كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
نە جوق دەيسىز بۇل كۇلكىلەردىڭ استارىندا؟ اتا قازاقتىڭ ازات ءومىرى, قولدان سۋسىتىپ العان سوڭ سوعان دەگەن قيماس قۇشتارلىق, وكتەمدىككە دەگەن ىزا مەن كەك, كەزى كەلگەندەگى رياسىز كوڭىل مەن ۇلى جۇرەكتەن تۋعان ونەر. كىم بولسا دا تابانىن ءسۇرتىپ, تازا كىرىپ, تاسىراڭداماي ءجۇرسىن دەگەندەي قازاق پەرىشتەنىڭ وزىنە تاقيا كيگىزىپ قويدى سول زاماندا. قۇداي جوق, ۇلت جوق, ۇلىس جوق دەگەن ۋاقىتتا. سولاي ىستەۋ كەرەگىن بىلە تۇرا قازىر قولعا الساق ولاي شىعارا المايسىز, سەبەبى ۇلتتىڭ ءتول قاسيەتتەرىنىڭ كوبىنەن كوز جازىپ قالعانبىز. «ەسكى اقىن بىزدەن ءالى ارتىق, ول كەزدە تۋعان بالا ارتىق» دەپ شاكارىم ايتپاقشى, قازاق كينوسىنىڭ اتاسى شاكەن ايمانوۆ كۇندە تۋىپ جاتقان جوق.
سول كەزدىڭ يدەولوگيالىق نۇسقاۋىمەن ۇلتتار دوستىعىن ناسيحاتتاعانىمەن, شاكەن ايمانوۆ «تاقيالى پەرىشتە» كومەدياسىندا كۇلدىرە وتىرا كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقان قۇندىلىقتارىمىز بەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى, ونىمەن قوسا كەلە جاتقان زامان اڭعارىن دا تامىرشىداي تاپ باسىپ كورسەتە بىلگەن. ءبارى ءبىر قازاق ۇلت بولىپ ءوز ورنىن الماي قويمايدى دەگەن قارسىلىق تا جوق ەمەس كينودا. وسىنىڭ ءبارىن سوۆەتتىك يدەولوگيانى كوز قىلا وتىرا مىڭداعان دەتال ارقىلى وراپ جەتكىزۋ جانە ءبىر جارىم-اق ساعاتقا سىيدىرىپ جىبەرۋ دەگەن... ايتىپ بولمايتىن شەبەرلىك.
ءسىز بۇرىن بايقاماعان بولۋىڭىز مۇمكىن, تاعى ءبىر تاماشالاپ كورىڭىزشى ءفيلمدى. اۋىلدان كەلگەن قازاق اناسى, باسىندا اق جاۋلىق, قولىندا قازاقتىڭ ويۋلى ساندىعى, اجەلەردىڭ قۇتىنداي قورجىن, ءجۇرىسى شالت, استام, اۆتوبۋستان تۇسكەن بويدا ماڭايىن بيلەپ-توستەپ الماي ما؟ تاكسيستىڭ وزىمەن ء«اي, توقتا, مەنى مىندا جەتكىزىپ سالشى» دەپ جەكە سويلەسەدى, بويىندا كىرىپتارلىق جوق, قازاق تابيعاتىنا ءتان كەڭدىك پەن ەركىندىك بار. تايلاقتىڭ ۇيىنە كىرە بەرگەنىندە الدىنان يت جەتەكتەپ شىققاندى كورگەندە ءبىر جاعى شوشىسا, ءبىر جاعى تىكسىنىپ, جيرەنىپ قالماي ما؟ «قاي اتاڭ يتپەن تۇرىپ ەدى, ەي؟» دەگەندەي. اۆتوبۋستان تۇسكەن بويداعى ەركىندىگى «كۇيەۋگە ءتيدىڭ بە؟» دەپ سۇرايتىن بارشا بويجەتكەنمەن قارىم-قاتىناسىندا ساقتالادى. مۇنداعى قازاق قولدانىسىنا ءتان ء«اي, بالام نەمەسە بەرى كەلە قويشى» دەگەندەي قاراتپا, وداعاي سوزدەر. بىزگە كەيىننەن كيلىككەن «كەشىرىڭىز, جولداس» دەۋ جوق. الگىندەي وقشاۋ سوزدەر – استامسىعاندىق, دورەكىلىك ەمەس, وزىمسىگەندىك, باۋىر تۇتقاندىققا جاقىن قازاقى نازار اۋدارۋ.
