وسى ناتيجەنى بەل­­گىلەيتىن جانە وعان بيۋدجەتتى باي­لا­نىس­­تىراتىن قۇجاتتاردى ايقىنداۋ, بيۋد­جەتتىك اقپاراتتىڭ اشىقتىعىن جانە بيۋدجەتتىك قۇجاتتامانى جاريا­لاۋ ار­قى­لى ىسكە اسىرىلاتىن حالىق ال­­دىنداعى ەسەپتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ قا­جەت.

سونداي-اق وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەر­بەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەر­گى­لىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوز كى­رىس­تەرىنىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ ماقسا­تىن­دا سالىقتاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ورتا­­لىقسىزداندىرۋدى جالعاستىرۋ, جەر­­گىلىكتى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جو­­­بالاردى جوسپارلاۋدى وڭىردەگى حا­لىق­تىڭ ساپالى تىنىس-تىرشىلىگىن قام­تاماسىز ەتۋدىڭ وڭىرلىك ستاندارتتارى جۇيەسىنىڭ نەگىزىندە نىسانالى ين­دي­كا­تور­لارعا بايلانىستىرا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

بۇل جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتا­ما­نىڭ بولۋىنا سۇيەنە وتىرىپ, جوبالاردى جوسپارلاۋ تاجىريبەسىنەن باس تارتۋعا جانە قارجى رەسۋرستارىن ءادىل ءبولۋ ءۇشىن وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىكتەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شىعىس­تار­دىڭ ناقتى باسىمدىقتارىن ەسكەرىپ جانە ماڭىزدىلىعى مەن سىني باعا­لاۋ­دى جۇرگىزە وتىرىپ, بيۋدجەتتى قالىپ­تاس­تى­رۋ­دى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.

ۋاقتىلى ارەكەت ەتۋ جانە شەشۋشى باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ ماق­سا­تىندا, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەر بولىنى­سىن­دە رەسۋرستاردى ناتيجەلى بولۋدە اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانا وتىرىپ, ونىڭ بارلىق كەزەڭىندە بيۋدجەتتىك ۇدەرىستى قاداعالاۋ ارقىلى ونلاين رە­جىم­دە بيۋدجەتتىك مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت سترا­تە­گيالىق ماقساتتار مەن بيۋدجەتتىك شى­عىستاردىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋدى باعا­لاۋعا ارنالعان ناقتى ولشەمدەر مەن كورسەتكىشتەردى ازىرلەۋى قاجەت. ويت­كەنى باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارلارى مەن بيۋد­جەتتىك جوسپارلاۋدى ۇيلەستىرۋ عانا مەم­لەكەتتىك قاراجاتتى پايدالانۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سۇلتانبەك ماكەجانوۆ,

سەنات دەپۋتاتى, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى