جىلۋ ورتالىقتارى بجزق قاراجاتىنا سالىنا ما؟

ينفلياتسيا تومەندەسە, بجزق اقشاسى تابىس اكەلەدى

بىرنەشە كۇننىڭ الدىندا ۇلتتىق بانك بجزق قارا­جاتى ەسەبىنەن «بايتەرەك» مەمحولدينگىنىڭ وبليگاتسيا­لارىن 173 ملرد تەڭگەگە جىل­دىق 13 پايىزبەن 15 جىل مەرزىمگە ساتىپ الدى. ياعني ۇلتتىق بانك ميللياردتاعان قارجىنى «بايتەرەككە» ينۆەس­تيتسيالاپ وتىر. بۇل رەتتە ماماندار بەرىلىپ وتىرعان وبليگاتسيا پايىزىنىڭ (13 پايىز) ينفلياتسيادان دا تومەن ەكەنىنە نازار اۋدارادى. ال ۇلتتىق بانك بولسا, «كۆازيمەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك سەكتورلاردىڭ وبليگاتسيالارىنا قاتىستى كىرىستى انىقتاۋ ءۇشىن تاۋەكەل بويىنشا قوسىمشا سىيلىقاقىنى ەسكەرە وتىرىپ, وتەۋ مەرزىمى ۇقساس قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعاز­دارى بويىنشا كىرىستىلىك پاي­دالانىلادى. «بايتەرەك» ۇبح» اق جىلدىق 13 پايىز كىرىستىلىك­پەن وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋ ينۆەستورلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جاي-كۇيىنە وڭ اسەر ەتەدى, ويتكەنى ول ۇزاق مەرزىم ىشىندە تارتىمدى كىرىستى قامتاماسىز ەتەدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى.

بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك بجزق اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن 2024 – 2025 جىل­دارى تەك «بايتەرەك» وبليگا­تسيالارىنا ەمەس, «سامۇرىق-قازىنا» قو­رىنا دا ينۆەستيتسيالاۋدى جوسپار­لا­عان. اقشا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ۇزاقمەرزىمدى ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالماق.

قالاي بولعاندا دا, باسى اشىق ساۋال تۋادى. بۇل حالىقتىڭ اقشاسى ەدى عوي. ونى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە – امان-ەسەن وزىنە قايتارىپ بەرە الامىز با؟ ءيا, ينۆەستيتسيا ءساتسىز بولعان جاعدايدا مەملەكەت شىعىندى وتەيدى, بىراق اتى ينۆەستيتسيا بولعان سوڭ, ول نارىق تارتىبىمەن تابىس تابۋى دا كەرەك قوي.

ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 15,25 پايىز بولىپ تۇرعان بازالىق مولشەرلەمە, 14,96 بولىپ تۇرعان TONIA ينديكاتورى, ءبىر تاڭبالى مانگە اينالعان جىلدىق ينفلياتسيا (9,5 پايىز) جانە جىلدىق 13 پايىز كىرىستىلىك بىرەر جىلدان كەيىن بۇل وبليگاتسيالاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەي باستايتىنىن مەڭزەيدى.

«ۇلتتىق بانكتىڭ ستراتەگيالىق ماق­ساتى ينفلياتسيانى 5 پايىزعا دەيىن ءتۇسىرۋ جانە ينفلياتسيا ءتۇسىپ تە كەلە جاتىر. بيىل جانە كەلەسى جىلى بازالىق مولشەرلەمە دە تومەندەيدى دەپ كۇتىلەدى. 2025 جىلى جاڭا كور­پو­را­تيۆتى وبليگاتسيالاردىڭ جىلدىق كىرىس­تىلىگى 11–12 پايىزدان ارتپاۋى مۇمكىن. قارجى مينيسترلىگى جاريالايتىن بولاشاق تابىستىلىق قيسىعىنا (كريۆايا دوحودنوستي) قاراپ, وسى بولجامنىڭ راستىعىن تەكسەرۋگە بولادى. سول كەزدە 15 جىل بويى 13 پا­يىز كىرىستىلىك بەرىپ تۇراتىن «بايتەرەك» پەن «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيالارى ءبىزدىڭ زەينەتاقى قارجىمىزدى كوبەيتۋگە جاقسى ىقپال ەتپەك. 173 ميلليارد تەڭگەدەن جىل سايىن 22,49 ميلليارد تەڭگە كىرىستىلىك الامىز دەپ ساناساق, 15 جىلدا ول 337,35 ميل­ليارد تەڭگە بولادى. سوندا 173 ميلليارد تەڭگە 510 ميلليارد تەڭگە بولىپ قايتپاق. جوعارى ينفلياتسيا فازاسىنان وتتىك دەپ سانالعاندىقتان, ءتىپتى قازىرگى ساتپەن مودەلدەسەك, 9,8 پايىز بولا­تىن ينفلياتسيا ءمانىنىڭ ۇستىنەن 3,2 پايىز كىرىستىلىك الىپ وتىرامىز. سون­دىقتان بۇل حالىق ءۇشىن ءتيىمدى», دەپ ءبىر قورىتادى ساراپشى.

ساراپشى كەلەسى پىكىرىن بىلاي تۇجىرادى: «بايتەرەك» – جەكە كومپانيا ەمەس, مەملەكەتتىڭ مەنشى­گىن­دەگى مەكەمە. ولاردىڭ بارلىق مىن­دەت­تەمەسى, قارىزى مەملەكەت تاراپىنان كە­پىلدەندىرىلەدى. قازاق­ستان­نىڭ سۋۆە­رەندى رەيتينگى (S&P: BBB-/ا-3; Fitch: BBB تۇراقتى) قانداي بولسا, ەكى حولدينگتە دە سونداي رەيتينگ قا­لىپ­­تاسادى. قاراپايىم تىلمەن ايت­ساق, ولار – 100 پايىز سەنىمدى, العان اقشاسىن نە بولسا دا قايتارا الاتىن الپاۋىت ۇيىمدار. سوندىقتان بۇل مامىلە حالىق ءۇشىن قاۋىپسىز. ءبىزدىڭ زەينەتاقى قورىندا 18,7 تريلليون تەڭگە اۋىر جۇك بولىپ جاتىر. جاتا بەرسىن دەيىن دەسەك, ونى ينفلياتسيا جەپ قويادى. تابىستىلىق قۋىپ, ستارتاپتاردىڭ اكتسيالارىن نەمەسە كريپتوۆاليۋتا ساتىپ الايىق دەسەك, اقىر اياعىندا اقشامىزدى جو­عال­تۋىمىز مۇمكىن. حالىقتىڭ اق­شا­سىمەن ولاي ويناۋعا بولمايدى. سول ءۇشىن ۇلتتىق بانك بارىنشا ساق­تىقپەن, 100 پايىز قايتاتىنىنا سەنىمدى, تابىستىلىعى ينفلياتسيادان جوعارى بولاتىن قۇندى قاعازداردى ىزدەپ, سولارعا ينۆەستيتسيا جاسايدى», دەيدى.

رەيتينگ – كەپىلدىك ەمەس, بىراق...

ايتپاقشى, ءبىز ءبىر دەتالدى ايتۋدى ۇمىتىپ بارامىز. KASE-دە ۇلتتىق بانك ساتىپ العان 173 ملرد تەڭگەدەن بولەك, بجزق-نىڭ تاعى 17 ميللياردتاي تەڭگەسىن جەكە ينۆەس­تورلار ساتىپ العان. كەلەسى ساراپشىمىز – «QAMS» اتقارۋشى ديرەكتورى دانيار تەمىرباەۆ وسى فاكتورعا نازار اۋدارادى.

«وبليگاتسيالار نارىعىندا تاۋە­كەلدەر حالىقارالىق رەيتينگ اگەنت­تىك­تەرىنەن بەرىلگەن رەيتينگكە قاراپ باعالانادى. بۇل رەيتينگ – ەميتەنت قارىزدى مىندەتتى تۇردە وتەيدى دەگەن كەپىلدىك ەمەس. بىراق ول تاۋەكەلدى قىسقارتادى. «سامۇرىق» پەن «بايتە­رەكتى» مەملەكەت باقىلايدى. وبلي­گا­تسيانى وتەيتىن جىلدىق 13 پايىز – بازالىق مولشەرلەمەدەن دە (15,25 پايىز), بانكتەردىڭ دەپوزيت مولشەرلەمەسىنەن دە تومەن. الايدا «بايتەرەك» بوندتارى بو­يىنشا كىرىستىلىك 15 جىلعا بەكىتىلىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. بازالىق مول­شەرلەمە الداعى ۋاقىتتا تاعى تو­مەندەۋى مۇمكىن. «بايتەرەكتىڭ» بوند­تارىن بجزق-دان بولەك باسقا ين­ۆەستوردىڭ ساتىپ الۋى دا (17 ملرد تەڭگەگە) تەكتەن-تەك ەمەس. ولار ينفلياتسيانىڭ تومەندەپ كەلە جات­قانىن, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ودان ءارى قاراي قىسقارا تۇسەتىنىن كورىپ وتىر. ال ءبىز الدىن الا بىلگەندەي, 13 پايىزدىق كىرىستىلىكتى ۇستاپ قالدىق. ەگەر ۇلتتىق بانك ماق­سات ەتكەندەي ينفلياتسيا ەلىمىزدە 5 پايىزعا دەيىن تۇسەر بولسا, وندا ينۆەستورلار عانا ەمەس, بجزق سالىمشىلارى دا مول تابىسقا كەنەلەدى. مىنە, ينفلياتسيانى ۇدەتە وتىرىپ, بارلىق ماسەلەنى بيۋدجەت شىعىستارى ارقىلى شەشۋدى ادەتكە اينالدىرعان ۇكىمەتكە ەرەكشە جاقسى جۇمىس ىستەيتىن ءسات – وسى كەز», دەيدى مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى.

جەو قۇرىلىسىنا كىمنىڭ اقشاسى جۇمسالادى؟

ەندى بىرتىندەپ اڭگىمەمىزدىڭ كەلەسى بولىگىنە كوشە بەرەيىك. بۇعان دەيىن بجزق-دان 1,5 ترلن تەڭگە الۋ تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. ول ەنەرگەتيكا سالاسىنا باعىتتالماقشى. ەكس-پرەمەر ءاليحان سمايىلوۆ سەناتتاعى بريفينگتە بجزق قارجىسىن ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالارعا سالۋدىڭ ادەتتەگى تاجىريبە ەكەنىن ايتتى. «بۇل ينۆەس­تي­تسيالىق كىرىس الۋ ءۇشىن جانە وتان­داس­تارىمىزدىڭ جيناعىن ينفلياتسيا قۇنسىزداندىرىپ جىبەرمەس ءۇشىن كەرەك. ال ەگەر مۇنداي ينۆەستيتسيا ءتيىمسىز بولعان جاعدايدا مەملەكەت شىعىندى وتەيدى», دەدى.

«سامۇرىق-قازىنا» باسقارۋشى ديرەكتورى ايدار رىسقۇلوۆتىڭ سوزىن­شە, زەينەتاقى قورىنىڭ قارجىسى ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى بلوكتەرىن جاڭعىرتۋعا, كوكشەتاۋ, وسكەمەن, سەمەيدە ءۇش جەو سالۋعا جۇمسالۋى مۇمكىن. ال جەو-لاردى سالۋمەن رەسەي تاراپى اينالىسپاقشى. قور قارجىسى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان بولەك, بىر­قاتار ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالارعا دا باعىتتالماق. ونىڭ ءبىرى – «دوستىق – مويىنتى» ەكىنشى تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى (قۇنى 1 ملرد دوللاردان اسادى). سونىمەن قاتار جايلى مەكتەپ قۇرىلىستارى دا وسى جوبا اياسىندا قارجىلاندىرىلماق. بۇرى­نى­راقتا 2024 جىلى 208 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى دەلىنەتىن. الايدا «سامۇرىق-قازىنا» 100 مەكتەپتى عانا پايدالانۋعا بەرەمىز دەپ وتىر. «بىراق ءبىز – رەاليسپىز. فورس-ماجور بار, ءبىز اسەر ەتە الاتىن, اسەر ەتە المايتىن ءتۇرلى جاعداي مەن فاكتور بار», دەيدى «سامۇرىق-قازىنا» باسقارما توراعاسى نۇرلان جاقىپوۆ.

