سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەرگە بەرىلگەن قۇزىرەت دۇرىس قولدانىلماي, سالدارىنان رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلماي جاتقانىن ايتىپ, جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى, ۇستانىمدارىن جۇيەلەۋدى, ەكونوميكانىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
كەيىنگى بەس جىلدا سالىق تاپشىلىعى 11 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە سالىق كەدەرگى بولىپ جاتقان جاعدايلار بار. سوندىقتان بيزنەسكە اكىمشىلىك قىسىم كورسەتۋدى ازايتىپ, ناقتى قولداۋدى كوبەيتىپ, سالىقتى جۇيەسىز وسىرۋدەن بۇرىن ۇكىمەتكە الدىمەن قۋاتتى ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ كەرەك. پرەزيدەنت سالىق جەڭىلدىكتەرىن 20%-عا ازايتۋ تاپسىرماسىنىڭ ورىندالماعانى مەن شەشۋ جولدارىنىڭ ازىرلەنبەگەنىنە توقتالدى. سونداي-اق سالىق جۇيەسى تسيفرلاندىرىلماقشى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىندە 2000-2014 جىلدارى قوسىلعان 14 اقپاراتتىق جۇيەنىڭ كەڭىنەن قولدانىلماعانىنا, جاڭا حالىقارالىق جۇيەگە اۋىسپاعانىنا نازار اۋدارىپ, ۆەدومستۆونىڭ بارلىق اقپاراتتىق جۇيەسىنە ءىت-اۋديت جۇرگىزۋدى, جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋمەن قاتار مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ جاڭا اقپاراتتىق ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىردى. جالپى, سالىق جانە بيۋدجەت سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاپ, سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ اراسىندا جاڭا قوعامدىق شارت جاساپ, وسىلايشا ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋدىڭ پاراساتتى جولى قالىپتاستىرىلماقشى. بۇل – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى باسىمدىق بولماق.
پرەزيدەنت نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ىشكى جالپى ونىمگە شاققانداعى ۇلەسىنىڭ ازايىپ كەتكەنى ەلدىڭ دامۋ قارقىنىنا قاۋىپتى ەكەنىن جەتكىزدى. ىشكى-سىرتقى ينۆەستيتسيانى كوبەيتۋ قانشا ايتىلسا دا ايتارلىقتاي ورىندالماي كەلەدى. مىسالى, كوپتەگەن وبلىس وتىز جىلدان بەرى دوتاتسياعا قاراپ, ءتىپتى اۋدانداردىڭ وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كىرىپتارلىعى – ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋعا دەگەن جايباسارلىقتىڭ سالدارى. بىزدە بارلىق دەرلىك سالا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان وڭالماي جاتىر. پرەزيدەنت اقشا جۇرەتىن جەرگە مەيلىنشە ادامي فاكتوردى ارالاستىرماي, بارىنشا بيۋروكراتيالىق مىندەتتەمەلەردى ازايتىپ, ءتىپتى ينۆەستورلارعا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. سول سياقتى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن قاداعالايتىن ءتيىمدى مونيتورينگ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ دا وتە قۇپتارلىق ءىس. دەپۋتاتتار جارتى جىلدا ءبىر رەت اۋدان ارالاپ, قۇرىلىس نىساندارىمەن تانىسامىز. ابدەن قاڭقاسىن تۇرعىزىپ, قابىرعاسى قالانىپ, ەدەنى توسەلىپ قويعاندا ساپالى سالىنۋىن تالاپ ەتۋگە كەش بولادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن قۇرىلىس, مەملەكەتتىك قولداۋ اياسىندا ىسكە قوسىلاتىن جوبالارعا مىندەتتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەرەك. قازىر ماجىلىستە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. زاڭ نورمالارىن اركىمنىڭ ءوز قالاۋىنا قاراي يكەمدەۋگە تىيىم سالىندى. تاۋار, جۇمىس جانە قىزمەت ۇسىنۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتار مەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدى بۇزعانى, جۇمىستى ساپاسىز اتقارعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلمەك. ويتكەنى قۇرىلىس سالاسىندا ولقىلىق وتە كوپ. سوندىقتان ساپاعا ءمان بەرىلىپ جاتىر.