قازاق اتتان تۇسپەگەن التىن داۋرەننىڭ ءوتىپ كەتكەنىن تانا اپايدىڭ قىز كۇنىندەگى ەستەلىك ارقىلى جەتكىزەدى. وندا قازاقتىڭ سال-سەرىلىك داۋرەنى, قىز بەن جىگىت ايتىسى, جاستاردىڭ ەركىندىگى, سونىمەن قاتار حالىق ءانى «قۇرالايدى» قايتا ءبىر جاڭعىرتادى. اتالعان ءاندى كەيىن ەسترادامەن سالعان دوسىمجان تاڭاتاروۆ وسى كينودان العانىن ايتادى. مۇنداعى سالت-سانا كورىنىسى, جەڭىلگەن قىزدىڭ ايىپ-شامى, جىگىتكە ۇسىنعان ورامال, اراداعى سەرت – ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. بويجەتكەن كەزىندە تانا سەرتكە سەنىپ قالعان, ءومىر بويى سونى كەشىرە الماعان. دەمەك سەرتتەن اتتاۋ بۇل ەلدىڭ سالتىندا جوق دەگەن ءسوز. سەرتتەن تايعانعا كەشۋ جوق. سونى كەڭەستىك زامان اياقاستى ەتىپ تۇرعان جوق پا؟ تايلاق ۇناتقان ايشا دوسانوۆا كەزىندە سەرتتەن تايعان دوساننىڭ قىزى بولىپ شىعادى. اقىرى ايشامەن تابىسادى تايلاق. دەمەك دۇنيەگە باسقا ۇرپاق كەلدى. ولار ومىرلەرىن ءوزى بيلەگىسى كەلەدى. سالتپەن ەمەس, سانامەن. بىراق ۇستاپ قالاتىن تۇستارى دا جەتەرلىك ەكەن سالت-ءداستۇردىڭ. جاستار جارتىلاي جالاڭاش بيلەگەن بالەت تەاترىنان ەڭگەزەردەي ۇلىن الا جونەلەدى اپاسى. جاپ-جاس ەرمەك سەركەباەۆ حالىقتىڭ «ياپىراي» ءانىن وپەرامەن ورىنداعاندا, جاسى ۇلكەن قازاق نياز «وپەرا وپەراسىمەن, ءداستۇرلى ءان-كۇيگە جەتەتىن قازىنا جوق» دەپ تىيىپ تاستاماي ما؟ سونداي-اق قىزدار ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحاناسىنداعى جاعداي. قالىڭ بويجەتكەن سوۆەتتىك زامان تىيىم سالعان دجازعا بيلەپ بولعان سوڭ, قالىڭ قىزداردىڭ ءبىرىن دە مەنسىنبەگەن قازاقتىڭ ەكى كەمپىرى اقىرىندا وديسسەيدى كوكسەگەن ولاردىڭ ۇستىنەن اتتاپ كەتپەي مە؟ جانە تايلاق (قازاق بالاسى دەپ ۇعۋ كەرەك) سوڭىنان قالماي قويعان الگى تەمەكى تارتاتىن كەلىنشەكتى ماڭىنا جولاتپايدى. مۇنداي ەلەۋسىز بولسا دا, ەستى ەلەمەنتتەر جەتەرلىك.