ايدار رىسقۇلوۆتىڭ تۇسىندىرۋىن­شە, ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ ەكى بلوگىن جاڭعىرتۋعا جانە 3 جەو قۇرىلىسىنا رەسەي تاراپىنىڭ زاەم قاراجاتى تارتىلادى, ال 30 پايىزى بجزق-دان الىنادى. ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ ەكى بلوگىن جاڭعىرتۋ ەۋرازيا دامۋ بانكى جانە رەسەي مەمكورپوراتسيالارى ەسەبىنەن جۇرگىزىلۋى مۇمكىن.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى رومان سكلياردىڭ ايتۋىن­شا, قازاقستاندا 3 جەو قۇرىلىسى ءۇشىن رەسەيلىك «ينتەر راو» كومپانياسى بجزق قارجىسىن قولدانبايدى.

«ينتەر راو» كومپانياسىمەن قوسا, سەمەي, كوكشەتاۋ جانە وسكە­مەن­دەگى جەو-نى سالۋعا «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ينۆەستيتسيا­سى تارتىلادى. بۇل جوبالارعا ينۆەستور­لار­دىڭ قارجىسى قۇيىلادى. وسىنداي كەلىسىمگە قول قويىلعان. جوباعا «سا­مۇرىق-قازىنا» مەن رەسەيدىڭ «ينتەرراو» كومپانياسى قاتىسادى. رە­سەيدىڭ كومىردەن گازعا كوشىرۋ مۇم­كىن­دىگى تەحنولوگياسىمەن سالىنادى. كوكشەتاۋعا گاز كەلگەن كەزدە كومىردەن گازعا كوشىرەمىز», دەيدى سكليار.

ونىڭ ايتۋىنشا, جوباعا زەينەتاقى قورىنىڭ قارجىسى جۇمسالمايدى. شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى تاريف ەسەبىنەن قايتارىلادى.

جوباعا بانكتەر تارتىلادى

زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ەكونوميكاعا تارتۋ ماسەلەسىنە پرەزيدەنت تە كوڭىل اۋداردى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رى­سىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ بجزق اكتيۆتەرىن ەكونوميكاعا قۇي­عان­دا نارىق تالاپتارىن ەسكەرۋ قا­جەت دەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ىسكە كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى ەمەس, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى تارتقان ءجون. وعان قوسا ۇكىمەت زەينەتاقى سالىمدارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ پا­يىزدىق ءوسىمىن سۋبسيديالاۋعا ءتيىس دەدى.

«ەكونوميكالىق اينالىمعا تۇسە­تىن زەينەتاقى اكتيۆتەرىن تەك قانا نارىق تالاپتارىنا ساي قولدانۋ كەرەك. بۇل ماسەلەدە سالىمشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى. قاجەت بولسا, ۇكىمەت بىرىڭعاي زەينەتاقى سالىمدارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ پايىزدىق ءوسىمىن سۋبسيديالاۋعا ءتيىس», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە, بۇل جۇمىس­قا كۆازي­مەملەكەتتىك قۇرىلىم­دار سياق­تى دەلدالداردى پايدالانۋدى دوعارۋ كەرەك. ول بۇل ىسكە ءتيىستى ساراپتاما جاساي الاتىن جانە قاجەتتى ينفرا­قۇ­رىلىمى بار ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر­دى بەلسەندى تۇردە تارتۋدى ۇسىندى.

«بانكتەردى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا قارجى قۇيۋعا ىنتالاندى­رۋ كەرەك. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءوزارا تىعىز ىنتىماقتاسىپ, بۇل جۇ­­مىستى بىرلەسە جۇرگىزۋگە ءتيىس. جالپى, ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا ۇدە­رىسى مەن ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن باقى­لاپ وتىرۋدى كوزدەيتىن ءتيىمدى جالپى­مەم­لەكەتتىك ساياساتتى ۇستانۋى كەرەك», دەدى توقاەۆ.

قور قارجىسىن ەكونوميكاعا قۇيۋدىڭ تاۋەكەلى

ۇلتتىق بانك باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بجزق-دان 1,5 ترلن تەڭگە الۋدان قاۋىپتەنۋدىڭ رەتى جوق.

