كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«قالىڭ ورمان اراسىندا, نە قۇزار شىڭ توسىندە,
نە اسقاق تاۋ باۋرايىمەن ساپار تارتساڭ جولعا الىس,
قايتپەك كەرەك, قارسى الدىڭنان شىعا كەلسە جولبارىس؟
ەڭ باستىسى, سابىر ساقتاپ, ەڭكەيمەستەن تىك تۇرۋ,
اڭعا, مالعا جاقىنداماس بولمىسىڭدى ۇقتىرۋ.
وسى شارتتى ورىنداساڭ, ودان قاۋىپ كۇتپەگىن,
ال ەڭكەيىپ, ءتورت اياقتى مالعا ۇقساساڭ – بىتكەنىڭ.
سول ساتىندە-اق تارعىل مىسىق قان تولتىرىپ كوزىنە,
سەرىپپەدەي تارتىلا كەپ اتىلادى وزىڭە»,
دەيدى. ولەڭنىڭ باسىندا «ەڭ دۇرىسى, ادامدىعى ەڭكەيگەننەن قورىققان...» دەگەن ەلەۋسىز عانا ءبىر جول بار. نەگىزگى مازمۇن وسى جولدا, الايدا ءبىز وعان كەيىنىرەك سوعامىز.
1916 جىلعا دەيىن نەبارى 40 جىل ءومىر سۇرگەن امەريكا جازۋشىسى دجەك لوندون «ارىستان ادامنىڭ حيكاياسىندا» دا وسىنى ايتادى. بىراق مۇنداعى كەيىپكەر – ارىستان. «ول ءۇشىن ارىستاندارمەن بەتپە-بەت كەلىپ شايقاسۋ تۇككە تۇرمايتىن, سونشالىقتى وڭاي نارسە ەدى. ەگەر ساسقالاقتاپ, قوبالجىماي, سابىرلى قالپىن بۇزباي تۇرا السا, كەز كەلگەن ادام ارىستاندى تاياقپەن-اق دەگەنىنە كوندىرە الادى. ارىستان ادام (كەيىپكەر كىسى) بىردە ارىستانمەن ءبىر جارىم ساعات شايقاسقان بولاتىن. ارىستان وزىنە ىزالانا ۇمتىلعان سايىن مۇرنىنان تاياقپەن سوعىپ قالادى دا, ايلاعا باسىپ, باسىن تومەن سالىپ شابىنعان كەزدە اياعىن تاياق ورنىنا قولدانادى. ال اياعىنا جارماسقىسى كەلسە, ءسال عانا ارتقا شەگىنىپ, مۇرنىنان قايتادان تاياقپەن ۇرادى. بار بولعانى وسى» دەيدى كەيىپكەرى تۋرالى. ياعني التىن باسىن يمەي, ادام قالپىن ساقتاي العاننان ارىستان دا, جولبارىس تا تايسالادى ەكەن. سىرى نەدە؟
«بۇل سۇراققا عىلىم ءالى تولىق جاۋاپ تاپپاعان:
ادام كەيپىن ساقتاعاندى جىرتقىش نەگە جاقتاعان؟
بالكىم, ءتاڭىر پەندەلەرىن ويعا تارتۋ ءۇشىن دە,
جاراتتى ما جولبارىستى وسىنداي ءور پىشىندە؟
ىڭكار تىرلىك جولىنداسىڭ. قيمىلىڭا ءمان بەر سەن,
قاي كەزدە دە ەڭسە بۇكپەۋ – ەردىڭ باستى قۇرالى.
...مەن دە كەيدە ادامدىعى الاسارعان جان كورسەم,
ىزا بۋعان جولبارىستاي اتىلعىم كەپ تۇرادى...»
وسى جەردە ءبىز «ەڭ دۇرىسى, ادامدىعى ەڭكەيگەننەن قورىققان...» دەگەندى قايىرا ەسكە سالامىز. وعان سەبەپ – دجەك لوندوننىڭ «ارىستان ادامنىڭ حيكاياسىنداعى» ۋەللەس ەسىمدى ارىستان ۇيرەتۋشىگە قاستىق قىلعان دە ءۆيلدىڭ ارەكەتى. «ۋەللەس شىن مانىندە پاتشا ەدى. مەن ونى بىرەۋمەن باستەسىپ, تاياق تا ۇستاماي, جالاڭ قولمەن ارىستاننىڭ تورىنا كىرىپ بارعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. جۇدىرىقپەن اڭ پاتشاسىنىڭ مۇرنىنان ءبىر-اق ۇرىپ تىرپ ەتكىزبەي, دەگەنىنە كوندىردى», دەيدى دجەك لوندون. اڭگىمەدە ەشبىر جاراتىلىستان قورقۋدى بىلمەيتىن ۋەللەسكە وشىككەن دە ءۆيلدىڭ وعان شاماسى جەتپەي يتتەن قور بولىپ, كەكتەنە تۇسەدى. «توبەلەسكىسى كەلگەن دە ءۆيلدىڭ باسىنا ءبىر شەلەك جەلىمدى قۇيىپ جىبەرە سالادى» ۋەللەس بيىكتەن قاراپ. ءيا, بۇعان دەيىن قانشاما اڭ پاتشاسىن جۇگەندەپ, ارانداي اشىلعان ارىستاننىڭ اۋزىنا باسىن تىعىپ ونەر كورسەتىپ جۇرگەن ۋەللەس كەزەكتى ءبىر ويىندا ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ارىستانى اۆگۋستۋستىڭ اۋزىنا باسىن سالعاندا, ول كەنەتتەن قاۋىپ قالىپ, قىتىر ەتكىزىپ موينىن ۇزە سالادى. ۋەللەستىڭ ارىپتەسى, «ارىستان ادامنىڭ» ايتۋىنشا: «حالىق تارقاعان سوڭ, مەن تورعا كىرىپ, ۋەللەستىڭ باسىن يىسكەدىم. اششى ءيىس قولقامدى اتىپ, تۇشكىرىپ جىبەردىم», دەيدى.
سويتسە, «كيىم اۋىستىراتىن شاتىردا دە ۆيل ۋەللەستىڭ شاشىنا قولقانى اتاتىن ۇنتاق سەۋىپ قويىپتى. كارى اۆگۋستۋس كورسەتىلىم بارىسىندا اۋزىن جاۋىپ قالۋدى مۇلدە قالاماعان. ول بار بولعانى تۇشكىرگەن ەكەن» دەپ اياقتايدى د.لوندون. شاحانوۆشا ايتساق, «ەڭ دۇرىسى, ادامدىعى ەڭكەيگەننەن قورىققان...»