ەكونوميكانى كەشەندى تۇردە ىرىقتاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە تىم ارالاسۋىنان بىرتىندەپ باس تارتۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن رەفورما ەكەنى ايتىلدى. پرەزيدەنت وتىن-ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى قاتەلىكتەردىڭ سوڭى نەمەن اياقتالعانىن ەسكە سالدى.
قولدان تاپشىلىق تۋدىرا بەرسە, جانار-جاعارمايعا دا سۇرانىس تومەندەيتىن قاۋىپ بار. كولىك يندۋسترياسىندا وزىپ كەتكەن ەلدەر ەلەكتروكارلار شىعارىپ, كۇن كوزىنەن قۋات الىپ جۇرەتىن كولىكتەر نارىقتى جاۋلايتىن كەلەشەك كەلە جاتىر. ماسەلەن, وزبەكستان ءوز كولىكتەرىمەن الدىمەن ىشكى سۇرانىستى تولىقتاي دەرلىك قامتاماسىز ەتىپ, سوسىن سىرتقى نارىققا شىعاردى. كەز كەلگەن ەكونوميكاسى مىقتى مەملەكەت الدىمەن ءوز ونىمدەرىنىڭ ساۋداسىن ءوز ەلدەرىندە جۇرگىزەدى. بۇل – ءارى ەكونوميكا ءارى يدەولوگيا ءۇشىن ءتيىمدى تاكتيكا. ءبىزدىڭ ەلگە كولىكتىڭ ەسكىسى دە, جاڭاسى دا شەتتەن اكەلىنەدى. ءبىر ءمونوپوليستى قولداۋ ءۇشىن ەسكى كولىك ءمىنىپ جۇرگەندەرگە ەكولوگيا مەن سالىقتى سىلتاۋراتىپ تيىسپەۋ كەرەك. ويتكەنى شەتتەن كەلگەن ارزان كولىكتىڭ دە باعاسى ۋتيل الىم مەن جوعارى سالىق, ودان قالسا اۆتوسالوندار مەن بانكتەردىڭ ءوسىمىنىڭ كەسىرىنەن قىمباتتاپ كەتىپ جاتىر. ەل ىشىندە «سەرگەكتىڭ» ميلليونداعان ايىپپ ۇلىنان ارزان ەسكى كولىك مىنەتىندەر وتە كوپ جانە ولاردىڭ ناقتى اقشاعا ساتىپ الۋعا قاراجاتى جوق. كوپشىلىگى بانكتەردەن نەسيەگە السا, جاعدايى جەتپەيتىن جاستار ارەنداعا الىپ, كۇنىنە 13-15 مىڭنان تولەپ تە ءمىنىپ ءجۇر. ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەندەرگە اياققا نىق تۇرىپ كەتكەنشە, ەڭ بولماسا, جاڭاسىن العانشا ەسكىسىنە, بورىشىنان قۇتىلعانشا كولىك يەلەرىن تىعىرىققا تىرەمەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ولار دا ەسكى كولىكتى بەكەر ءمىنىپ جۇرگەن جوق. كۇنكورىس, جانباعىستىڭ قامى ءۇشىن مىنىسكە جاراتىپ ءجۇر ەمەس پە؟
ۇيالى بايلانىس, ينتەرنەت ساپاسىنىڭ ناشارلىعى مەن مۇلدە جوقتىعى, تاريف تولەمدەرىنىڭ ءوسىپ كەتكەنى مەملەكەت باسشىسىن دا بەيجاي قالدىرماپتى. قازىر كوپ جۇمىس, ءتىپتى وقۋشىلاردىڭ ساباقتارى دا بايلانىس جۇيەسىنە بايلانىپ تۇرعاندىقتان, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جوعارى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ابونەنتتەردىڭ مۇقتاجدىعى مەن ماجبۇرلىگىن پايدالانىپ ءوز قالتاسىن ويلاپ جاتقان ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى دا زاڭسىزدىقتار مەن باسسىزدىقتارعا بارىپ جاتىر. بۇل سالاداعى باقىلاۋسىز مونوپوليانى, رەسۋرستاردى ادىلەتسىز ءبولۋدى, جالپى زاڭسىزدىقتاردى جويۋ مىندەتى قويىلدى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك مەنشىك ءتىزىلىمىن قايتا قاراۋدى جانە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ناقتىلاۋدى تاپسىردى. جەكەشەلەندىرۋدى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ەكونوميكانىڭ ەركىن دامۋىنا جول اشادى.