«قازىر بىزدە 17,2 ترلن زەينەتاقى اكتيۆى بار. 1,5 ترلن دەگەنىڭىز, بۇكىل پورتفەلدىڭ 8–9 پايىزى عانا. ونى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتاۋعا بولادى. ۇلتتىق بانك زەينەتاقى قورىن باسقارۋشى رەتىندە بۇل جوبالار­دىڭ ازاماتتار مەن ەكونوميكا يگىلى­گىنە جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى زەينەتاقى قورى ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىك ۇلتتىق بانكتىڭ موي­نىن­دا. سوندىقتان ءبىز قانداي دا ءبىر ءالسىز, جەتىلمەگەن جوبالار ءۇشىن قور­دان قارجى تارتۋعا جول بەر­مەي­­مىز. قازاقستاننىڭ سۋۆە­رەن­دى رەي­تينگى ۆۆۆ دەڭگەيىندە بول­عان­­دىق­تان, مەن بۇل جەردە تاۋەكەل كور­مەيمىن. ەل ازاماتتارىنىڭ اقشا­سى قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا 1,5 ترلن تەڭگەنىڭ بارلىعى ەمەس, ۇشتەن ءبىرى عانا باعىتتالۋعا ءتيىس. قالعان قارجى ەكونوميكانى ارتاراپ­تان­دى­رۋ­عا ارنالعان جوبالارعا جۇمسالسا, ءجون بولادى», دەگەن ەدى باس بانكير.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قور قارجىسىن ەكونو­مي­كاعا قۇيۋدىڭ ارقاسىندا بىزدە اسا قاجەت­تىلىككە اينالىپ تۇرعان جو­لاۋ­­­شىلار جانە جۇك ۆاگوندارىن ساتىپ الۋ ماسەلەسىن شەشۋگە بولادى. ولار­دىڭ اقپاراتىنشا, قازىر ەل ىشىن­دە­گى ۆاگونداردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى توزىپ كەتكەن.

«Halyk Finance» باسقارما توراعا­سىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆ بۇل رەتتە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ميسسياسىنىڭ باسشىسى نيكوليا بلان­شەنىڭ پىكىرىمەن كەلىسەمىز دەيدى. ول كىسى ينفراقۇرىلىم جوبالارىن بيۋدجەت اقشاسىمەن قارجىلاندىرعان دۇرىس دەگەن بولاتىن.

«قازىر ەلىمىزدە مەملەكەتتىك باس­قارۋ سەكتورىنداعى مەملەكەتتىك قار­­­جى ەكى بولىككە بولىنەدى: پارلا­مەنت­­تىڭ باقىلاۋىنداعى جانە باقى­لاۋىنداعى ەمەس بولىپ. ينفرا­قۇ­رى­لىم­دى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بجزق قاراجاتىن پايدالانۋ جونىندەگى ما­لىمدەلگەن باستاما, شىن مانىندە, پار­لا­مەنتتىك باقىلاۋسىز جانە ستان­دارتتى بيۋدجەتتىك راسىمدەر شەڭ­بە­رىنەن تىس ۇكىمەت شىعىندارىن قارجى­لان­دىرۋدىڭ تاعى ءبىر ارەكەتى بولىپ سانالادى. حۆق مەن ەىدۇ-نىڭ ەلدە تولىققاندى بيۋدجەتتىك جۇيەنى قۇرۋدىڭ ستاندارتتى قاعيداتتارى مەم­لەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق سەك­تورىنىڭ قارجىلىق قىزمەتى پار­لامەنت ارقىلى بۇكىل قوعامعا ەسەپ بەرۋى كەرەك دەيدى. ياعني پارلامەنت بەكىتەتىن جانە باقىلايتىن مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتتەرگە بۇكىل مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ سەكتورىنىڭ بارلىق كىرىسى, شىعىسى, ينۆەس­تيتسيالارى مەن مىندەتتەمەلەرى كىرۋى كەرەك. وسىلايشا, حۆق ەلدىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمىن جاڭعىرتۋ بيۋدجەتتەن قار­جىلاندىرىلۋى كەرەك دەپ ما­لىمدەيدى جانە بۇل: شىعىندار رەس­پۋب­­ليكالىق بيۋدجەتكە قوسىلۋى جانە پارلامەنتتە ەگجەي-تەگ­جەي تال­قى­لانۋى كەرەك دەگەندى بىل­دىرەدى. ەگەر پارلامەنت مۇنداي بيۋدجەت شى­عىن­دارىن ماقۇلدايتىن بولسا, وندا بۇل جاعدايدا بجزق رەس­پۋب­­ليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ۇكىمەتتىڭ قازىناشىلىق وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋ ارقىلى ستاندارتتى تۇردە تارتىلۋى مۇمكىن», دەيدى «Halyk Finance» ساراپشىسى.