تانا مەن تايلاق, انا مەن بالا كەلىسپەي قالعانداعى ديالوگكە ءمان بەرگەن ءجون. كەمپىر: ء«تورت جىل كەيىن تۋسام دا كەڭەستەن كەم بىلمەيمىن», دەپ سالادى. شەشەسى قازاقتىڭ اتىنان سويلەپ تۇر. ويتكەنى كينودا بۇكىل الماتى ءبىر توبە بولسا, بۇل كىسى ءبىر توبە, ەرەكشە قازاق ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوعىستا ولگەن كۇيەۋىنەن جاستاي قالعان, سويتسە دە بەس بالاسىن جەتىمسىرەتپەي جەتكىزگەن قازاق اناسىنىڭ باسىندا ۇلتتىڭ قاسىرەتى تۇر. جانە سول انا ۇيلەنبەي ءجۇرىپ العان ۇلىنا «سەنىڭ كەڭەسىڭنەن كوپ بىلەمىن» دەگەنى تەگىن ەمەس. وتىزعا كەلگەنشە ۇيلەنبەي ءجۇرىپ الۋ قازاق سالتىندا جوق ەدى. قۇدا ءتۇسۋ, اتاستىرۋ ءبارى دالادا قالعان... وسىلاي قالدىرۋ كەرەك پە, ويلانۋ كەرەك پە, كورەرمەنگە قالدىرادى.
تايلاق پەن ايشا تابيعات اياسىندا جۇرگەندە بويجەتكەن «شۆەيتسارياداعىداي» دەسە, تايلاق «قايداعى شۆەيتساريا, قازاقستان!» دەپ تۋعان ولكەسى تۋرالى ايتىپ كەتەدى. تانا اپاي الگى ورىس قىزدى ۇناتىپ, كونكي تەبۋ جارىسىنا بارعاندا تاعى بىرەر شەتەلدىكتىڭ اۋزىنا «قازاقتىڭ قىسى» دەگەن اڭگىمەنى سالادى. ستسەناريىن ءوزى جازىپ, ءوزى تۇسىرگەن شاكەن ايمانوۆتىڭ ءبىرتۋار ەكەنىن وسى جالعىز-اق كومەدياسىنان كورۋگە بولادى.
ءفيلمنىڭ و باستاعى مازمۇنى ۇلتتىڭ قاسىرەتىنەن باس تارتادى, نەگىزى. شاكەن اتا سيۋجەتتى تۋعان ءىنىسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ جارى, اتاقتى وپەرا ءانشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شابال بەيسەكوۆانىڭ اناسى ايناكۇلدەن العان. شابالدىڭ اكەسى قاراتايدىڭ بەيسەگى ساكەننىڭ جاقىن دوسى, وقىعان, زاڭگەر, اقمولا وبلىسىنىڭ پروكۋرورى قىزمەتىن اتقارعان. 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. نكۆد ۇيىنە تۇتقىنداۋعا كەلگەندە, كۇش كورسەتكەندەرمەن ايقاسقا ءتۇستى مە ەكەن, سودان بەسىكتەگى بالالارى ساككو قاتتى شوشىپ قالعان دا, كەيىن كىسىمەن سويلەسە قويمايتىن توماعا-تۇيىق بولىپ, ۇيلەنبەي ۇزاق جۇرەدى. بىردە كاۋكەن مەن شابالدىڭ ۇيىندە ۇلىن ۇيلەندىرەم دەپ ءجۇرىپ باسىنان كەشكەندەرىن ايناكۇل اپا شاكەنگە جايىپ سالسا, «مىناۋىڭىز كينوعا سۇرانىپ تۇر ەكەن» دەپتى ايمانوۆ. «تاقيالى پەرىشتەنىڭ» پروتوتيپتەرى ساككو قاراتاەۆ پەن بيحان اپا بەلگىلى ادامدار, كوركەم بەينەسى اتالعان فيلمدە بولسا, شىنايى بەينەلەرى جۋرناليست ايگۇل احانبايقىزىنىڭ «ايمانوۆتىڭ تاناسى مەن تايلاعى» ماقالاسىندا جازىلعان.