يندۋستريا ساياساتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى مينيسترلىك قۇرىلعانىنا ءبىر جىلدان استى. ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەگەن ءۇمىت ارتىلعانىمەن سەنىم ءالى اقتالعان جوق. مينيسترلىكتىڭ الدىنا دامۋ باعدارىن انىقتاپ, وزىق تەحنولوگيا قولدانىلاتىن جاڭا وندىرىستەر اشۋ مىندەتى تۇر. جوبالار دايىن بولسا جوسپار ءازىر ەمەس. ءوندىرىستى جۇيەلى دامىتۋ ءۇشىن دە ۇكىمەت جەتەكشىلىك ەتۋى كەرەك. ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءوندىرىستى جۇرگىزۋ كەرەك. اسىرەسە اۋىلداردا جۇمىسسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن زاۋىت-فابريكالار سالۋ كەرەك. جۇيە جۇمىس ىستەمەي تۇر. سول ءۇشىن دە پرەزيدەنت ەل دامۋىنا بىلىمىمەن ۇلەس قوساتىن ەكونوميستەرمەن جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا شاقىردى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالى ناشار. بىلتىر قانت قىزىلشاسى مەن ماقتا وسىرگەن وڭىرلەردە ديقاندار ەككەنىن ورسا دا, توككەن تەرى اقتالمادى. قىزىلشا ءىرىپ, جۇگەرى ءشىرىپ كەتتى. باتىسقا مالعا جەم جەتپەي جاتتى. سۋ تاپشىلىعىنان دا شىعىنعا ۇشىراعاندار بار. پرەزيدەنت ايتقانداي اگروونەركاسىپكە بولىنەتىن قارجى كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتىپ, وڭالتۋ قاجەت. كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى مەن كۇزگى جيىن-تەرىمگە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيە كولەمىن 1,5 ترلن تەڭگەگە, ال ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بولىنەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى 800 ملرد تەڭگەگە, ليزينگ بەرۋگە جىل سايىن كەمىندە 450 ملرد تەڭگە بولىنەتىنىن ەستىپ, قۋانىپ قالدىق. شىنىمەن دە جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 10 پايىزى جاڭارتىلسا, جالپى ءونىم كولەمى 2 ەسەگە ۇلعايادى.
ەشبىر قازبا بايلىعى جوق جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. اگرونومدار وسى باعىتتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ءار ايماقتا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جوسپارىن ءتۇزۋ كەرەك. اركىم ءوز بەتىنشە ەگىن سالسا دا, ءبارىبىر ءبىز وسى سالا ارقىلى دا مول تابىسقا جەتۋدى كوزدەسەك جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى – كەي وبلىستىڭ كوشىن باستاپ وتىرعان كۇرەتامىر. سوندىقتان مينيسترلىك ماماندارى اۋىلداردى ارالاپ, ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, جاعدايدى تۇزەسە, يگى ەدى.
بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ماقساتتى جۇمسالىپ, جونىمەن يگەرىلسە, بارلىق باستاما ساپالى اتقارىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, ەشبىر ماسەلە قايتا-قايتا تۋىنداماس. وسى جولدا جاڭادان ىسكە كىرىسكەن ۇكىمەتكە دە ساتتىلىك تىلەيمىز.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
